Państwowy Urząd Repatriacyjny w Szczecinie: Różnice pomiędzy wersjami

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
(Ciekawostki)
 
Linia 42: Linia 42:
  
 
== Ciekawostki ==
 
== Ciekawostki ==
* [[7 kwietnia]] [[1946]] r. statek s/s TENERIFE pod aliancką banderą „C” przywiózł 422 żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, których w pełnym oporządzeniu i z bronią wyładowano na nabrzeżu Oko. Byli to żołnierze z [[w:1 Samodzielna Brygada Spadochronowa|Samodzielnej Brygady Spadochronowej]] i [[w:1 Dywizja Pancerna|Dywizji Pancernej]] gen. Maczka. Następnie samochodami przewieziono ich na ówczesny [[Plac Żołnierza Polskiego|Plac Teatralny]], skąd zwartym szykiem, entuzjastycznie witani przez polskich szczecinian, przemaszerowali pod dowództwem kpt. Horbowskiego w asyście orkiestry do Punktu Etapowego nr 2 Państwowego Urzędu Repatriacyjnego przy Jagiellońskiej. <ref>Informacja pochodzi z artykułu w [[Kurier Szczeciński|Kurierze Szczecińskim]] pt. „Uroczyste powitanie żołnierzy z Zachodu” (Kurier Szczeciński, nr 79 z dn. 10 kwietnia 1946 roku oraz ze wspomnień pierwszego prezydenta miasta Szczecina, Piotra Zaremby, ''Wspomnienia Prezydenta Szczecina...'', op. cit., s. 349-350. Autor wspomnień nie wymienił nazwy statku, ale z artykułu w Kurierze Szczecińskim wynika, że był to statek s/s TENERIFE.</ref>
+
* [[7 kwietnia]] [[1946]] r. statek s/s TENERIFE pod aliancką banderą „C” przywiózł 422 żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, których w pełnym oporządzeniu i z bronią wyładowano na nabrzeżu Oko. Byli to żołnierze wywodzących się z [[w:1 Samodzielna Brygada Spadochronowa|Samodzielnej Brygady Spadochronowej]] i [[w:1 Dywizja Pancerna|Dywizji Pancernej]] gen. Maczka. Następnie samochodami przewieziono ich na ówczesny [[Plac Żołnierza Polskiego|Plac Teatralny]], skąd zwartym szykiem, entuzjastycznie witani przez polskich szczecinian, przemaszerowali pod dowództwem kpt. Horbowskiego w asyście orkiestry do Punktu Etapowego nr 2 Państwowego Urzędu Repatriacyjnego przy Jagiellońskiej. <ref>Informacja pochodzi z artykułu w [[Kurier Szczeciński|Kurierze Szczecińskim]] pt. „Uroczyste powitanie żołnierzy z Zachodu” (Kurier Szczeciński, nr 79 z dn. 10 kwietnia 1946 roku oraz ze wspomnień pierwszego prezydenta miasta Szczecina, Piotra Zaremby, ''Wspomnienia Prezydenta Szczecina...'', op. cit., s. 349-350. Autor wspomnień nie wymienił nazwy statku, ale z artykułu w Kurierze Szczecińskim wynika, że był to statek s/s TENERIFE.</ref>
 
* Podobny oddział, w skład którego wchodziło 255 oficerów i szeregowych wojsk spadochronowych z 1. Dywizji Pancernej gen. Stanisława Maczka – wszyscy z bronią osobistą, przypłynął do Szczecina w dniu [[12 maja]] [[1946]] roku na pokładzie statku POSEIDON. Po rozładowaniu cywilnych repatriantów polskich, statek po krótkim postoju tego samego dnia  wypłynął do Gdyni, gdzie żołnierze ci zostali urlopowani względnie zdemobilizowani. Władze szczecińskie nie chciały powtórzyć entuzjazmu Szczeciniaków z 7 kwietnia 1946 roku. <ref>Zob. notatka „Przyjazd statku z żołnierzami polskimi z zachodu” w: Kurier Szczeciński, nr 106 z dn. 15 maja 1946 roku.</ref>
 
* Podobny oddział, w skład którego wchodziło 255 oficerów i szeregowych wojsk spadochronowych z 1. Dywizji Pancernej gen. Stanisława Maczka – wszyscy z bronią osobistą, przypłynął do Szczecina w dniu [[12 maja]] [[1946]] roku na pokładzie statku POSEIDON. Po rozładowaniu cywilnych repatriantów polskich, statek po krótkim postoju tego samego dnia  wypłynął do Gdyni, gdzie żołnierze ci zostali urlopowani względnie zdemobilizowani. Władze szczecińskie nie chciały powtórzyć entuzjazmu Szczeciniaków z 7 kwietnia 1946 roku. <ref>Zob. notatka „Przyjazd statku z żołnierzami polskimi z zachodu” w: Kurier Szczeciński, nr 106 z dn. 15 maja 1946 roku.</ref>
 
