Obszar Nowego Rynku (Górne Miasto)

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

STRONA W BUDOWIE

Obszar Nowego Rynku (łac. forum novum) rozciągał się w kierunku północnym od kościoła św. Jakuba do linii obecnej ulicy Koński Kierat, oraz w kierunku zachodnim wzdłuż obecnej ulicy Grodzkiej od linii skrzyżowania z obecną ulicą Farną do skrzyżowania z obecną ulicą Tkacką. Położony częściowo na terenie kwartału Passawskiego, a w większej części na terenie kwartału Młyńskiego. Zajmował obszar o rozmiarach mniej więcej 120 x 150 metry. [1]

Historia

Swoje znaczenie zawdzięcza prastaremu szlakowi handlowemu, łączącego Szczecin z zachodnim zapleczem miasta, określany nazwą „drogi przęcławskiej” i położeniu pomiędzy dwoma największymi świątyniami, kościołem św. Jakuba i kościołem Mariackim. Ufundowanie tego pierwszego, w 1187 roku, spowodowało, że przyległy do niego teren stał się centralnym punktem wymiany handlowej dla Górnego Miasta, co w zasadniczy sposób wpłynęło na zespolenie obu części miasta. Początkowo także tutaj wybudowano ratusz i dom kupiecki z sukiennicami. Po połączeniu Dolnego i Górnego Miasta w jedną całość, ratusz przy Rynku Siennym stał się od 1262 roku wspólnym ratuszem, a dom kupiecki wspólnym domem sprzedaży i miejscem zebrań szczecińskich kupców. Dawny wymiar obszaru Nowego Rynku poświadczają Targ Koński (Roßmarkt), obecny plac Orła Białego i targowiska w ciągu obecnej ulicy Grodzkiej (Mönchenstraße): Targ Drzewny (Holzmarkt), Targ Maślany (Buttermarkt), Targ Śledziowy (Heringsmarkt), Targ Śmierdzący (Faulmarkt) i Targ Węglowy (Kohmarkt)

Place targowe z obszaru Nowego Rynku

Nowy Rynek

- forum novum (1306, 1312), obecnie obszar Placu Orła Białego wraz z przyległą ulicą Grodzką. Jak wynika z najstarszej księgi miejskiej [2], nazwa ta utrzymuje się do połowy XIV wieku, potem już występuje tylko nazwa Targu Końskiego (forum equorum). [3] Inne późniejsze średniowieczne nazwy to: forum caballorum (1392), Rossmarkt (1392), rosmarkede (1431). Na parceli położonej w południowo-zachodniej części placu Orła Białego usytuowany był tzw. "Mały Ratusz" usytuowany był na parceli położonej na terenie obecnego placu Orła Białego (działka Roßmarkt Nr. 6/7), będącego przez dłuższy czas w całości własnością miasta. Po rozebraniu budynku ratusza, na początku XVI wieku Rada Miejska umieściła tam młyn kieratowy. Od północnego wschodu, od strony sukiennic (domus pannorum, 1396), prowadził do ratusza półokrągły, ciasny i wąski plac, na którym, jak we wszystkich średniowiecznych miastach stały stragany piekarskie i innych rzemiosł. Jego granicą były tyły nie istniejących obecnie działek budowlanych (Roßmarkt Nr. 13 - 10) z jednej strony, i tyły parceli położonych od strony Mönchenstraße Nr. 24-30. Od strony nie istniejącej obecnie parceli Aschgeberstraße Nr. 5), zwanej w tym czasie „/uliczka/ Przy Sukiennicach” (bi dem wanthuse, 1409), wiodło publiczne przejście w kierunku Targu Węglowego, usytuowane pomiędzy straganami. Dom Handlowy, czyli Dom Kupiecki szczecińskich sukienników (wanthaus, 1409), obejmował parcele przy wspomnianej już ulicy Aschgeberstraße Nr. 7/9 i Roßmarkt 15/19, mniej więcej w miejscu, gdzie stoi obecnie budynek dawnego "Polmosu". Był to budynek dwa razy dłuższy (62 metry) od domu kupieckiego na terenie Dolnego Miasta, a jego usytuowanie na obszarze rynku wyznacza dawna uliczka bi dem wanthuse. Z budynkiem domu kupieckiego graniczyły dwa dziedzińce, usytuowane na parcelach od strony obecnej ulicy Mariackiej, będące własnością cechu kramarzy, tj. siedziba kupców detalistów (kraemhave, 1451, Kleine Domstraße Nr. 13), oraz siedziba szewców (schohauw, 1410, 1434, 1533, Kleine Domstraße Nr. 16). Bliżej narożnika z ulicą Koński Kierat, na parceli Kleine Domstraße Nr. 12 stał dom, który został nabyty jeszcze przed reformacją przez stary kościół (rzymsko-katolicki) i należał do wolnej enklawy kościelnej przy kościele NMP. [4] W budynku tym rajcy miejscy zbierali się na narady, zanim udali się do usytuowanej przy rogu ulicy Koński Kierat nr 12 „nowej piwnicy miejskiej" (nigen Statkellere, 1520), prowadzącej wyszynk dobrego piwa. O jej lokalizacji świadczy zapis: „narożny budynek /Mariacka 11/ naprzeciw nowej piwnicy miejskiej /położony/ przy <ulicy kotlarzy> pomiędzy domem Jerzego Lyndeka /Koński Kierat 4/ a domem narad Rady Miejskiej” (dat orthus jegen den nigen Statkellere in der grapengeterstrate zwischenern Juergen Lyndeken und des rades hus, 1520). Przy tej samej ulicy, ale bliżej Targu Węglowego (Kleine Domstraße Nr. 17), stała studnia nazywana przez dłuższy czas Źródłem Stu Marek lub Studnią Stu Grzywien (Hundertmark), prawdopodobnie od nazwiska zamieszkałej tu rodziny. W XVI wieku prawie wszystkie działki budowlane w tej okolicy były jeszcze w posiadaniu mistrzów rzemiosła. Stopniowo jednak przechodzą w prywatne ręce, m.in. Dziedziniec Szewski w 1597 roku, a Dziedziniec Kramarski już w 1493. Wcześniej bractwo kupców z Domu Żeglarza zrzeszyło się w 1466 r. z krojczymi sukna, a Sukiennice stały się z czasem tylko domem zebrań sukienników. W 1563 roku grożące zawaleniem sukiennice zostały rozebrane, a bractwo odtąd zbierało się na górnym piętrze kamienicy przy ulicy Mönchenstraße Nr. 23, którą od tego czasu określano nazwą "nowego Domu Sukienników (Wandhaus). Na parterze tego budynku mieściła się siedziba zbrojowni miejskiej („Zeughaus”). Natomiast podczas jarmarków rocznych sukiennicy wystawiali swoje wyroby w kramach na Targu Węglowym. Na miejscu starych sukiennic miasto wybudowało osiem kamieniczek (bud), z których pierwsza przeszła w prywatne ręce w 1610 roku. [5]

  • Nazwy miejscowe w rejestrach szosowych z XVI i XVII wieku z obszaru Nowego Rynku:
    • Targ Koński (Ross marckt, 1588), plac położony w północno-zachodniej części obecnego Placu Orła Białego, związany z odbywającymi się tu dawniej targami końmi;
    • Miejski Dziedziniec Młyński (an des Rates Mühlenhof, 1587), placyk powstały na początku XVI wieku po zburzeniu budynku ratusza, na którego miejscu wybudowano młyn kieratowy poruszany siłą mięśni końskich (Roßmarkt Nr. 6/7), będący własnością miasta a nawet przedmiotem sporu z księciem w 1535 [6], który uważał, iż uszczupla dochody z młynów książęcych położonych wzdłuż potoku Osówka. Placyk ten zwany był także „miejscem /położenia/ młyna kieratowego” (am Rossmühlen - Ort, 1600). Młyn uszkodzony podczas oblężenia z roku 1713 został odbudowany rok później, ponieważ jednak przeszkadzał w organizacji parad wojskowych, w 1724 r. na rozkaz króla Fryderyka Wilhelma I został przeniesiony na pustą parcelę krawca Hummela (Mönchenstraße Nr. 30) i ponownie przebudowany, w miejscu. Stał tam do roku 1826. [7];
    • Przy Źródle 100 Marek (gegen Hundertmarks Brunnen, 1587, gegen Born vor Hundertmark, 1600) (rejon ulicy Bogdanki). Tu placyk i studnia obok domu niejakiego Hundertmarka, usytuowanego na nie istniejącej obecnie parceli pomiędzy ulicą Bogdanki i Mariacką (obecnie Pl. Orła Białego 6) i położonego przy źródle, także studni "Stu Marek" (Grzywien). Studnia została uwieczniona na widoku Szczecina z lotu ptaka od zachodu Kote/Rollosa;
    • Dziedziniec Szewski (Schohaueveouer, 1410, 1434, achter dem schohauw, 1533), Schuhhof, 1597). Położony byl przy dawnej ulicy Kotlarskiej nr 16 (Grapengeterstrate). Był wspólnym domem sprzedaży wyrobów gotowych cechu szewców;
    • Budy Miejskie (Radesbuden), były to wspomniane już wyżej budy, wybudowane przez miasto na miejscu zburzonych w 1563 roku sukiennic (Pl. Orła Białego 10);
    • Targowisko Końskie (Rossmarktsort, 1711), „miejsce targu końmi”, a wcześniej miejsce określane niezidentyfikowaną nazwą „von Golzen Ort”, 1597) położone od strony obecnej ulicy Koński Kierat;
    • Zbrojownia Książęca, usytuowana obok domu burmistrza Hansa Stoppelberga „po drugiej stronie górnej piwnicy miejskiej w kierunku Targu Końskiego” (up jensint dem bovensten schenkekeller na dem rosmarkede, 1531). Wspomniana także w zapisie: „przy tymże targu końmi /mieściła się/ zbrojownia naszej wysokości księcia pana Barnima Starego XI” (by deme Rossmarkhede uns. gned. hern hertogh Barnymus harnischkamer, 1536, „zbrojownia naszej wysokości księcia” (u. g. h. harnischhusern, 1537, lub po prostu jako "Zbrojownia" (Harnischkammer, 1612). Był to budynek książęcej zbrojowni księcia Barnima Starego XI usytuowany na działce położonej przy obecnej ulicy Konski Kierat 14/15). Budynek ten był także przedmiotem sporu księcia Filipa II z miastem w roku 1612 [8];
    • Obok Kolegium Jageteufela (domus college, 1476), był to odcinek obecnej ulicy Koński Kierat przy budynku należącym do burmistrza Otto Jageteufela, zapisanym przez niego w 1399 roku na rzecz szkoły dla chłopców, zwanej potem Kolegium Jageteufla;
    • Przy Głównej Piwnicy Miejskiej (by dem bouensten stattkeller, 1534), tak określano w księgach miejskich odcinek obecnej ulicy Koński Kierat. Nazwa związana była z usytuowaną w piwnicach budynku na rogu ulicy Roßmarktstraße Nr. 12 tzw. Nowej (Neue-) lub Głównej Piwnicy Miejskiej (Ober – Stadt – Keller);
    • Przy Piekarni (beym Backhaus, 1711), była to piekarnia zbudowana w latach wojny północnej na wypadek oblężenia miasta, wspomniana raz jeden w roku 1711 jako położona w miejscu zwanym „miejscem targu końmi”, czyli po zachodniej stronie obecnej narożnej parceli Pl. Orła Białego 10, w północno - zachodniej części obecnie nie istniejącej uliczki Bogdanki;
    • Przy Rusznikarni Miejskiej (am Bücksenhaus, 1587), tu mowa o parceli usytuowanej przy obecnej ulicy Grodzkiej (Mönchenstraße Nr 23), "/mającej swój/ początek przy <głównym straganie>" i należącej do obszaru Targu Śmierdzącego (Faul Marckt), ale wyjątkowo należącej do Kwartału Młyńskiego. [9]

Targ Drzewny

- o Targu Drzewnym (Holzmarkt) nie wiele możemy powiedzieć. Przyjmuje się, że był to odcinek ulicy Grodzkiej w ciągu ulicy Mniszej, w pobliżu skrzyżowania z obecną ulicą Tkacką (Große Wollweberstraße).

Targ Śmierdzący

- fulemarkt, 1534, faule Markt, 1586, Faulmarck, 1588, Faulmarrck, 1594), Fulmarkt, 1625), Faul Marckt, 1706, podobnie jeszcze w 1806 r. Co prawda w 1658 roku pojawia się w tym miejscu nazwa "Weisse Münch’strasse" (ulica Białych Mnichów), która występuje przemiennie z nazwą Fauler Markt. Wiąże się z zabudowaniami pobliskiego klasztoru Karmelitów, zakonników noszących białe habity, położonego na przełomie XV/XVI w. w pobliżu skrzyżowania z obecną ulicą Tkacką. Nazwa targowisk, a także ulic i uliczek określanych mianem "śmierdzących" była często spotykana. Wywodzi się od dolnoniemieckiego słowa „ful” (zgniły, zepsuty), także „vulstinkend” (pełen smrodu, cuchnący). Najczęstszym powodem nadawania takiej nazwy były m.in. cuchnące rowy, bagniste miejsca czy niezbyt pachnące produkty (ryby, śledzie, nabiał, w tym sery, mięso i jego przetwory), wystawiane na sprzedaż na targowiskach. W przypadku szczecińskiego targu mogły się do tego przyczynić „stragany /położone/ obok Nowego Rynku" (macella iuxta novum forum, 1312), określane mianem „górnych straganów” (superius macellum, 1345, macellum summum, 1346, bi dem bavenstem scharren), których naliczono w tym miejscu około 22 (usytuowanych przy nie istniejącej obecnie parceli na narożniku ulicy Grodzkiej i Bogdanki (Mönschenstraße Nr. 23), przy obecnym placu Orła Białego, oraz przy Targu Węglowym). Pod koniec XVI pojawia się dla tego miejsca określenie „Przy Górnym Straganie” (am obersten Scharne, 1559). Nazwą "górnych" określano je w odróżnieniu od tzw. „dolnych straganów” na Dolnym Mieście przy kościele św. Mikołaja. Zostały ostatecznie usunięte w 1563 roku. [10] Mimo, że pod koniec XV w. pojawiają się w tym miejscu inne nazwy, Targu Maślanego oraz Targu Śledziowego, to jednak widoki miasta z lotu ptaka od zachodu Brauna/Hogenberga i Kote/Rollosa określają ten targ tylko jedną nazwą, Śmierdzącego Targu;

  • Targ Maślany

- botter markede, 1480, w źródłach zachowała się wzmianka o "miejscu położonym przy targu maślanym nieopodal cmentarza kościoła św. Jakuba i domu /niejakiego/ Eurtha van Butena" (up dem orde iegen S. Jacobs kerkehof a jegen Euerth van Buten huse bi dem botter markede belegen, 1480). Położenie to jest zbieżne z położeniem Targu Śmierdzącego [11];

  • Targ Śledziowy

- herincks markede, 1495, jak się wydaje, jest to kolejna nazwa części Targu Śmierdzącego. Świadczy o tym wzmianka w dokumencie z roku 1495 o budynku bractwa kuśnierzy: "/od siedziby/ Jakuba Beringera /usytuowanej/ nieopodal miejsca położonego naprzeciw kościoła św. Jakuba i starego targowiska śledzi do /budynku/ Michała von Burena położonego ukośnie do domu /cechu/ kuśnierzy i bramy wejściowej tego samego kościoła /oraz/ do /domu/ Grzegorza Blissena” (Jacob Beringer an dem orde iegen S. Jacobs kerkhaue iegem dem olden herincks markede belegen bi michel van Buren dwersoner dem peltzerhuse legen dem dorwege des suluen kerkhoue bi her gregorius blissen, 1495) a także „koło targowiska /zwanego/ <rynkiem końskim> naprzeciw domu /cechu/ kuśnierzy a na tyłach /ulicy / <białych mnichów>” (bi dem rossmarkede jegen dem peltzerhuse und achter den witten monnchen, 1514). Fredrich sytuuje go w ciągu obecnej ulicy Grodzkiej, na wysokości wylotu obecnej ulicy Staromiejskiej, nieistniejącej parceli Mönchenstraße Nr. 29/30. [12]

Targ Węglowy

- forum carbonum, 1345, Kaellmark, 1559, kalmarked, także Kolmarckt, 1588, Kolmarck, 1594, w roku 1619 w nieco zniekształconej wersji in Kahle Markt, Kolmarck, 1625, Kaelmarckt, także der Kahl-Marckt, 1706. Położony był w ciągu obecnej ulicy Grodzkiej, pomiędzy ulicami Mariacką i Farną, jego nazwa w dosłownym tłumaczeniu określa nam targ o nazwie „Kapuściany Rynek”, w rzeczywistości jest to nazwa targu, na którym handlowano węglem drzewnym (Kohlenmarkt), który wówczas miał kapitalne znaczenie m.in. dla rozwoju rzemiosła kowalskiego, czego dowodem jest, iż cech kowali z pobliskiej ulicy Kowalskiej (platea fabrorum, 1306) miał prawo nie tylko badać miarę węgla drzewnego, ale i nakładać na niego cenę, co wynikało z postanowień statutu cechowego kowali z 1313 roku. W XV wieku północna strona rynku nazywana była ulicą Miselniczą (schottelerstrate, 1443) i należała do kwartału Młyńskiego natomiast strona południowa należała do Kwartału Passawskiego. Na początku XVII wieku, w 1608 roku rada miejska zakupiła od spadkobierców dr Metelliego narożną kamienicę przy Targu Węglowym przy obecnym narożniku ulicy Grodzkiej i Farnej (Kohlmarkt Nr. 11), gdzie mieściła się tzw. "nowa winiarnia", zwana inaczej Domem Weselnym (New weinhauß in der großen Domstraße, 1608). Z uwagi na rodzaj wymiany handlowej, targowiska o tej nazwie spotykamy w wielu miastach średniowiecznej Europy, w Stralsundzie i Gdańsku znany jest Targ Węglowy i uliczka Węglarska (Kohlenmarkt i Kohlengaße). [13]

Przypisy

  1. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926, s. 62.
  2. M. Wehrmann, Das älteste Stettiner Stadtbuch (1305-1352). Stettin 1921, nr zapisu 956, 1324 r., s. 97, także nr 2688
  3. M. Wehrmann, Das älteste Stettiner Stadtbuch... op. cit., nr zapisu 2514, 1351 r., s. 227
  4. Carl Fredrich, Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz. T. 2. BSt NF Bd. XXIII. Stettin 1920, s. 55.
  5. Die älteren Stettiner Straßennamen... op. cit., s. 64-65
  6. Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 - 1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd. 1., Szczecin 1996, regest nr 236 z 23 kwietnia 1535.
  7. C. Fredrich, Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I. W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929, s. 90, ryc. 15 s. 91.
  8. Regest nr 353 z 27 marca 1612, Regestenbuch der Urkundensammlung..., op. cit., s. 256.
  9. Książęca Rusznikarnia, tj. książęcy cekhauz (Herzogliche Zeughaus) mieściła się wówczas w górnej części nie istniejącej obecnie ulicy Górnej Szewskiej Szewska|(Obere Schuhstraße Nr. 27).
  10. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 58.
  11. Tamże, s.57.
  12. Tamże, s. 58.
  13. Tamże, s. 59.

Bibliografia

  • Fredrich C., Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz. T. 2. BSt NF Bd. XXIII. Stettin 1920.
  • Wehrmann M., Das älteste Stettiner Stadtbuch (1305-1352). Stettin 1921.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  • Fredrich C., Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I. W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929.
  • Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 - 1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd. 1. – 2. Szczecin 1996.




IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk