Bazylika archikatedralna św. Jakuba w Szczecinie

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Wersja z dnia 17:35, 27 gru 2010 autorstwa Busol (dyskusja | edycje) (1 wersja)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Bazylika archikatedralna w Szczecinie
brak zdjecia
Zrób zdjęcie tego miejsca: Pomóż nam
Nazwa niemiecka Jakobikirche
Wyznanie katolicyzm
Parafia {{{parafia}}}
Data budowy XIII wiek
Budulec cegła


Wikipedia.jpg
Artykuł może zawierać treści pochodzące z Wikipedii.


200px-Commons-logo.svg.png
Rzut przyziemia katedry

Szablon:Galeria

Katedra (podczas rekonstrukcji wieży)

Bazylika archikatedralna Świętego Jakuba - najważniejszy kościół miasta Szczecina.

W dobie średniowiecza wraz z nieistniejącym od 1831 kościołem NMP pełnił funkcję fary miejskiej, od 1534 do 1945 należał do pomorskiej gminy luterańskiej.

Pod względem architektonicznym wzniesiona w XIV i w XV stuleciu świątynia należy do dzieł gotyku ceglanego, charakterystycznego dla krajów nadbałtyckich stylu w architekturze gotyckiej. Spośród budowniczych kościoła wyróżnia się Heinrich Brunsberg i jego warsztat, działający na terenie Pomorza i sąsiedniej Brandenburgii.

Zniszczony podczas II wojny światowej kościół został pieczołowicie odbudowany. Wewnątrz umieszczono wtórnie kilka dzieł plastyki gotyckiej w tym retabula ołtarzowe z Ciećmierza, Chojny i Lubeki. Z wystroju nowożytnego zachowało się kilka epitafiów i rzeźb.

W 1972 stał się kościołem katedralnym diecezji szczecińsko-kamieńskiej, od 1992 archidiecezji.

Historia

W 1187 zbudowano pierwszy kościół (najprawdopodobniej drewniany) w miejscu, gdzie dziś stoi bazylika katedralna. Konsekracji dokonał ówczesny biskup kamieński Zygfryd. Była to trzecia z kolei świątynia chrześcijańska w mieście Szczecinie. Za fundatora uważa się bogatego mieszczanina Beringera z Bambergu, który prawdopodobnie traktował nową świątynię jako wotum za dzieło misyjne ewangelizacji Pomorza, dokonane przez jego słynnego rodaka - Ottona z Bambergu, zwanego "apostołem Pomorza".

W II poł. XIII w. powstała trzynawowa, bezprzyporowa, gotycka, ceglana bazylika o szerokości 25 m, długości 30 m i wysokości naw bocznych 8,5 m. Kościół posiadał pięcioboczne prezbiterium z ambitem, obok którego znajdowała się wolnostojąca kaplica. U drugiego krańca korpusu nawowego powstały dwie wieże.

W latach 1370 - 1387 miała miejsce gruntowna przebudowa części wschodniej świątyni polegająca na podwyższeniu naw bocznych w części prezbiterialnej i stworzeniu w ten sposób układu halowego. Pomiędzy wciągniętymi do wnętrza przyporami powstaje rząd kaplic.

W I poł. XV w. miała miejsce przebudowa południowej ściany korpusu nawowego pod kierunkiem Henryka Brunsberga. Ściana ta otrzymała bardzo dekoracyjny wygląd (widoczny do dnia dzisiejszego) z licznymi lizenami, wimpergami i płycinami bogato zdobionymi glazurowanymi kształtkami.

W 1456 zawaliła się (z nieznanych przyczyn) wieża południowej i zniszczenie zachodniej części korpusu nawowego. W II poł. XV w. odbudowano korpus nawowy w układzie halowym (w nawiązaniu do istniejącego już halowego prezbiterium) oraz zbudowano jedną centralną wieżę (w miejsce istniejących poprzednio dwóch), pod kierunkiem mistrza Jana Benecke (1503).

W 1534 kościół stał się świątynią protestancką na mocy decyzji Sejmiku Trzebiatowskiego.

Ostrzał artyleryjski podczas oblężenia miasta przez wojska brandenburskie w 1677 wywołał pożar kościoła. Zniszczeniu uległa wieża, sklepienia korpusu oraz część gotyckiego wyposażenia katedry.

Na przełomie XVII/XVIII w. odbudowano katedrę po pożarze oraz wyposażono jej wnętrze w nowe barokowe sprzęty (w 1711 powstał nowy, ogromny - sięgający niemal do sklepienia - ołtarz główny projektu Erharda Löfflera).

Pod koniec XIX w. rozpoczęto generalną renowację świątyni. W jej ramach powstał (1894) nowy, smukły hełm o wysokości 119 m wieńczący katedralną wieżę, kościół wyposażony został w instalację elektryczną i grzewczą. W trakcie prac doszło do katastrofy budowlanej - zawaleniu uległ dobudowywany hełm wieży.

W 1944 w wyniku bombardowania katedra uległa bardzo poważnemu uszkodzeniu (całkowicie zniszczony dach korpusu nawowego i hełm wieży oraz północna elewacja budowli). Ucierpiało bardzo również wyposażenie budowli.

W latach 1947 - 1949 tymczasowo zabezpieczono kościół przed dalszą destrukcją - przykryto prezbiterium sklepieniem i wzniesiono ściany oddzielające go od praktycznie nieistniejącego korpusu nawowego.

Między 1972 a 1974 odbudowano katedrę. Do podjęcia decyzji o odbudowie przyczyniło się zwłaszcza przekazanie świątyni na własność Kościołowi oraz decyzja papieża Pawła VI o powołaniu w dniu 28.06.1972 diecezji szczecińsko-kamieńskiej. Autorami projektu odbudowy zostali szczecińscy architekci: Stanisław Latour i Adam Szymski. Projekt zakładał odbudowę świątyni w jej historycznym kształcie, z wyjątkiem elewacji północnej, której nadano nowoczesną formę. Z powodu poważnego naruszenia murów wieży, nie zdecydowano się na odbudowę wieńczącej jej hełmu.

W 1983 papież Jan Paweł II podniósł kościół do rangi bazyliki mniejszej.

W 2007 rozpoczęła się rekonstrukcja wieży w celu przywrócenia jej dawnej sylwetki. 12 stycznia 2008 na wieży postawiono strzelisty hełm [zdjęcie] , w którym mają znaleźć się punkty widokowe. Po rekonstrukcji wieży, katedra mierzy 110,18 mPaweł Knap, Andrzej Kraśnicki, Artur Rasmus: Katedra: historia kościoła św. Jakuba w Szczecinie. Wyd. 1. Szczecin: Walkowska Wydawnictwo - Jeż, 2008, s. 53. ISBN 978-83-924983-5-3. 

i jest drugim pod względem wysokości budynkiem w Szczecinie (po wieżowcu PAZIM, który wraz z masztem antenowym liczy 128 m wysokości) oraz drugą co do wysokości świątynią w Polsce (po bazylice w Licheniu – 141,5 m).

15 czerwca 2008 uroczyście poświęcone zostały nowe organy. Mają one 66 głosów i składają się z 4743 piszczałek (o wysokości od 11 milimetrów do 10 m), w tym 183 rezonatory trąbki hiszpańskiej. Cały instrument o wysokości 10 m waży 36 ton. Specjalnie na tę uroczystość skomponowane zostały dwa utwory Lux et veritas (Światło i prawda) Marka Jasińskiego i Ad maiorem Dei gloriam (Na większą chwałę Bożą) Zbigniewa Kozuba.

Wejście do krypty

23 października 2009 w Bazylice Archikatedralnej spoczął drugi ordynariusz diecezji, pierwszy Metropolita Szczecińsko-Kamieński Arcybiskup senior Marian Przykucki. Do czasu przygotowania krypty biskupiej trumna z ciałem byłego metropolity spoczywała w jednej z kaplic bocznych.

W dniu 7 maja 2010 w krypcie szczecińskiej katedry został pochowany, zmarły 1 maja 2010, arcybiskup Zygmunt Kamiński.

Wyposażenie wnętrza

prezbiterium

Szablon:Galeria Centralne miejsce w prezbiterium zajmuje obszerny, czworoboczny stół ołtarzowy, ufundowany na dziesięciolecie istnienia diecezji szczecińsko-kamieńskiej w 1982 r. Jego boki ozdabiają odlane w mosiądzu płaskorzeźby. Od strony zachodniej, pośrodku, umieszczono wizerunek Matki Boskiej, a po jej obu stronach płaskorzeźby dwunastu apostołów. Na pozostałych ścianach bocznych ołtarza umieszczono wizerunki szeregu osób związanych z historią kościoła ma Pomorzu, w Polsce i na świecie, poczynając od okresu chrystianizacji (św. Otton z Bambergu, książę Warcisław I), a kończąc na czasach niemal współczesnych (św. Maksymilian Maria Kolbe, prymas Stefan Wyszyński, papież Jan Paweł II). Ołtarz i ambonę zaprojektował i wykonał Kazimierz Bieńkowski z Warszawy.

Po stronie wschodniej prezbiterium, na dwóch filarach, zawieszony został ołtarz - tryptyk. Stanowi on kompilację kilku zniszczonych ołtarzy. W zrekonstruowanej w 1981 r. szafie umieszczono 18 płaskorzeźb z ok. XV. Najcenniejszą z nich jest postać Matki Boskiej z Dzieciątkiem wykonana w typie "Pięknej Madonny" - pochodząca z Mieszkowic. Obok znajdują się, wywodzące się z kościoła w Chojnie, podobizny sześciu świętych niewiast oraz dwóch biskupów: św. Ottona i św. Wojciecha. Z Żukowa zaś pochodzą rzeźby dziewięciu apostołów w predelli. Trzy figury zostały wykonane współcześnie.

Nad ołtarzem umieszczony został późnogotycki krucyfiks z Uznamu wykonany w XV / XVI w. w formie Drzewa Życia, z widocznymi pąkami oraz czterema medalionami zawierającymi symbole poszczególnych Ewangelistów.

Kaplica Najświętszego Sakramentu (tryptyk)

Kaplica Najświętszego Sakramentu

W kaplicy znajduje się bardzo cenny ołtarz - tryptyk z końca XIV w. ołtarz trafił do szczecińskiej Katedry z Ciećmierza, jednak pierwotnie znajdował się najprawdopodobniej w klasztorze cysterek na Górze Chełmskiej koło Koszalina. W środkowej części tryptyku przedstawiono scenę Koronacji Maryi (na górze) oraz PokłonuTrzech Króli (u dołu). Po bokach znajdują się rzeźby czterech świętych niewiast: Agnieszki (z barankiem), Barbary (z wieżą), Katarzyny (z mieczem i kołem) oraz Doroty (z koszykiem z różami). Na skrzydłach tryptyku zamieszczono figury 12 apostołów. Oryginalna polichromia tryptyku nie zachowała się.

Kaplica Chrzcielna (tryptyk)

Kaplica Chrzcielna

Ołtarz (tryptyk) wykonany został w latach 20. XVI wieku w warsztacie Clausa Berga w Lubece. W centrum kompozycji znajduje się Matka Boża z Dzieciątkiem. Nad nią dwa aniołki trzymające koronę. Maryja stoi na sierpie księżyca, co symbolizuje zwycięstwo nad siłami zła i szatana. Obok św. Magdalena i niezidentyfikowany święty. Na skrzydłach tryptyku znajdują się rzeźby 8 świętych, a poniżej (w predelli) współczesne przedstawienia czterech ewangelistów. Poniżej ołtarza zamontowano relikwiarz z relikwie|relikwiami św. Ottona, podarowanymi w 1974 r przez biskupa Bambergu. W kaplicy znajduje się także zabytkowa, pochodząca z Dobropola, XVII-wieczna chrzcielnica - dzieło artystów Christopcha Schmidta - stolarza i Joachima Sellina - malarza. Chrzcielnica została wykonana w Wolinie. Kaplicę od nawy głównej odgradza ozdobna, barokowa, drewniana przegroda pochodząca z kościoła w Stolcu.

Kaplica Książąt Pomorskich

Kaplica Książąt Pomorskich

W wykonanym współcześnie kamiennym grobowcu spoczęły doczesne szczątki książąt pomorskich. Szczątki te znajdowały się uprzednio w sarkofagach, w krypcie Zamku Książąt Pomorskich w Szczecinie. W czasie drugiej wojny światowej krypta uległa zawaleniu, a sarkofagi uszkodzeniu. Po wojnie sarkofagi poddano konserwacji i obecnie można je oglądać w muzeum Zamku Książąt Pomorskich. Nad grobowcem znajduje się obraz epitafijny z około 1600 r. Po obu stronach grobowca podziwiać możemy dwie rzeźby drewniane z XVII w. oraz konsole z motywami czaszek. Przedmioty te pochodzą z dawnego wyposażenia Katedry. W oknie kaplicy zamontowano witraż Ireny Kisielewskiej przedstawiający dziewięciopolowy, paradny herb Gryfitów.

Kaplica Armii Krajowej - Pieta

Kaplica Armii Krajowej

Kaplica poświęcona jest żołnierzom Armii Krajowej oraz uczestnikom powstania warszawskiego. W centrum kaplicy na ścianie południowej znajduje się Pieta - czyli przedstawienie Matki Boskiej trzymającej na kolanach martwego Chrystusa. Rzeźba pochodzi z przełomu XV i XVI w. z Lubniewic. Witraże w kaplicy, będące dziełem Ireny Kisielewskiej, przedstawiają patronów Armii Krajowej:św. Barbarę i św. Jerzego

Kaplica św. Wojciecha - tryptyk

Kaplica świętego Wojciecha

Kaplica znajduje się na osi katedry. Wykonana współcześnie szafa tryptyku zawiera pochodzącą z Kościoła Mariackiego w Chojnie, szesnastowieczną figurę Matki Bożej Apokaliptycznej (Maryja stoi na sierpie księżyca, co symbolizuje zwycięstwo nad siłami zła i szatana). Obok - |św. Wojciech (atrybut wiosło). Pod ołtarzem znajduje się relikwiarz z relikwiami św. Wojciecha; zaś nad ołtarzem - rzeźba przedstawiająca Michała Archanioła z XVII w., która niegdyś wieńczyła baldachim katedralnej ambony (ambona nie zachowała się). W posadzce kaplicy znajduje się wejście do krypty grzebalnej biskupów szczecińskich. Nad kaplicą - ogromny (powierzchnia 80 m kwadrat.) witraż ufundowany z okazji pielgrzymki papieża Jana Pawła II do Szczecina.

Kaplica św. Maksymiliana Kolbe

Kaplica św. Maksymiliana Kolbego

Kaplica poświęcona jest ofiarom hitlerowskich obozów zagłady. Rzeźbę świętego (autor: Anna Dopierała Bomba) ustawiono na tle ściany zawierającej nazwy niemieckich obozów koncentracyjnych. Krata oddzielająca kaplicę od nawy nawiązuje do wyglądu ogrodzeń z drutu kolczastego w hitlerowskich obozach zagłady.

Epitafia

Na ścianach Katedry zgromadzono kilka epitafiów pochodzących z Pomorza Zachodniego:

Szczecin katedra epitafium 2.jpg Szczecin katedra epitafium 1.jpg Szczecin katedra epitafium 3.jpg
Epitafium feldmarszałka von Weyhera z 1680 (do 1945 w stargardzkiej kolegiacie)J. Zenkner, Stargard. Klejnot na Pomorskim Szlaku, Stargard 2006, s. 56-57 Epitafium kapitana Teofila Michaelisa, zmarłego w 1709 r. Epitafium Henniga von Knutha z 1693 r. z kościoła w Kunowie

Inne obiekty

Szczecin katedra 10.jpg Szczecin katedra 12.jpg Szczecin katedra 13.jpg Szczecin katedra 11.jpg
Św. Jakub

(1693 r.)

Płyta nagrobna Michała

Wahrlanga (1685 r.)

Płaskorzeźba z wizerunkiem Maryi (1683 r.) Św. Piotr

(XVII w.)

Tablice pamiątkowe

W szczecińskiej bazylice katedralnej znajduje się wiele tablic pamiątkowych. Poszczególne tablice poświęcone są:

Szczecin katedra tablica 1.jpg Szczecin katedra tablica 2.jpg Szczecin katedra tablica 3.jpg Szczecin katedra tablica 4.jpg Szczecin katedra tablica 5.jpg
abp Kazimierzowi

Majdańskiemu

arcybiskupowi

Jerzemu Strobie

Carlowi Loewe prymasowi

Augustowi Hlondowi

lotnikom litewskim
Szczecin katedra tablica 6.jpg Szczecin katedra tablica 7.jpg Szczecin katedra tablica 8.jpg Szczecin katedra tablica 10.jpg Szczecin katedra tablica 9.jpg
Stefanowi

Kwileckiemu

prymasowi Stefanowi

Wyszyńskiemu

papieżowi

Janowi Pawłowi II

Janowi

Szyrockiemu

papieżowi

Janowi Pawłowi II

Ciekawostki

  • Z największym szczecińskim kościołem związane były znane osoby. Najsłynniejszym organistą ewangelickiego wówczas kościoła św. Jakuba był słynny niemiecki kompozytor romantyczny Carl Loewe, znany szczególnie jako autor wielu pieśni (m.in. Switezmädchen i Frau Twardowska do słów Adama Mickiewicza). Loewe był przez 45 lat (1820-1865) najwybitniejszą postacią życia muzycznego Szczecina i doprowadził do wykonania wielu wybitnych dzieł - m.in. Pasji według św. Mateusza i Pasji według św. Jana Jana Sebastiana Bacha. Poprowadził też tu w 1827 szczecińskie prawykonanie IX Symfonii Ludwiga van Beethovena i światowe prawykonanie uwertury do Snu nocy letniej Felixa Mendelssohna-Bartholdy'ego, napisanej do sztuki Szekspira. Pomnik Loewego stał przed katedrą do 1945 (do dziś ocalał tylko neogotycki cokół, na którym stoi obecnie figura Maryi).
  • Katedra znajduje się na Europejskim Szlaku Gotyku Ceglanego.
  • W dniu 13.07. 2008 r. prezydent Litwy Valdas Adamkus odsłonił w bazylice katedralnej tablicę poświęconą litewskim lotnikom: S. Dariusowi i S. Girėnasowi, których samolot w dniu 17 lipca 1933 roku rozbił się koło wsi Pszczelnik podczas rekordowego przelotu (bez międzylądowań) na trasie Nowy Jork - Kowno. W katastrofie obaj piloci ponieśli śmierć. [zdjęcie z uroczystości]


Przypisy