* Fotografia statku s/s POSEIDON, która widnieje w publikacjach informujących o wydarzeniach w Szczecinie w 1946 roku w rzeczywistości jest zdjęciem innego statku biorącego w akcji przesiedleńczej repatriantów polskich w roku 1947. Jest to frachtowiec s/s ISAR, którego uwieńczono przy rozładunku repatriantów z Zachodu na dawnym [[Ulica Bulwar Piastowski|nabrzeżu pasażerskim]] przy [[Wały Chrobrego|Wałach Chrobrego]], gdzie pojawiał się regularnie co tydzień pomiędzy [[4 maja]] a [[1 sierpnia]] [[1947]] roku. <ref>Por. podpis pod zdjęciem umieszczonym przez P. Zarembę w: ''Wspomnienia Prezydenta Szczecina...'', op. cit., fot. nr 40 po s. 304. Podobnie jak prezydent Zaremba datę roczną 1946 podaje Maria Łopuch w publikacji ''Wały Chrobrego - Hakenterrasse'', wspomniana w przyp. nr 20.</ref>
 
* Fotografia statku s/s POSEIDON, która widnieje w publikacjach informujących o wydarzeniach w Szczecinie w 1946 roku w rzeczywistości jest zdjęciem innego statku biorącego w akcji przesiedleńczej repatriantów polskich w roku 1947. Jest to frachtowiec s/s ISAR, którego uwieńczono przy rozładunku repatriantów z Zachodu na dawnym [[Ulica Bulwar Piastowski|nabrzeżu pasażerskim]] przy [[Wały Chrobrego|Wałach Chrobrego]], gdzie pojawiał się regularnie co tydzień pomiędzy [[4 maja]] a [[1 sierpnia]] [[1947]] roku. <ref>Por. podpis pod zdjęciem umieszczonym przez P. Zarembę w: ''Wspomnienia Prezydenta Szczecina...'', op. cit., fot. nr 40 po s. 304. Podobnie jak prezydent Zaremba datę roczną 1946 podaje Maria Łopuch w publikacji ''Wały Chrobrego - Hakenterrasse'', wspomniana w przyp. nr 20.</ref>

Aktualna wersja na dzień 01:34, 16 sie 2019

Siedziba Państwowego Urzędu Repatriacyjnego przy ulicy Małopolskiej 17

Państwowy Urząd Repatriacyjny (PUR) powołany został w październiku 1944 roku przez tymczasowy organ władzy wykonawczej w Rzeczypospolitej Polskiej, zwany Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego (PKWN). [1] Zadaniem PUR było przesiedlenie polskiej ludności z terenów przejętych przez ZSRR, a w dalszej kolejności zorganizowanie powrotu Polaków z Niemiec i zachodniej Europy oraz wysiedlenie do Niemiec obywateli byłej Rzeszy Niemieckiej. [2]

Historia

Podczas rekonesansu Szczecina 28 kwietnia 1945 roku pierwszemu polskiemu prezydentowi miasta Piotrowi Zarembie oprócz kpt. Jaśkiewicza towarzyszył jako kierowca dyrektor poznańskiego oddziału PUR Tadeusz Bresiński. [3] Oficjalnie pierwsi delegaci PUR z łódzkiej centrali, Stefania Głowaczowa wraz z dwoma młodymi oficerami Mirosławem Grodzickim oraz Witoldem Duniłłowiczem, dotarli do Szczecina 4 maja 1945 r. Na miejscu stwierdzili, że w mieście nie ma potrzeby umieszczenia nowej placówki, gdyż dla obsługi osadników i repatriantów wystarczy dotychczasowa działalność Zarządu Miasta. [4] Na miejscu jako delegata PUR na miasto Szczecin pozostawiono Duniłłowicza. 3 maja w częściowo zrujnowanej szkole przy ulicy Małopolskiej 22 urządzono stołówkę i noclegownię dla przybywających osadników z głębi kraju (obecnie Zespół Szkół Sportowych. im. Sportowców Ziemi Szczecińskiej, Małopolska 22). [5] Piotr Zaremba wspomina, że pomiędzy 5 maja a 8 maja powstał punkt etapowy dla wracających z Zachodu Polaków w istniejących tam jeszcze barakach na dawnym terenie wystawowym od strony ulicy Akademickiej (na zapleczu przyszłej Akademii Rolniczej). [6] Nie podaje jednak do kiedy punkt ten działał w tym miejscu, prawdopodobnie do momentu pierwszego wyjścia z miasta polskiego Zarządu Miasta, tj. do 16 maja 1945 roku.
Według sprawozdania sporządzonego na koniec grudnia 1947 roku przez pierwszego dyrektora PUR Ludwika Sowińskiego i jego współpracowników pierwszy punkt etapowy w Szczecinie został założony 28 maja 1945 roku przez stargardzką grupę operacyjną (jednocześnie podaje, że grupa ta kilka dni później, 1 czerwca, zorganizowała przy stacji kolejowej Gumieńce Punkt Sanitarno-Odżywczy). Kolejny Punkt Sanitarno-Odżywczy powstał w sierpniu przy stacji Niebuszewo i na Golęcinie. [7] Biorąc pod uwagę złożoną sytuację w mieście nie wydaje się, by były to oficjalne działania władz centralnych PUR, a raczej oddolna inicjatywa grup operacyjnych pełnomocnika rządu na Pomorze Zachodnie. Poza tym wyjście w dniach 17 - 19 maja państwowych władz administracyjnych i polskiego Zarządu Miasta ze Szczecina uniemożliwiało jakiekolwiek działanie w tym kierunku. Należy zatem przyjąć, że powyższa informacja o założeniu punktu etapowego PUR i sanitarnych odnosi się do placówki na stacji Gumieńce obsadzonej przez polskich kolejarzy, gdzie od 28 maja po prowizorycznych mostach nad rzeką Regalicą i Odrą Zachodnią docierały pociągi z polską obsługą.

Po kolejnym wejściu polskiego Zarządu Miasta do Szczecina w dniu 9 czerwca, którego obszar w tym samym dniu de facto podlegał już jurysdykcji Radzieckiej Wojskowej Administracji w Niemczech [8], osadnictwo wznowiono. Jednocześnie podjęto decyzję, że ekipa PUR będzie podlegać administracji miejskiej. W dniu 11 czerwca w gmachu przy ulicy Małopolskiej ponownie umieszczono siedzibę Państwowego Urzędu Repatriacyjnego, a jako jego filię utworzono punkt etapowy przy ulicy Jagiellońskiej 65 oraz placówkę na stacji Gumieńce. [9] W międzyczasie po kolejnej interwencji dyplomatycznej państw zachodnich polski Zarząd Miasta zmuszony był 19 czerwca po raz drugi opuścić Szczecin. By nie przerywać akcji osadniczej powołano Komitet Pomocy Polakom, który realizując przejściowo zadania rozwiązanego Zarządu Miasta, kierował również domen noclegowym PUR przy ulicy Małopolskiej 22. Jak wspomina sekretarz Komitetu Pomocy Polakom Franciszek Jamroży, wraz z Zarządem Miejskim Szczecin opuścił również przedstawiciel PUR, którego siłą zmuszono do powrotu. [10]

Ogłoszenie PUR dla osiedlających się w Szczecinie repatriantów, lipiec 1945

Punkty etapowe dla potrzebujących pomocy Polaków znajdowały się w tym czasie w szkole przy ulicy Henryka Pobożnego 2 i szkole przy ulicy Małopolskiej 22, gdzie w dalszym ciągu prowadzona była stołówka dla przybywających osadników. [11]

W dniach od 5 lipca do 7 lipca 1945 roku władze polskie oficjalnie przejęły miasto Szczecin. 9 lipca 1945 pojawiło się ogłoszenie Państwowego Urzędu Repatriacyjnego dla repatriantów o „Punkcie Etapowym PUR przy Augusta Nr. 17” (budynek przy ulicy Małopolskiej 17, w którym obecnie mieści się sąd okręgowy). Podobny napis widniał również na żółtych strzałkach rozmieszczonych na całej trasie od stacji Scheune (Gumieńce) do śródmieścia. [12] Do miasta przybywało coraz więcej ludności polskiej i równolegle obserwowano stały odpływ Niemców przez „zieloną granicę” w kierunku zachodnim. [13] Jedynym problemem był pogarszający się stan bezpieczeństwa, na co w swoim piśmie z dnia 20 września 1945 roku zwrócił uwagę dyrektor Państwowego Urzędu Repatriacyjnego w Szczecinie Nasielski. Jego następstwem, do czasu likwidacji polsko-rosyjskich band rabunkowych, było czasowe zmniejszenie napływu osadników. [14] Jesienią 1945 roku ruch osadniczy wzmógł się. Zawarcie w dniu 16 sierpnia układu pomiędzy Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej i ZSRR w sprawie granicy polsko-radzieckiej [15], spowodowało masowy napływ przesiedleńców ze wschodu. Jednocześnie w połowie październiku rozpoczęto repatriację ze strefy brytyjskiej ("Operacja Orzeł” - Operation Eagle). Repatriacja ta trwała od 14 października 1945 do 4 kwietnia 1946 z przerwą od 20 grudnia do 6 stycznia. [16] W międzyczasie w dniu 14 lutego 1946 roku przedstawiciele rządu polskiego podpisali w Berlinie umowę z Połączoną Egzekutywą Repatriacyjną okupacyjnych władz brytyjskich w Niemczech (Combined Repatriation Executive, określaną skrótem - CRX) regulującą sposób wysiedlenia Niemców z terenu Pomorza do strefy brytyjskiej. Uzgodniono w niej także zasady i rodzaj środków transportu repatriantów polskich z Lubeki, tj. drogą morską (droga „A”, Lubeka-Świnoujście-Szczecin) i koleją (droga „B”, Lubeka-Szczecin). [17] Na potrzeby repatriacji drogą morską przeznaczono teren nabrzeża Oko, oddalonego od Punktu Etapowego nr 2. ok. 12 km. Pierwszy transport morski przybył 4 kwietnia 1946 roku statkiem s/s POSEIDON, który przywiózł 802 repatriantów polskich i następnego dnia miał zabrać 1496 przesiedleńców niemieckich. [18] Oprócz parowca POSEIDON, repatriacje obywateli polskich realizowało kolejne 5 statków: s/s ISAR, s/s TENERIFE, s/s ADMIRAL CARL HERING, m/s ROTENFELS i s/s SPREE. Wszystkie pod aliancką banderą „C”, z niemiecką załogą i ochroną brytyjskich żołnierzy. Z wymienionych wyżej statków jedynie s/s ISAR, największy z wyznaczonych statków, pływał na trasie Travemünde-Szczecin-Travemünde). [19] W dniu 10 czerwca 1946 r. repatriację drogą morską przerwano; według dostępnych źródeł ogółem w 29 transportach morskich z Lubeki przywieziono 29669 repatriantów polskich, a do strefy brytyjskiej w 36 transportach wywieziono do Lubeki 31683 przesiedleńców niemieckich (oficjalnie podaje się liczbę 37 transportów, ale dwa z nich były bez ładunku (w tym wymieniony wyżej s/s POSEIDON/ wyjście 4.04.1946, i s/s SPREE/ wyjście 3.05.1946; natomiast według danych Wojewódzkiego Oddziału PUR drogą morską wywieziono 43213 przesiedleńców niemieckich). [20] Repatriację drogą morską wznowiono 23 października 1946 r., ale tylko jednym statkiem, którym był transportowiec s/s ISAR. Do 20 grudnia 1946 wykonał on 14 rejsów na wspomniane już nabrzeże Oko przywożąc 19865 repatriantów polskich. [21] Statek ten w roku następnym, od 4 maja do 1 lipca 1947, cumował raz w tygodniu, tym razem przy Wałach Chrobrego, przywożąc 23336 osób. [22]

Informacja prasowa o lokalizacji PE nr 1 i PE nr 2, wrzesień 1945

Punkty etapowe PUR-u

Punkt Etapowy nr 1

Po ostatecznym przejęciu miasta Punkt Etapowy nr 1 w dalszym ciągu przyjmował wysiedlonych obywateli polskich ze Wschodu i osadników z Polski centralnej, a z początkiem 1946 roku także obywateli radzieckich przybyłych z okupowanych Niemiec i przebywających w granicach Polski. Źródła z tego okresu nie zawsze precyzyjnie podają miejsce jego położenia sytuując go przy ulicy Henryka Pobożnego, lub przy ulicy Małopolskiej. [23]

Transport repatriantów z Zachodu przed siedzibą PE nr 2 przy ulicy Jagiellońskiej 65

Punkt Etapowy nr 2

Punkt Etapowy nr 2 położony przy ul. Jagiellońskiej 65 i w przyległych do niego budynkach w górnej części ulicy, zamknięty po kolejnym opuszczeniu miasta w dniu 19 czerwca 1945 roku, ponownie otwarto 8 lipca 45 r. Od końca lipca przyjął on ponad 10 tys. repatriantów ze strefy radzieckiej, których rozładowywano z wagonów kolejowych na pobliskim dworcu Szczecin Turzyn. [24] Natomiast od 14 października 1945 roku alianckie kolumny ciężarówek przywiozły tu z terenu brytyjskiej strefy okupacyjnej ponad 160 tys. osób. Od 28 listopada 1945 roku do punktu etapowego przybywali drogą kolejową również reemigranci. PUR zapewniał wszystkim pożywienie i nocleg, organizował pomoc medyczną, pomagał osiedlić się w Szczecinie lub transportował ich w głąb kraju. Prasa szczecińska, a także jego pracownicy w swoich wspomnieniach z tego okresu, przekazują nam dokładne informacje o tym punkcie etapowym. [25] Placówka był zradiofonizowana, posiadała ambulatorium lekarskie, izbę chorych, izbę dla matki z dzieckiem, świetlicę z aparaturą filmową i radiem i codziennie dostarczaną prasą, także własną piekarnię, a w poszczególnych budynkach osobne kuchnie. W należących do niego budynkach można było pomieścić kilka tysięcy repatriantów (przewidując trudności w podstawianiu transportów kolejowych przygotowano rezerwowe pomieszczenia mogące pomieścić ok. 6000 osób). Punkt posiadał również kaplicę, w której w każdą niedzielę odprawiano dla nich Msze św. Każdemu powracającemu na miejscu wydawano niezbędne dokumenty osobiste opatrzone fotografią, również wykonaną na miejscu.

Oddział spadochroniarzy polskich z Zachodu przed siedzibą PE nr 2 przy ulicy Jagiellońskiej 65

Ze wspomnień mieszkańca Podjuch Horsta Manna wynika, że w marcu 1946 roku w jednej ze szkół przy ulicy Jagiellońskiej zgromadzono niemieckich mieszkańców osiedli i okolicznych wiosek z prawobrzeża i po kilkudniowym pobycie na terenie szkoły wywieziono ich koleją z dworca Turzyn do Niemiec. [26]

W sumie PE nr 2 przyjął do końca grudnia 1947 roku około 270 tys. repatriantów z Zachodu przywiezionych samochodami, drogą kolejową i morską, w tym:

Punkt Etapowy nr 2 Ilość osób
1 koleją ze strefy radzieckiej 10504
2 samochodami ze strefy brytyjskiej 164705
3 statkami ze strefy brytyjskiej 72740
4 drogą kolejową ze strefy brytyjskiej 27490
5 reemigranci z Niemiec 2043
Razem 277482 [27]

Punkty zdawczo-odbiorcze dla przesiedleńców niemieckich nr 3 i 4

Zgodnie z zawartym porozumieniem z brytyjskimi i radzieckimi władzami okupacyjnymi PUR przejął w lutym 1946 roku również planowe wysiedlenie Niemców z terenu państwa polskiego, z których przez punkty zborcze nr 3 i 4 przeszło 411915 osób (w tym 51700 osób z miasta Szczecin), które opuściły Szczecin drogą lądową i morską w 268 transportach. [28]

Frachtowiec s/s ISAR rozładowuje repatriantów z Zachodu przy Wałach Chrobrego

Podsumowanie

Państwowy Urząd Repatriacyjny w Szczecinie zakończył działalność w 1951 r., a efektem jego działalności było osiedlenie na terenie Pomorza ponad 730 tys. obywateli polskich i wysiedlenie ok. 530 tys. Niemców z terenu Pomorza.

Ciekawostki

  • 7 kwietnia 1946 r. statek s/s TENERIFE pod aliancką banderą „C” przywiózł 422 żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, których w pełnym oporządzeniu i z bronią wyładowano na nabrzeżu Oko. Byli to żołnierze wywodzących się z Samodzielnej Brygady Spadochronowej i Dywizji Pancernej gen. Maczka. Następnie samochodami przewieziono ich na ówczesny Plac Teatralny, skąd zwartym szykiem, entuzjastycznie witani przez polskich szczecinian, przemaszerowali pod dowództwem kpt. Horbowskiego w asyście orkiestry do Punktu Etapowego nr 2 Państwowego Urzędu Repatriacyjnego przy Jagiellońskiej. [29]
  • Podobny oddział, w skład którego wchodziło 255 oficerów i szeregowych wojsk spadochronowych z 1. Dywizji Pancernej gen. Stanisława Maczka – wszyscy z bronią osobistą, przypłynął do Szczecina w dniu 12 maja 1946 roku na pokładzie statku POSEIDON. Po rozładowaniu cywilnych repatriantów polskich, statek po krótkim postoju tego samego dnia wypłynął do Gdyni, gdzie żołnierze ci zostali urlopowani względnie zdemobilizowani. Władze szczecińskie nie chciały powtórzyć entuzjazmu Szczeciniaków z 7 kwietnia 1946 roku. [30]
  • Fotografia statku s/s POSEIDON, która widnieje w publikacjach informujących o wydarzeniach w Szczecinie w 1946 roku w rzeczywistości jest zdjęciem innego statku biorącego w akcji przesiedleńczej repatriantów polskich w roku 1947. Jest to frachtowiec s/s ISAR, którego uwieńczono przy rozładunku repatriantów z Zachodu na dawnym nabrzeżu pasażerskim przy Wałach Chrobrego, gdzie pojawiał się regularnie co tydzień pomiędzy 4 maja a 1 sierpnia 1947 roku. [31]

Przypisy

  1. Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego o utworzeniu Państwowego Urzędu Repatriacyjnego z dnia 7 października 1944 roku. Dekret wszedł w życie z dniem 12 października 1944 r.
  2. Początkowo PUR miał się zajmować przeprowadzeniem repatriacji obywateli polskich z ZSRR na podstawie umów z rządami republik radzieckich, w tym z USRR i BSRR z dnia 9 września 1944 i z rządem LSRR z dnia 22 września 1944. Następnie kolejnym dekretem PKWN z dnia 7 maja 1945 rok działalność PUR-u poszerzono o zorganizowanie powrotu osób wysiedlonych przez okupanta do poprzednich miejsc zamieszkania, a także w oparciu o ten sam dekret przeprowadzenie akcji osadniczo-przesiedleńczej na terenie tzw. ziem odzyskanych.
  3. Dyrektor PUR-u Tomasz Bresiński zgodę na wyjazd uzyskał po konsultacji z centralą PUR w Łodzi (oficjalnego raportu z wyjazdu nie ma); P. Zaremba, Dziennik 1945. Szczecin 1996, s. 17 i n.
  4. P. Zaremba, Wspomnienia Prezydenta Szczecina. 1945-1950. Poznań 1977, s. 102 i n.; zachowało się sprawozdanie z tego pobytu, które sporządzono dnia 7 maja 1945 roku – materiał dostępny w WAP w Łodzi, ZC PUR, zob. S. Banasiak, Działalność osadnicza Państwowego Urzędu Repatriacyjnego na Ziemiach Odzyskanych w latach 1945-1947. Poznań 1963, str. 33.
  5. P. Zaremba, Wspomnienia Prezydenta Szczecina..., op. cit., s. 93.
  6. Tamże, s. 112, także 123.
  7. J. Paw, Powstanie i rozwój PUR na Pom. Zachodnim. W:Państwowy Urząd Repatriacyjny na Pomorzu Zachodnim w okresie od 1 IV 1945 do 30 XII 1947. Szczecin 1947, tab. s. 15; zob. także S. Kaczkowski, Osadnictwo polskie w Szczecinie 1945-1950. Wydawnictwo Poznańskie. Poznań 1963, s. 43.
  8. R. Techman, Armia radziecka w gospodarce morskiej Pomorza Zachodniego w latach 1945-1956. Poznań 2003 (s. 103-177), s. 9. Po zakończeniu konferencji w Poczdamie (17 lipca2 sierpnia 1945) i zatwierdzeniu przez mocarstwa czterech stref okupacyjnych Niemiec – Radziecka Wojskowa Administracja w Niemczech objęła kontrolę nad ustaloną radziecką strefą okupacyjną na terenie Niemiec.
  9. P. Zaremba, Wspomnienia Prezydenta Szczecina..., op. cit., s. 172-173, także s. 184.
  10. K. Golczewski, Porzucona twierdza. Szczecin 1944-1945. Poznań 1967, s. 215.
  11. K. Golczewski, Porzucona twierdza..., op. cit., s. 215; także P. Zaremba, Wspomnienia Prezydenta Szczecina..., op. cit., s. 199.
  12. Zob. fragment artykułu J. Wołowskiego, Szczecin na przełaj. W: Życie Warszawy z 7 sierpnia 1945 r., cyt. za Szczecin w dokumentach 1945. Szczecin 1980, s. 42.
  13. W tym czasie do granicy państwa można było np. dojechać tramwajem Aleją Wojska Polskiego, lub po wyjściu z pociągu na stacji Gumieńce przejść 200 metrów w kierunku Przecławia. Podobnie w dzielnicy Golęcino, gdzie u zbiegu ulicy Wiszesława z ulicą Świętojańską jeszcze w październiku 1945 roku znajdował się punkt graniczny (istniał w tym miejscu do 4 października 1945).
  14. Sytuację opanowano na prośbę strony polskiej po przybyciu z Berlina dwóch batalionów wojsk wewnętrznych i jednego batalionu NKWD; zob. P. Zaremba, Dziennik 1945..., op. cit., s. 124; por. P. Zaremba, Wspomnienia Prezydenta Szczecina..., op. cit., s. 267-268.
  15. Umowa miała skutek prawny w postaci cesji Kresów Wschodnich na rzecz Związku Sowieckiego i powstanie współczesnej wschodniej granicy Polski z dniem 6 lutego 1946 r. (wejście w życie umowy z 1945 r.); zob. w:Granica polsko-radziecka
  16. J. Czech-Wichura Repatriacja z Zachodu. W: Państwowy Urząd Repatriacyjny na Pomorzu Zachodnim..., op. cit., s. 67.
  17. T. Białecki, Przesiedlenie ludności niemieckiej z Pomorza Zachodniego po II wojnie światowej. Poznań 1969, s. 203.
  18. Zob. R. Techman, Kalendarz Morski. Kalendarium morskie Szczecina. 1946. W: Przegląd Zachodniopomorski, tom XVI (XLV) rok 2001, zeszyt 3.; także J. Czech-Wichura Repatriacja z Zachodu..., op. cit., s. 67-68, a także Kurier Szczeciński nr 76 z dnia 6 kwietnia 1946 roku. Jednak w dokumentacji Kapitanatu Portu w Lubece brak potwierdzenia tego transportu; por. zestawienie transportów morskich ze Szczecina przybyłych do portu Lubeka pomiędzy kwietniem a czerwcem 1946 roku wykonane prze Kapitana Portu Henninga Redlicha w: Vertreibung der deutschen Bevölkerung 1945-1947. Vertreibungslager in Stettin. Stettiner Heft Nr. 19. Herausgegeben vom Historischen Arbeitskreis Stettin. Lübeck 2012, s. 86.
  19. J. Czech-Wichura Repatriacja z Zachodu..., op. cit., s. 68.
  20. Zob. T. Jakubowicz, Polska odrodzona na Pomorzu Zachodnim. Nakładem: Polskie Pismo i Książka. Szczecin 1947, s. 33, por. zestawienie transportów w Archiwum Państwowym w Szczecinie, teczka: zespół 319, sygn. 429 „PUR WO w Szczecinie, Ref. Niemiecki”.
  21. Archiwum Państwowe w Szczecinie, teczka: zespół 344-SUM sygn.: 478, 479, 480; zob. J. Czech-Wichura, Repatriacja z Zachodu..., op. cit., s. 69. W zasobach Archiwum Państwowego w Szczecinie zachowało się zdjęcie parowca ISAR z 1946 roku, które pierwszy prezydent miasta Szczecin, Piotr Zaremba opisał w swoich wspomnieniach jako „Rok 1946. Statek POSEJDON wyładowuje w Szczecinie repatriantów z Zachodu” (Wspomnienia Prezydenta Szczecina..., op. cit., il. 40 po s. 304; podobnie Maria Łopuch, prawdopodobnie za Piotrem Zarembą, w swojej publikacji Wały Chrobrego - Hakenterrasse. Szczecin 2008, s. 147.
  22. Archiwum Państwowe w Szczecinie, teczka: zespół 319-PUR WO w Szczecinie sygn.: 392; 393; zob. także J. Czech-Wichura Repatriacja z Zachodu..., op. cit., s. 69.
  23. Zob. „Spis nazw, ulic, placów, wysp, rzek i kanałów miasta portowego Szczecina” z października 1945 (tu podano Małopolska 18, powinno być - nr 22), spis telefonów z grudnia 1945 r. (kopia w posiadaniu autora, tu podano Henryka Pobożnego 12, powinno być - nr 2), także „Mały plan miasta Szczecina” z początku 1946 roku (Henryka Pobożnego 2). „Plan i informator miasta Szczecina z 1947” o PE nr 1 nie wspomina, w zamian podany jest adres ogólny PUR przy Małopolskiej 17. Autorzy dodatku nadzwyczajnego do Kroniki Szczecina - Kronika Szczecina 1945-2005. Z biegiem lat, z biegiem dni na s. 24 podają, że przy ulicy Małopolskiej 19 położony był punkt zborny dla wysiedlanych Niemców, a umieszczone tam zdjęcie Okręgowego Oddziału PUR przy Małopolskiej 17 opatrzono podpisem „Budynek przy ul. Jagiellońskiej, w którym 8 lipca 1945 r. uruchomiono Punkt Etapowy nr 2 Państwowego Urzędu Repatriacyjnego”.
  24. Pierwszy z tych transportów w dniu 24 lipca 1945 (1658 osób), a także kolejne dwa, wyładowano jeszcze na dworcu głównym, skąd przewieziono ich na II Etap; zob. J. Czech-Wichura Repatriacja z Zachodu..., op. cit., s. 61.
  25. Cieszymy się że wracacie. W: Wiadomości szczecińskie, nr 35 z dnia 23 września 1945 r., także J. Czech-Wichura Repatriacja z Zachodu..., op. cit., s. 60.
  26. Punkt Etapowy nr 2 zajmował oprócz obiektu przy Jagiellońskiej 65 także pozostałe zabudowania w górnej części tej ulicy aż do torów kolei obwodowej. Szkoła o której wspomina Horst Mann położona była w podwórzu przy Jagiellońskiej nr 61 i od ulicy była odgrodzona prawie 2-metrowym murem z wejściem na podwórze szkolne zabezpieczonym prowizorycznie drucianą siatką. Obecnie w tym budynku mieści się Zespół Szkół Nr 10 - Gimnazjum Nr 48 i Publiczna Szkoła Podstawowa Nr 52. Horst Mann prawdopodobnie pomylił daty, gdyż według informacji „Kuriera Szczecińskiego” z 24 lutego 1946 roku w tym właśnie dniu zgromadzono Niemców na terenie PUR- nr 2 (prawdopodobnie punkt etapowy nr 3 nie był jeszcze gotowy na przyjęcie przesiedleńców); zob. „Kurier Szczeciński” nr 41 z 24 lutego 1946 r.; por. H. Mann, Stettin-Podejuch und die Buchheide. Chronik, Bilder, Erinnerungen. Preetz 2005.
  27. J. Czech-Wichura Repatriacja z Zachodu..., op. cit., s. 69; także S. Kaczkowski, Osadnictwo polskie w Szczecinie 1945-1950'..., op. cit., s. 44.
  28. T. Białecki, Przesiedlenie ludności niemieckiej z Pomorza Zachodniego po II wojnie światowej. Poznań 1969, tab. 7, po s. 136; również T. Białecki, K. Kozłowski, Wydawnictwa Źródłowe. Źródła do dziejów Pomorza Zachodniego. Tom XII. Niemcy na Pomorzu Zachodnim w latach 1945-1950. Szczecin 2004 oraz S. Kaczkowski, Osadnictwo polskie w Szczecinie 1945-1950..., op. cit., s. 46; a także J. Iwańczuk, Rozmieszczenie punktów zborczych dla przesiedleńców niemieckich na terenie Szczecina w latach 1945-1947 W: Szczeciner. Magazyn Miłośników Szczecina Nr 2/2012, s. 110 i n.
  29. Informacja pochodzi z artykułu w Kurierze Szczecińskim pt. „Uroczyste powitanie żołnierzy z Zachodu” (Kurier Szczeciński, nr 79 z dn. 10 kwietnia 1946 roku oraz ze wspomnień pierwszego prezydenta miasta Szczecina, Piotra Zaremby, Wspomnienia Prezydenta Szczecina..., op. cit., s. 349-350. Autor wspomnień nie wymienił nazwy statku, ale z artykułu w Kurierze Szczecińskim wynika, że był to statek s/s TENERIFE.
  30. Zob. notatka „Przyjazd statku z żołnierzami polskimi z zachodu” w: Kurier Szczeciński, nr 106 z dn. 15 maja 1946 roku.
  31. Por. podpis pod zdjęciem umieszczonym przez P. Zarembę w: Wspomnienia Prezydenta Szczecina..., op. cit., fot. nr 40 po s. 304. Podobnie jak prezydent Zaremba datę roczną 1946 podaje Maria Łopuch w publikacji Wały Chrobrego - Hakenterrasse, wspomniana w przyp. nr 20.


Bibliografia

  • Pionier Szczeciński, tygodnik gospodarczy i społeczno-kulturalny morskiego miasta Szczecina i Zachodniego Pomorza z 5 września. Nr 1. Szczecin 1945.
  • Wiadomości szczecińskie, nr 35 z dnia 23 września 1945.
  • Jakubowicz T., Polska odrodzona na Pomorzu Zachodnim. Nakładem: Polskie Pismo i Książka. Szczecin 1947.
  • Państwowy Urząd Repatriacyjny na Pomorzu Zachodnim w okresie od 1 IV 1945 do 30 XII 1947. Praca zbiorowa. Szczecin 1947.
  • Banasiak S., Działalność osadnicza Państwowego Urzędu Repatriacyjnego na Ziemiach Odzyskanych w latach 1945-1947. Poznań 1963.
  • Kaczkowski S., Osadnictwo polskie w Szczecinie 1945-1950. Wydawnictwo Poznańskie. Poznań 1963.
  • Golczewski K., Porzucona twierdza. Szczecin 1944-1945. Poznań 1967.
  • Białecki T., Przesiedlenie ludności niemieckiej z Pomorza Zachodniego po II wojnie światowej. Poznań 1969.
  • Zaremba P., Wspomnienia Prezydenta Szczecina. 1945-1950. Poznań 1977.
  • Białecki T. Chmielewski Z., Kozłowski K., Szczecin w dokumentach, 1945. Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Szczecinie. Szczecin 1980.
  • Szczecin w dokumentach 1945. Szczecin 1980.
  • Zaremba P., Dziennik 1945. Szczecin 1996.
  • Techman R., Kalendarz Morski. Kalendarium morskie Szczecina. 1946. W: Przegląd Zachodniopomorski, tom XVI (XLV) rok 2001, zeszyt 3.
  • Techman R., Armia radziecka w gospodarce morskiej Pomorza Zachodniego w latach 1945-1956. Poznań 2003.
  • Białecki T., Kozłowski K., Wydawnictwa Źródłowe. Źródła do dziejów Pomorza Zachodniego. Tom XII. Niemcy na Pomorzu Zachodnim w latach 1945-1950. Szczecin 2004.
  • Bartnik P., Macholak J., Kronika Szczecina 1945-2005. Z biegiem lat, z biegiem dni. Szczecin 2005.
  • Mann H., Stettin-Podejuch und die Buchheide. Chronik, Bilder, Erinnerungen. Preetz 2005.
  • Łopuch M., Wały Chrobrego - Hakenterrasse. Szczecin 2008.
  • Vertreibung der deutschen Bevölkerung 1945-1947. Vertreibungslager in Stettin. Stettiner Heft Nr. 19. Herausgegeben vom Historischen Arbeitskreis Stettin. Lübeck 2012.

Zobacz też



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk