Kultura ceramiki wstęgowej rytej na Pomorzu Zachodnim

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Wersja z dnia 11:42, 8 mar 2018 autorstwa Sylwia Wesołowska (dyskusja | edycje)
(różn.) ← poprzednia wersja | przejdź do aktualnej wersji (różn.) | następna wersja → (różn.)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zasięg występowania osiedli KCWR na obszarze Dolnego Nadodrza (wg: Matuszewska, Kowalski 2013)

Kultura ceramiki wstęgowej rytej (KCWR lub LBK; niem. Linienbandkeramische Kultur / Linearbandkeramische Kultur, ang. Linear Pottery culture / Danubian I culture; franc. culture rubanée; czes. kultura s lineární keramikou; węg. vonaldíszes kerámia kultúra) – kultura archeologiczna z wczesnego okresu młodszej epoki kamienia (neolit) wywodząca się z naddunajskiego (szerzej: bałkańsko-naddunajskiego) kręgu kulturowego.

Jako pierwsza z kultur rolniczych wkroczyła na rozległe obszary Europy Środkowej, tworząc liczne enklawy trwałego osadnictwa obejmujące tereny zasobne w gleby urodzajne, w tym również w rejonie dolnego biegu Odry na Pomorzu.

Jest to jedna z terytorialnie najrozleglejszych kultur neolitu europejskiego. Jej nazwa związana jest z charakterystycznym zdobieniem naczyń glinianych, w postaci wijących się, falistych, spiralnych i kątowych wstęg lub linii (Bandkeramik – Friedrich Klopfleisch w 1883 roku).

Uważa się, że zespoły z ceramiką linearną ukształtowały się w środowisku poprzedzających je chronologicznie kultur Körös-Criş i Starčevo (określanego także jako kompleks Starčevo-Körös), utożsamianych z najstarszą falą neolityzacji obszarów naddunajskich, przy udziale miejscowych społeczności zbieracko-łowieckich. Jako obszar wyjściowy wskazywana jest północno-zachodnia część Małej Niziny Węgierskiej (na pograniczu austriacko-węgierskim) – dla zachodniego ugrupowania z ceramiką wstęgową (właściwa KCWR), oraz północno-wschodnia część Wielkiej Niziny Węgierskiej i wschodnia Słowacja – dla ugrupowania wschodniolinearnego (alföldzka kultura ceramiki linearnej / kultura wschodniej ceramiki linearnej).

Do terytorium centralnego zalicza się także większy obszar Małej Niziny Węgierskiej (z południowo-zachodnią Słowacją), węgierski Kraj Zadunajski (Transdanubia) oraz przyległe części Burgerlandu i Dolnej Austrii. Stąd, po początku 2. ćwierci VI tysiąclecia przed Chrystusem, KCWR rozprzestrzeniła się na inne tereny środkowoeuropejskie.

Naczynia KCWR z Wierzchlądu i Rzeplina (zbiory Muzeum Narodowego w Szczecinie). Foto. K. Kowalski

W 2. połowie VI tysiąclecia zajmowała już różne regiony na obszarach dzisiejszej Rumunii, Mołdawii, Ukrainy, Moraw, Czech, Polski, Niemiec, Holandii, Belgii i Francji (Alzacja, Lotaryngia i Basen Paryski), przy czym ekspansywne było przede wszystkim zachodnie ugrupowanie KCWR, zasiedlające tereny starowyżynne i nizinne położone na północ, północny zachód i zachód od obszarów wyjściowych. Na zachodnich krańcach zasięgu doszło do styku z ugrupowaniami o tradycjach wywodzących się z innego, nieco starszego nurtu neolitycznego – kręgu kulturowego z ceramiką impresso-cardium, rozprzestrzeniającego się w Europie wzdłuż wybrzeży śródziemnomorskich i atlantyckich. Inwentarze KCWR zanikają na przełomie 1. i 2. stulecia V tysiąclecia przed Chrystusem. Aktualnie sądzi się, że ekspansja terytorialna tej kultury była powiązana z migracjami części ludności i miała charakter kolonizacji gospodarczej nowych obszarów przy zachowaniu silnych kontaktów pomiędzy zasiedlonymi regionami.

Wykrystalizowana w basenie środkowego Dunaju KCWR, jeszcze przed połową VI tysiąclecia przedostała się, głównie przez obniżenie Bramy Morawskiej, a także przez Kotlinę Kłodzką oraz przełęcze karpackie i sudeckie, na tereny wyżynne i niżowe w dorzeczu Odry i Wisły, tworząc enklawy osadnicze w rejonach występowania urodzajnych gleb w różnych mikroregionach obszarów Śląska, Małopolski, Pogórza Rzeszowskiego, Wyżyny Sandomierskiej, Lubelskiej i Wołyńskiej, a także Kujaw, Ziemi Chełmińskiej i rejonu Głogowa. Na północy osadnicy dotarli także na Pomorze Nadodrzańskie, gdzie w 4. ćwierci VI tysiąclecia przed Chrystusem ukształtowała się niewielka kolonia społeczności „naddunajskich”.

Na podstawie zmienności form i zdobnictwa ceramiki KCWR został opracowany podział na kilka faz. W starszych (wg periodyzacji dla ziem Polski: fazy gniechowicka i zofipolska) osadnictwo w dorzeczu Odry i Wisły ograniczone było do niewielkich enklaw na Śląsku, w Małopolsce oraz na Kujawach i Ziemi Chełmińskiej.

W fazie środkowej, klasycznej (nutowej), zasięg osadnictwa powiększył się, a w stylistyce ceramiki jest widoczne silniejsze zróżnicowanie między rejonem nadodrzańskim (zachodnim), z nasilonym występowaniem ornamentów wstęg wypełnianych punktami, a nadwiślańskim (wschodnim), gdzie dominuje zdobnictwo złożone z odcisków kolistych umieszczonych na liniach rytych (ornament nutowy).

W młodszych stadiach (żeliezowskim, szareckim) zróżnicowanie stylistyczne pogłębia się: na wschodzie występują linie łączone karbami; na zachodzie rozwija się zdobienie w stylu szareckim, z liniami rytymi pokrytymi nakłuciami, które stopniowo zanika na rzecz rzędów samodzielnych nakłuć i gruszkowatych form naczyń – ceramiki charakterystycznej dla kultury ceramiki wstęgowej kłutej – jednego z młodszych ugrupowań z kręgu naddunajskiego.

Kultura ceramiki wstęgowej rytej na Pomorzu Zachodnim

Obecność dolnoodrzańskiej enklawy osadnictwa KCWR została zasygnalizowana w literaturze przedmiotu na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych XX wieku. W latach siedemdziesiątych XX wieku, w trakcie badań powierzchniowych prowadzonych przez Tadeusza Wiślańskiego w rejonie ziemi pyrzyckiej, odkryto szereg nowych osad, a na kilku z nich przeprowadzono badania sondażowe i wykopaliskowe. Zaprocentowały one sumarycznym opracowaniem materiałów z Równiny Pyrzycko-Stargardzkiej. U schyłku XX oraz w pierwszej dekadzie XXI wieku zostały przeprowadzone wykopaliska na osadach w Płoni, Wierzchlądzie oraz w Karwowie. W ostatnich latach odkryto kilka nowych stanowisk w rejonie Wału Stobniańskiego i Równiny Gumienieckiej.

Fragmenty naczyń stołowych i kuchennych KCWR z osiedla w Żalęcinie (zbiory Muzeum Narodowego w Szczecinie). Foto. K. Kowalski

Do początków obecnego stulecia wspominało się o istnieniu w przyodrzańskiej części Pomorza dwóch bliźniaczych enklaw osadnictwa ludności KCWR: zachodnim – w otoczeniu Wzgórz Wkrzańskich oraz wschodnim – na Równinie Pyrzycko-Stargardzkiej. Nowsze badania wskazują wyraźnie, iż zasięg występowania pozostałości inwentarzy osadniczych tej kultury w rejonie dolnoodrzańskim, przy zachowaniu skrajnego położenia obu wyróżnianych wcześniej skupisk, wyraźnie ciąży ku Odrze. Obecnie jest stąd znanych ponad 90 punktów osadniczych, z których pochodzą źródła sugerujące istnienie osady.

Osadnictwo wczesnoneolityczne, które zajmowało obszary pogranicza różnych ekumen z wyraźną predylekcją do użytkowania terenów o urodzajnych glebach czarnoziemnych i brunatnych, skupiało się w nadodrzańskiej partii w strefy moreny dennej. Główne zgrupowania stanowisk zajmują część Równiny Pyrzycko-Stargardzkiej, lokując się w strefie do kilku kilometrów od właściwego zastoiska pyrzyckiego, a także w rejonie Marchii Wkrzańskiej, w obrębie płaskiej lub lekko falistej wysoczyzny morenowej. Dalsze są położone na obszarach na zachód od skupiska pyrzyckiego, w kierunku Odry – na Równinie Wełtyńskiej, na północny-zachód – na obrzeżu Wzgórz Bukowych oraz po zachodniej stronie Odry – w granicach Wału Stobniańskiego i Równiny Gumienieckiej, gdzie w ostatnich latach odkryto kilka nowych stanowisk wczesnoneolitycznych. Pojedyncze punkty osadnicze znajdują się w strefie moreny czołowej i równin sandrowych (np. osada w Nowym Objezierzu, gm. Moryń, w pobliżu której niedawno zostało odkryte osiedle obronne młodszych społeczności „naddunajskich”).

Narzędzia krzemienne KCWR z osiedla w Karwowie: 1 –drapacz-sierpak; 2 – półtylczak; 3 – trapez; 4-7 – przekłuwacze; 8 – drapacz; 9 – sierpak; 10, 11 – drapacze; 112-17 – przekłuwacze (wg: Matuszewska, Kowalski 2013)

W świetle aktualnego stanu badań, dolnoodrzańska enklawa osadnicza KCWR jawi się jako jedna z najpóźniej powstałych w strefie niżowej. Osadnicy, podobnie jak w innych regionach, wdrożyli tutaj pełen pakiet własnego modelu kultury neolitycznej. Na łagodnych stokach, w pobliżu źródeł wody zakładali osiedla, w których mogło znajdować się kilka gospodarstw (np. w Karwowie i prawdopodobnie w Żalęcinie), każde z długim domem drewnianym ,[1] towarzyszącymi mu rozległymi wykopami, jamami wędzarniczymi, paleniskami, niekiedy piecami (Wierzchląd i Skalin), a także miejscami różnorakiej działalności wytwórczej.

W pobliżu wypalano obszary przeznaczone pod kopieniaczą uprawę roślin: zbóż (pszenica, jęczmień, proso, owies) i grochu, których odciski lub ziarna zachowały się na wyrobach ceramicznych. Hodowano także zwierzęta. Zachowane na terenie osiedli szczątki kości zwierzęcych (Żalęcino, Żuków, Karwowo) wskazują, że prowadzono chów bydła, świń, kóz i owiec, które wykorzystywano wszechstronnie, do produkcji mięsnej, mlecznej (obecność glinianych naczyń sitowatych użytkowanych prawdopodobnie w serowarstwie) oraz na skóry (występowanie narzędzi krzemiennych służących do obróbki skóry) oraz w wytwórczości narzędzi i przyborów kościanych. Niedobory w tej gałęzi gospodarki ludność KCWR uzupełniała łowiectwem zwierząt dzikich. Łowiono również ryby słodkowodne, o czym świadczą zachowane odpady konsumpcyjne, np. z osiedla w Karwowie, gdzie odkryto łuski i ości rybie w bryłach ziemi przesyconej tłuszczem i spalenizną, prawdopodobnie usuniętej z wędzarni). Z terenu osiedli pochodzą także liczne, najczęściej zachowane fragmentarycznie, przedmioty codziennego użytku wykonanych z gliny, krzemieni, kamieni i surowców organicznych (np. z poroża i kości).

Narzędzia kamienne KCWR z osiedla w Karwowie (zbiory Muzeum Narodowego w Szczecinie). Foto. K. Kowalski

Miejscowe społeczności zachowywały podobne reguły zmienności stylistyki ceramiki, co ludność naddunajska zamieszkująca sąsiednie obszary niżowe. Przeważają czarki o kształcie odcinka kuli, ale występują również bardziej rozwinięte formy, z wydzieloną szyjką i wylewem oraz naczynia na stopkach. Są naczynia delikatnej roboty (stołowe) i grubościenne naczynia kuchenne. Najstarsze odkryte tu materiały można wiązać z rozwiniętą fazą nutową. Prócz takiej ornamentyki, w środowisku dolnoodrzańskim występuje ceramika zdobiona w konwencji szareckiej. Tylko w pojedynczych przypadkach można dopatrywać się elementów związanych ze stylem żeliezowskim.

Dość powszechnie stosowana jest ornamentyka różnych wariantów zapunktowanych wstęg. Szczególnie interesująco przedstawia się zdobienie, gdzie linie pasma wolutowego lub tzw. spirali łukowej przecinane są ornamentem w kształcie litery „H”, charakterystycznym dla obszarów Turyngii, Saksonii-Anhalt, pojawiającym się również w Saksonii. Jak się wydaje, nie są to jedyne nawiązania południowo-zachodnie w zdobnictwie naczyń. Pojawiają się tu również fragmenty ceramiki zdobione pasmami złożonymi z 5–6 linii prostych lub łamanych, zaopatrzonych na końcach i załamaniach w drobne odciski, niekiedy rozmieszone bardzo gęsto. Zbliżony ornament występuje w elstersko-soławskim stylu zdobnictwa i charakteryzuje najmłodsze stadia KCWR w tamtym rejonie.

Na terenie osiedli bardzo licznie występują również wyroby krzemienne, np. w Karwowie odkryto od kilkudziesięciu do przeszło 1000 wytworów w każdej z jam. Mieszkańcy tej osady bazowali w wytwórczości krzemieniarskiej na miejscowym surowcu narzutowym, tylko w niewielkim stopniu uzupełniając go krzemieniem importowanym z południowo-wschodniej Polski.

Podobnie przedstawia się baza surowcowa innych kolekcji pozyskanych z zachodniopomorskich osad, także zlokalizowanych na ziemi pyrzyckiej, która jest uboga w krzemień. Taka sytuacja pozwala przypuszczać, iż społeczności KCWR były doskonale zorientowane w zasobach miejscowego środowiska i prowadziły zorganizowaną ich dystrybucję w regionie.

Biorąc pod uwagę stopień rozpoznania występowania gleb urodzajnych oraz materiałów do produkcji części podstawowych narzędzi, można przyjąć, iż region położony nad dolnym biegiem Odry był w znacznie szerszym zakresie wykorzystywany przez KCWR niż wynika to z aktualnego stanu rozpoznania zasięgu trwałego osadnictwa. W zakresie technologicznym inwentarze krzemienne nie odbiegają od dosyć mocno zestandaryzowanego obrazu krzemieniarstwa społeczności KCWR na większych połaciach Europy, bazującego na eksploatacji rdzeni jednopiętrowych z niewielkim udziałem innych oraz stosowaniem techniki łuszczniowej.

Podstawowy zestaw narzędzi obejmuje formy służące do cięcia, strugania, oskrobywania, drapania, rycia, wiercenia i przekłuwania. Licznie występują również narzędzia z charakterystycznymi wyświeceniami – wkładki, które ułożone po kilka tworzyły ostrza sierpów oprawianych w poroże lub drewno. Nieliczne są natomiast wytwory, które mogły służyć jako elementy broni (np. grociki).

Do powszechnych znalezisk należą wyroby kamienne KCWR. Są to płaskie żarna i rozcieracze, płytki szlifierskie, podkładki oraz narzędzia gładzone, głównie asymetryczne, wypukłe lub płaskie motyki i siekiery. Często wykonywano je z surowca pochodzącego z Dolnego Śląska. Tego typu narzędzia są odkrywane na terenie osad oraz znajdowane luźno poza osiedlami. Zasięg występowania takich znalezisk jest znacznie większy niż terytorium trwale zasiedlonego, co może być świadectwem szerokiego rozpoznania i wykorzystywania zasobów regionu, a także kontaktów z grupami myśliwych (np. znalezisko fragmentu takiego narzędzia w rejonie obozowiska ludności zbieracko-łowieckiej w Bolkowie).

Niezbyt wiele wiemy na temat pochówków najstarszych rolników na Pomorzu Zachodnim. Jedyne groby – inhumacyjne – odkryto w czasie II wojny światowej w trakcie budowy lotniska polowego w Pyrzycach. Nie zachowała się praktycznie żadna ich dokumentacja. Szkielety, przekazane do badań antropologicznych, zaginęły. Innych cmentarzysk, ani pochówków na terenie osiedli, co również było praktykowane w KCWR, nie odkryto.

Podobnie ubogie są tutaj świadectwa kultury symbolicznej. Z badań wykopaliskowych osiedla w Żalęcinie pochodzi znalezisko fragmentu glinianej figurki zoomorficznej. Niestety, zabytek ten zaginął.

Rysunek zaginionego fragmentu figurki zoomorficznej z osiedla KCWR w Żalęcinie

Skupisko osadnicze KCWR w dolnym biegu Odry wykazuje szereg powiązań z obszarami zajętymi przez społeczności wczesnowstęgowe na Kujawach, Dolnym Śląsku oraz z terenami położonymi nad środkową Łabą. Włączenie tego obszaru w system kontaktów południkowych i równoleżnikowych miało niebagatelne znaczenie dla jego losów w okresie uruchomienia procesów przyswajania elementów wyposażenia kultur neolitycznych i gospodarki wytwórczej przez społeczności zbieracko-łowieckie. Wprawdzie dowody bezpośrednich kontaktów autochtonicznej ludności mezolitycznej z KCWR są na Pomorzu nikłe (np. obecność fragmentu naczynia w nawarstwieniach związanych z funkcjonowaniem obozowiska mezolitycznego na stanowisku w Dąbkach koło Koszalina, czy fragment narzędzia kamiennego z rejonu obozowiska w Bolkowie), lecz należy zwrócić uwagę na bezpośrednie sąsiadowanie niektórych terytoriów (np. pogranicze Równiny Gumienieckiej i Puszczy Wkrzańskiej) okupowanych przez społeczności bazujące na odmiennych systemach społeczno-gospodarczych.

Funkcjonowanie KCWR w rejonie Dolnego Nadodrza było stosunkowo krótkie (nie dłużej niż 300 lat), lecz wytyczone w tym czasie południkowe kierunki komunikacji kulturowej oraz rozwinięcie kontaktów równoleżnikowych, prawdopodobnie zapoczątkowane na Pomorzu wpływami ugrupowań zamieszkujących obszary środkowoniemieckie, zaowocowały kilkusetletnią tradycją osadnictwa związanego z cyklem kultur wywodzących się z kręgu naddunajskiego.

Przypisy

  1. Na Pomorzu Zachodnim, podobnie jak w wielu innych regionach, ślady takich domów nie są zachowane. Ich lokalizację najczęściej wyznaczają duże glinianki, które występują wzdłuż dłuższych ścian domów.


Bibliografia

  • Balcer Bogdan, Ślady przemysłu krakowskiego kultury ceramiki wstęgowej rytej na Pomorzu Zachodnim, „Archeologia Polski” 1985, t. 30, z. 1, 17–39.
  • Grygiel Ryszard, Neolit i początki epoki brązu w rejonie Brześcia Kujawskiego i Osłonek, t. I. Wczesny neolit. Kultura ceramiki wstęgowej rytej, Łódź 2004, ISBN 83-915042-3-9.
  • Heußner Karl-Uwe, Bandkeramische Funde von Zollchow, Kr. Prenzlau, „Bodendenkmalpflege in Mecklenburg“ 1989 (1988), Bd. 36, 7–23.
  • Kowalski Krzysztof, Przyczynek do poznania kultury ceramiki wstęgowej rytej w przyodrzańskiej części Pomorza Zachodniego, W: red. T. Galiński, E. Wilgocki, RES et FONTES, Szczecin 2003, s. 57–68.
  • Kowalski Krzysztof, Dolnoodrzańska enklawa osadnictwa ludności kultury ceramiki wstęgowej rytej w świetle badań archeologicznych w Karwowie, gm. Kołbaskowo, W: red. G. Nawrolska, XV Sesja Pomorzoznawcza. Materiały z konferencji 30 listopada-02 grudnia 2005, Elbląg 2007, 27–39.
  • Kulczycka-Leciejewiczowa Anna, Ze studiów nad kulturą ceramiki wstęgowej w Polsce, „Archeologia Polski” 1968, t. 13, 56–124.
  • Kulczycka-Leciejewiczowa Anna, Badania nad osadnictwem neolitycznym we wschodniej części środkowego i dolnego Nadodrza, W: red. L. Leciejewicz, E. Gringmuth-Dallmer, Człowiek a środowisko w środkowym i dolnym Nadodrzu, Wrocław 1996, 41–59.
  • Matuszewska Agnieszka, Kowalski Krzysztof, Dolne Nadodrze w młodszej epoce kamienia jako przedmiot badań regionalnych, W: red. Jadwiga Hoff, Sławomir Kadrow, Region i regionalizm w archeologii i historii, Rzeszów 2013, 74-91, ISBN: 978-83-7338-841-3.
  • Siuchniński Kazimierz, Klasyfikacja czasowo-przestrzenna kultur neolitycznych na Pomorzu Zachodnim, cz. II, Opracowanie analityczne, Szczecin 1972.
  • Wiślański Tadeusz, Kultura ceramiki wstęgowej rytej na ziemie pyrzyckiej, W: Studia Archaeologica Pomeranica, Koszalin 1974, 53–77.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Krzysztof Kowalski