Ulica Staromłyńska: Różnice pomiędzy wersjami

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
 
(Nie pokazano 12 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika)
Linia 4: Linia 4:
 
| grafika_opis = Ulica Staromłyńska  
 
| grafika_opis = Ulica Staromłyńska  
 
| nazwa_pelna = Staromłyńska  
 
| nazwa_pelna = Staromłyńska  
| nazwa_dawna =
+
| nazwa_dawna = Mühlenstraße
| nazwa_niemiecka = Luisenstraße  
+
| nazwa_niemiecka = Louisenstraße (od 1806)<br/>Luisenstraße (od 1904)  
 
| dzielnica = [[Śródmieście]]  
 
| dzielnica = [[Śródmieście]]  
 
| osiedle = [[Stare Miasto]]  
 
| osiedle = [[Stare Miasto]]  
Linia 16: Linia 16:
 
{{DEFAULTSORT:Staromłyńska}}
 
{{DEFAULTSORT:Staromłyńska}}
  
==Historia ulicy Młyńskiej (Mühlenstraße), obecna ulica Staromłyńska==
+
'''Ulica Staromłyńska''' (niem. ''Mühlenstraße'', ''Louisenstraße'', ''Luisenstraße''), nazwa historyczna „Ulica Młyńska”. W [[1945]] roku otrzymała nazwę ulicy Staromłyńskiej.
  
Najwcześniejszą informacją o tej ulicy jest wzmianka dotycząca średniowiecznej bramy miejskiej, o czym dowiadujemy się ze źródeł zawartych w Pommersches Urkundenbuch, cyt.: „do murów miejskich zwanych Bramą Młyńską” (usque ad valvam que vocatur molendor, 1268). Jej wygląd poznaliśmy z XVI-wiecznych przekazów. Widoczna na nich brama miejska, typu szczytowego, posiadała dobudowane z czasem przedbramie, składające się z szyi, przerzuconej nad fosą i zakończonej jednokondygnacyjnym barbakanem (1563), zbudowanym na rzucie półkola na wale ziemnym i zaopatrzonym w okrągłe strzelnice. Szyję stanowił mur, niższy od muru miejskiego, zagłębiony w fosie miejskiej. Za barbakanem nad kolejną fosą usytuowany był most i droga, prowadzająca przez bramę przednią na pola miejskie i dalej do pobliskich wsi Niemierzyn, Grabowo i Drzetowo.
+
== Historia ulicy Młyńskiej ==
 +
===Wylot ulicy i jej najbliższa okolica od strony północnej===
 +
Najwcześniejszą informacją o tej ulicy jest wzmianka dotycząca średniowiecznej bramy miejskiej, zamykającej jej przebieg w kierunku północnym, o czym dowiadujemy się ze źródeł zawartych w zbiorze dokumentów średniowiecznych [[Pommersches Urkundenbuch]], i dotyczących przebiegu w tym miejscu rozgraniczenia parafii kościoła [[Bazylika archikatedralna św. Jakuba w Szczecinie|św. Jakuba]] i kościoła [[Kościół św. Piotra i św. Pawła|św. Piotra]], cyt.: „[ich granica przebiegała] przy murach miejskich aż do bramy zwanej Młyńską” (''usque ad valvam que vocatur molendor''). <ref>[[Pommersches Urkundenbuch|PUB]] II, nr dokumentu 865 z [[23 lipca]] [[1268]] roku (cyfra rzymska oznacza tu numer kolejnego tomu ''Pommersches Urkunden'', natomiast arabska numer dokumentu).</ref>. Jej wygląd poznaliśmy z [[XVI wiek|XVI-wiecznych]] przekazów. Widoczna na nich brama miejska, typu szczytowego, posiadała dobudowane z czasem przedbramie, składające się z szyi, przerzuconej nad fosą i zakończonej jednokondygnacyjnym barbakanem ([[1563]]), zbudowanym na rzucie półkola na wale ziemnym i zaopatrzonym w okrągłe strzelnice. Szyję stanowił mur, niższy od muru miejskiego, zagłębiony w fosie miejskiej. Za barbakanem nad kolejną fosą usytuowany był most i droga, prowadzająca przez bramę przednią na pola miejskie i dalej do pobliskich wsi Niemierzyn, Grabowo i Drzetowo.
 +
[[Plik:Sedina m5.JPG|500px|right|thumb|Położenie Bramy Młyńskiej i jej otoczenia na współczesnym planie miasta<br/>
 +
1. – Zespół bramny średniowiecznej Bramy Młyńskiej,<br/>
 +
- A – brama główna,<br/>
 +
- B – szyja,<br/>
 +
- C – barbakan,<br/>
 +
- D – brama przednia,<br/>
 +
2. – Brama Królewska,<br/>
 +
3. – Fosa miejska,<br/>
 +
4. – Wał miejski.]]
 +
* Zburzoną w latach [[1726]]-[[1727]] Bramę Młyńską zastąpiła brama, powstała w latach 1725 – 1728 u wylotu obecnej ulicy Mariackiej, o której król Fryderyk Wilhelm I w dniu [[25 września]] [[1725]] roku powiedział: „Brama Młyńska ma nazywać się Bramą Anklamską ("''Das Mühlenthor soll Anklamer Thor heißen''”). Ostatecznie w 1806 roku ta ostatnia otrzymała nazwę Bramy Królewskiej (''Königstor'').
 +
[[Carl Johann Fredrich|C. Fredrich]] (1926, 67) podaje, że fundamenty przedbramia Bramy Młyńskiej zostały odkryte od strony obecnej ulicy Małopolskiej (''Augustastraße), gdy pod koniec XIX wieku wybudowano tam ciąg kamienic czynszowych. Jeszcze pod koniec lat 20-tych XX wieku o miejscu położenia Bramy Młyńskiej świadczył istniejący tu zadrzewiony plac po dawnym ogrodzie Generalnej Komendantury, założonym w roku [[1815]].  
  
Zburzoną w latach 1726-1727 Bramę Młyńską zastąpiła brama, powstała w latach 1725 – 1728 u wylotu obecnej ulicy Mariackiej, o której król Fryderyk Wilhelm I w dniu 25.09.1725 powiedział: „Brama Młyńska ma nazywać się Bramą Anklamską ("Das Mühlenthor soll Anklamer Thor heißen”). Ostatecznie w 1806 roku otrzymała nazwę Bramy Królewskiej (Königstor).
+
* Przed Bramą Młyńską, pomiędzy głównym zespołem bramnym a przedbramiem, od najdawniejszych czasów położone były zabudowania rolnicze (''ackerhoue'', [[1589]]), określane jako „[położone] przed Bramą Młyńską” (''buten dem mölendore''). Omawiając [[Widok Szczecina Heinricha Kotego/Petrusa Rollosa|widok Szczecina i okolicy od zachodu Kote/Rollosa]] z roku [[1625]], E. Gwiazdowska (Widoki Szczecina…, 2001, 90) wymienia położoną od strony [[Kościół św. Piotra i św. Pawła|kościoła św. Piotra i Pawła]], pomiędzy bramą a ogrodami książęcymi, nieznaną wg niej kaplicę. Opierając się na ustaleniach C. Fredricha (1926, 41, 82) uważam, że jest to budynek określony przez niego „Domem Ubogich” (''elendshus'', [[1497]]), a także nazwą „Betania”. Po przeciwnej stronie, między zewnętrzną a wewnętrzną Bramą Młyńską, Fredrich sytuuje budynek szpitala dla chorych na dżumę (''Pesthaus''). O tym ostatnim nadmienia, (Baugeschichte…, 1929, 83), że gdy w latach 1725-26 wybudowano za kościołem św. Piotra i Pawła lazaret dla potrzeb wojska, zburzono stary lazaret, usytuowany pomiędzy oboma bramami Młyńskimi, po ich lewej stronie.
C. Fredrich (1926, 67) podaje, że fundamenty przedbramia Bramy Młyńskiej zostały odkryte od strony obecnej ulicy Małopolskiej (Augustastraße), gdy pod koniec XIX wieku wybudowano tam ciąg kamienic czynszowych. Jeszcze pod koniec lat 20-tych XX wieku o miejscu położenia Bramy Młyńskiej świadczył istniejący tu zadrzewiony plac po dawnym ogrodzie Generalnej Komendantury, założonym w roku 1815.  
 
  
Przed Bramą Młyńską, pomiędzy głównym zespołem bramnym a przedbramiem, od najdawniejszych czasów położone były zabudowania rolnicze (ackerhoue, 1589), określane jako „[położone] przed Bramą Młyńską” (buten dem mölendore). Omawiając widok Szczecina i okolicy od zachodu Kote/Rollosa z roku 1625, E. Gwiazdowska (Widoki Szczecina…, 2001, 90) wymienia położoną od strony kościoła św. Piotra i Pawła, pomiędzy bramą a ogrodami książęcymi, nieznaną wg niej kaplicę. Opierając się na ustaleniach C. Fredricha (1926, 41, 82) uważam, że jest to budynek określony przez niego „Domem Ubogich” (elendshus, 1497), a także nazwą „Betania”. Po przeciwnej stronie, między zewnętrzną a wewnętrzną Bramą Młyńską, Fredrich sytuuje budynek szpitala dla chorych na dżumę (Pesthaus). O tym ostatnim nadmienia, (Baugeschichte…, 1929, 83), że gdy w latach 1725-26 wybudowano za kościołem św. Piotra i Pawła lazaret dla potrzeb wojska, zburzono stary lazaret, usytuowany pomiędzy oboma bramami Młyńskimi, po ich lewej stronie.
+
* [[Ludwig Wilhelm Brüggemann|L.W. Brüggemann]] (Ausführliche Beschreibung…, 1779, 126), wspomina o trzech domach, tzw. ''Klinghäuser'', posadowionych przy bramach miejskich. W domach tych mieszkali wartownicy, pobierający opłaty za otwarcie bramy chcącym wejść do miasta w czasie od zachodu słońca do 10 rano. Opłaty te szły na rzecz Kasy Ubogich (powstałej w [[1535]] roku). Pod koniec [[XVIII wiek]]u  mieściły się w nich mieszkania dla pisarzy bramnych. Klingerhaus usytuowany przy Bramie Młyńskiej (nr 831), stał w zabudowaniach pomiędzy bramą główną a przedbramiem. Został rozebrany w [[1834]] roku. Wszystkie wymienione wyżej zabudowania, jeszcze na początku XVIII wieku, określano ogólną nazwą „Pod Bramą Młyńską” (''Unterm Mühlenthor'', 1711).
  
L.W. Brüggemann (Ausführliche Beschreibung…, 1779, 126), wspomina o trzech domach, tzw. Klinghäuser, posadowionych przy bramach miejskich. W domach tych mieszkali wartownicy, pobierający opłaty za otwarcie bramy chcącym wejść do miasta w czasie od zachodu słońca do 10 rano. Opłaty te szły na rzecz Kasy Ubogich (powstałej w 1535 roku). Pod koniec XVIII w. mieściły się w nich mieszkania dla pisarzy bramnych. Klingerhaus usytuowany przy Bramie Młyńskiej (nr 831), stał w zabudowaniach pomiędzy bramą główną a przedbramiem. Został rozebrany w 1834 roku. Wszystkie wymienione wyżej zabudowania, jeszcze na początku XVIII wieku, określano ogólną nazwą „Pod Bramą Młyńską” (Unterm Mühlenthor, 1711).
+
===Nazwa ulicy, jej przebieg na terenie miasta i ważniejsze budowle===
 +
Nazwa „ulicy Młyńskiej” pojawia się już na początku [[XIV wiek]]u (''platea molarum'', [[1305]]). Najstarsza księga miejska wymienia ją wielokrotnie: ''platea molendini'' ([[1312]], [[1323]]), ''platea molendinorum'' ([[1324]]) i ''molenstrate'' ([[1397]]). [[Hugo Lemcke|H. Lemcke]] (1881, 24) oraz Fredrich (1926, 46) wiążą jej nazwę z młynami usytuowanymi wzdłuż strumienia Osówka (''Klingende Beke'', co można przetłumaczyć jako „Szemrzący Potok”), do których wiodła droga spod [[Brama Młyńska|Bramy Młyńskiej]], o której pierwsza wzmianka pojawia się w [[1268]] roku. Według Hermanna Heringa (1843, 43), za którym powtarzają także inni historycy, nazwa ulicy pochodzi od istniejących przy niej młynów kieratowych. (H. Hering, 1843, 43).
 +
[[Plik:Sedina m3.JPG|350px|left|thumb|Budynek przy ''Mühlen''- (''Luisenstraße'' Nr. 9) i jego wygląd po kolejnych przebudowach:<br/>1. - Średniowieczny młyn kieratowy (pocz. XVIII w.),<br/>2. - Młyn kieratowy po przebudowie w 1725.,<br/>3. Budynek mieszkalny („''das Stettinische Amtshaus''” (po 1741),<br/>4. Składnica hurtowa szkła i porcelany (zał. w 1882, tu widok z 1907).]]
 +
Autorzy tej wersji mieli na myśli przede wszystkim średniowieczny młyn kieratowy służący do przemiału słodu, tzw. koński młyn (Rossmühle), będący własnością książąt i usytuowany w budynku na terenie działki nr 9 (Mühlenstraße Nr. 9). Jak podaje Fredrich (1929, 89), jego wygląd został gruntownie zmieniony w [[1725]] roku. Przebudowany zgodnie z projektem majora de Prew otrzymał nowy mansardowy dach i ściany szczytowe. Pierwotne gotyckie łuki zamurowano i przebito nowe otwory okienne, natomiast bramy wejściowe pozostawiono na dawnym miejscu. Fasada budynku otrzymała późnobarokowy wystrój, natomiast wewnętrzny układ pięter pozostał bez zmian (z dawnego młyna pozostały do dzisiaj fragmenty muru na ścianie szczytowej położonego obok budynku byłego hotelu „''Preussenhof''”, który powstał w [[1775]], ''Mühlenstraße'' Nr. 10-12). Dalej pełnił rolę młyna kieratowego i był własnością domeny szczecińskiej (''das Stettinische Amtshaus''). W [[1741]] roku był własnością radcy wojenno-skarbowego Zimmermanna.<ref>''Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preussischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern. T. 1. Welcher ausser der allgemeinen Einleitung die Beschreibung des Preussischen Vorpommern enthält''. Hrsg. von [[Ludwig Wilhelm Brüggemann|Ludewig Wilhelm Brüggemann]] Königl. Preuss. Consistorialrath und Hofprediger bey der Schlosskirche in Stettin. Stettin: gedruckt bey H. G. Effenbart [[1779]], s. 117.</ref>). Kamienicę przebudowano ponownie w [[1788]] roku według projektu mistrza budowlanego Davida Christlieba Meyera. Dobudowano kolejne piętro, a fasada po likwidacji jednej z bram wejściowych uzyskała wyraźnie zaznaczone boczne ryzality. Na początku [[XIX wiek]]u właścicielem kamienicy był handlarz winem Heinrich Schön, mieścił się tu także skład wina Carla L. Wißmanna. W drugiej połowie [[1882]] roku, po przebudowie części parterowej, kupiec Paul Schlegel założył tu sklep i hurtownię szkła i porcelany.<br/>
 +
Na położonej obok, wspomnianej wyżej działce nr 10,usytuowana była kolejna średniowieczna budowla, książęcy browar, który zawalił się w roku [[1609]], a następnie został przebudowany w czasach szwedzkich na królewską mennicę. Mennica zrujnowana w czasie oblężenia przez wojska rosyjskie w [[1713]], została uznana w [[1720]] r. za grożącą zawaleniem. Została rozebrana po runięciu ściany szczytowej w listopadzie [[1721]] roku, a na jej miejscu już w [[1726]] wybudowano kamienicę mieszkalną (''Mühlenstraße'' Nr. 10).<br/>
 +
Położony na pobliskim Targu Końskim, na tzw. starym dziedzińcu miejskim (''Ratsmühlenhof'', [[Plac Orła Białego|''Rossmarkt'']] Nr. 6–7) kolejny młyn kieratowy, wybudowany został dopiero w II poł. [[XVII wiek]]u.<br/> 
 +
Autor hasła opowiada się za wersją, według której nazwa tej ulicy wiąże się z dawnymi młynami wodnymi z dorzecza strumienia [[Osówka|Osówki]]. Skądinąd wiadomo, że młyny kieratowe w Szczecinie na początku XIV wieku położone były przy nieistniejącej obecnie ulicy [[Grodzka|''Schuhstraße'']], określanej wówczas mianem „ulicy młyna końskiego” (''platea molae equinae'', [[1306]].  
  
==Nazwa i zasięg==
+
Według informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, zawierającej spis właścicieli poszczególnych działek, do obszaru ulicy ''Mühlenstrass'' należały parcele od nr 131 [1/742] do 155 [745/26], oraz budynki przy murach miejskich, nr 156 [Luisenstraße 744-743–Königsplatz 825/3], nr 157 [Königsplatz 824/4] i nr 158 [Königsplatz 823/5]. W wyniku intensywnego bombardowania artylerii wojsk oblegających Szczecin w roku 1714, plan z 1721 r. wykazuje na niej liczne puste, nienumerowane place. Były to parcele między nr 141 a 142 (tu powstał w 1784 r. „Preusenhof” [733-731]), oraz narożna parcela przy ulicy ''Kleine Wolweberstraße'' (późniejsza [[Pałac Klasycystyczny|kamienica Velthusena-Wolkenhauera (''Mühlenstraße'' Nr. 13), a po przeciwnej stronie plac między nr 152 a 153 [749/22], oraz plac między nr 153 a 154 [747/24] i nr 156 (późniejszy budynek Landeshausu [''Luisenstraße'' 744-743–''Königsplatz'' 825/3].<br/>
  
Nazwa „ulicy Młyńskiej” pojawia się już na początku XIV wieku (platea molarum, 1305). Najstarsza księga miejska wymienia ją wielokrotnie: platea molendini (1312, 1323), platea molendinorum (1324) i molenstrate (1397). H. Lemcke (1881, 24) oraz Fredrich (1926, 46) wiążą jej nazwę z młynami usytuowanymi wzdłuż strumienia Osówka (Klingende Beke, co można przetłumaczyć jako „Szemrzący Potok”), do których wiodła droga spod Bramy Młyńskiej. Istnieje jednak wersja, powtarzana w większości opracowań, według której nazwa ulicy pochodzi od istniejących przy niej młynów kieratowych. Autorzy tej wersji mieli na myśli średniowieczny młyn poruszany siłą konną, będący własnością księcia, tzw. koński młyn (Rossmühle), usytuowany na terenie działki nr 9 (Mühlenstraße Nr. 9 [141/734]). Jak pisze Fredrich (1929, 89), przebudowany w 1725 roku, budynek młyna otrzymał nowy dach i szczyt, pierwotne gotyckie łuki zamurowano, a nowe otwory okienne przebito pomiędzy pozostającymi na dawnym miejscu drzwiami wejściowymi.
+
W roku [[1806]] ulica Młyńska otrzymała miano „Luisenstraße”, na cześć królowej pruskiej Luizy, której wizytę szczególnie zapamiętali mieszkańcy Szczecina, natomiast po roku 1945 nadano jej nazwę ulicy Janisławy. W 1956 roku ulica powraca do starego średniowiecznego miana, tym razem pod nazwą ulicy Staromłyńskiej.
 
+
{{przypisy}}
Fasada budynku otrzymała wystrój zgodny ze duchem epoki (pozostały z niego fragmenty muru na ścianie szczytowej położonego obok budynku byłego hotelu „Preussenhof” (1784, Mühlenstraße 10/12 [b.n./733-731]), natomiast urządzenie wnętrza młyna pozostało bez zmian. W roku 1741 określany był nazwą „szczecińskiego domu urzędowego” (das Stettinische Amtshaus). Był wówczas własnością radcy wojenno-skarbowego Zimmermanna. Na wspomnianej wyżej działce nr 10 usytuowana była kolejna średniowieczna budowla, książęcy browar, który zawalił się w roku 1609, a następnie został przebudowany w czasach szwedzkich na królewską mennicę. Mennica zrujnowana w czasie oblężenia przez wojska rosyjskie w 1714, została uznana w 1720 r. za grożącą zawaleniem. Została rozebrana po zawaleniu się ściany szczytowej w listopadzie 1721 roku, a na jej miejscu już w 1726 wybudowano budynek mieszkalny. Położony na pobliskim Targu Końskim, na tzw. starym dziedzińcu miejskim (Ratsmühlenhof, Rossmarkt Nr. 6–7 [b.n./718b-718]) kolejny młyn kieratowy, wybudowany został dopiero w II poł. XVII wieku. Autor hasła opowiada się za wersją, według której nazwa tej ulicy wiąże się z dawnymi młynami wodnymi z dorzecza strumienia Osówki. Skądinąd wiadomo, że młyny kieratowe w Szczecinie na początku XIV wieku położone były przy nieistniejącej obecnie ulicy Schuhstraße, określanej wówczas mianem „ulicy młyna końskiego” (platea molae equinae, 1306.
 
 
 
Według informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, zawierającej spis właścicieli poszczególnych działek, do obszaru ulicy Mühlenstrass należały parcele od nr 131 [1/742] do 155 [745/26], oraz budynki przy murach miejskich, nr 156 [Luisenstraße 744-743–Königsplatz 825/3], nr 157 [Königsplatz 824/4] i nr 158 [Königsplatz 823/5]. W wyniku intensywnego bombardowania artylerii wojsk oblegających Szczecin w roku 1714, plan z 1721 r. wykazuje na niej liczne puste, nienumerowane place. Były to parcele między nr 141 a 142 (tu powstał w 1784 r. „Preusenhof” [733-731]), oraz narożna parcela przy ulicy Kleine Wolweberstraße (późniejszy dom Velthusena-Wolkenhauera (Mühlenstrass Nr. 13 [730]), a po przeciwnej stronie plac między nr 152 a 153 [749/22], oraz plac między nr 153 a 154 [747/24] i nr 156 (późniejszy budynek Landeshaus-u [Luisenstraße 744-743–Königsplatz 825/3].
 
 
 
W roku 1806 ulica Młyńska otrzymała miano „Luisenstraße”, na cześć królowej pruskiej Luizy, której wizytę szczególnie zapamiętali mieszkańcy Szczecina, natomiast po roku 1945 nadano jej nazwę ulicy Janisławy. W 1956 roku ulica powraca do starego średniowiecznego miana, tym razem pod nazwą ulicy Staromłyńskiej.
 
  
 
== Galeria ==
 
== Galeria ==
 
<gallery>
 
<gallery>
Plik:Sedina m1.JPG|Brama Młyńska (wg Stettin, Stettin 1925, s. 15 [w:] Encyklopedia Szczecina, t. I, s. 119)
+
Plik:Sedina m1.JPG|Brama Młyńska  
Plik:Sedina m2.JPG|Brama Młyńska i jej najbliższa okolica w połowie XVI w. [wg:] Widok Szczecina z lotu ptaka od zachodu, G. Braun/F. Hogenberg, 1594 (fragment). [1. – Mühlenstraße, 2. – Zespół bramny Bramy Młyńskiej (A – brama główna, B – szyja, C – barbakan, D – brama przednia), 3. – Budynek Domu Ubogich, 4. – Zabudowania młyna miejskiego, 5. – Fosa miejska, 6. – Zabudowa rolnicza przed Bramą Młyńską, 7. – Wały miejskie]
+
Plik:Sedina m2.JPG|Brama Młyńska i jej najbliższa okolica w połowie XVI w.  
Plik:Sedina m3.JPG|Budynek przy Mühlen- [Luisenstraße Nr. 9] i jego wygląd po kolejnych przebudowach: 1. Średniowieczny budynek młyna kieratowego, stan sprzed 1725 r., 2. Budynek młyna kieratowego po przebudowie w roku 1725., 3. Budynek mieszkalny radcy wojenno-skarbowego Zimmermanna (zwany „das Stettinische Amtshaus”, 1741 r.), 4. Składnica hurtowa szkła i porcelany Paula Schlegela, założona w roku 1834; tu widok z 1907 r. (Źródło: [1] [2] Fredrich, 1929, 89, ryc. 13; [3] Białecki 1995, 304, ryc. 323; [4] Galeria sedina.pl)
+
Plik:Sedina m4.JPG|Położenie Mühlenstraße na początku XVIII w.
Plik:Sedina m4.JPG|Położenie Mühlenstraße na początku XVIII w., Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI (fragment)
 
[A – fosa miejska, B – zespół bramny Bramy Młyńskiej, C – barbakan, D – Kleine Wollweberstraße, E – In Saltzgass, F – Mühlenstraße, G – Kleine Domstraße, H – Rossmarkt, I – Grosse Wollweberstraße, R – Mühlenstraße Nr. 9/młyn kieratowy]
 
 
</gallery>
 
</gallery>
  
 
== Bibliografia ==
 
== Bibliografia ==
 +
* [http://books.google.de/books?id=kQk_AAAAcAAJ&pg=PP5#v=onepage&q&f=false ''Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preussischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern]. T. 1. Welcher ausser der allgemeinen Einleitung die Beschreibung des Preussischen Vorpommern enthält''. Hrsg. von Ludewig Wilhelm Brüggemann Königl. Preuss. Consistorialrath und Hofprediger bey der Schlosskirche in Stettin. Stettin: gedruckt bey H. G. Effenbart 1779.
 +
* Hering H., ''Beiträge zur Topographie Stettins in älterer Zeit''. Stettin 1843.
 +
* ''Die älteren Stettiner Straßennamen'', gesammelt und erklärt von H. Lemcke, Professor am Königl. Marienstifts-Gymnasium. Stettin, L. Saunier 1881.
 +
* ''Das älteste Stettiner Stadtbuch (1305-1352)''. Herausgegeben von Dr. Martin Wehrmann. Stettin 1921.
 +
* ''Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung'' – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
 +
* Fredrich C., ''Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I''. W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929.
 +
* Lukas E., ''Miejskie budownictwo obronne w Księstwie Zachodnio-Pomorskim.'' W: ''Sztuka Pomorza Zachodniego'' pod red. Z. Świechowskiego. Warszawa 1973.
 +
* Lukas E., ''Średniowieczne mury miejskie na Pomorzu Zachodnim''. Poznań 1975.
 +
* Gwiazdowska E., ''Widoki Szczecina. Źródła ikonograficzne do dziejów miasta od XVI wieku do 1945 roku. Ansichten von Stettin. Ikonographische Quellen zur Stadtgeschichte vom 16. Jahrhundert bis zum Jahr 1945''. Szczecin 2001.
 +
 +
==Linki zewnętrzne==
 
* [http://sedina.pl/index.php/2008/06/30/najstarsze-nazwy-ulic-i-inne-nazwy-miejscowe-dawnego-szczecina-33/ Najstarsze nazwy ulic i inne nazwy miejscowe dawnego Szczecina (33) - na portalu sedina.pl]
 
* [http://sedina.pl/index.php/2008/06/30/najstarsze-nazwy-ulic-i-inne-nazwy-miejscowe-dawnego-szczecina-33/ Najstarsze nazwy ulic i inne nazwy miejscowe dawnego Szczecina (33) - na portalu sedina.pl]
  

Aktualna wersja na dzień 02:12, 24 lis 2019

Ulica Staromłyńska
Śródmieście
Ulica Staromłyńska
Ulica Staromłyńska
  Nazwa pełna Staromłyńska
  Inne nazwy Mühlenstraße
  Nazwa niemiecka Louisenstraße (od 1806)
Luisenstraße (od 1904)
  Osiedle Stare Miasto
  Dzielnica Śródmieście
  Długość (m)[i] 337,3
Zobacz ulicę na:
Mapa Google.
Google Street View.
Interaktywny Plan Miasta Szczecin.


Ulica Staromłyńska (niem. Mühlenstraße, Louisenstraße, Luisenstraße), nazwa historyczna „Ulica Młyńska”. W 1945 roku otrzymała nazwę ulicy Staromłyńskiej.

Historia ulicy Młyńskiej

Wylot ulicy i jej najbliższa okolica od strony północnej

Najwcześniejszą informacją o tej ulicy jest wzmianka dotycząca średniowiecznej bramy miejskiej, zamykającej jej przebieg w kierunku północnym, o czym dowiadujemy się ze źródeł zawartych w zbiorze dokumentów średniowiecznych Pommersches Urkundenbuch, i dotyczących przebiegu w tym miejscu rozgraniczenia parafii kościoła św. Jakuba i kościoła św. Piotra, cyt.: „[ich granica przebiegała] przy murach miejskich aż do bramy zwanej Młyńską” (usque ad valvam que vocatur molendor). [1]. Jej wygląd poznaliśmy z XVI-wiecznych przekazów. Widoczna na nich brama miejska, typu szczytowego, posiadała dobudowane z czasem przedbramie, składające się z szyi, przerzuconej nad fosą i zakończonej jednokondygnacyjnym barbakanem (1563), zbudowanym na rzucie półkola na wale ziemnym i zaopatrzonym w okrągłe strzelnice. Szyję stanowił mur, niższy od muru miejskiego, zagłębiony w fosie miejskiej. Za barbakanem nad kolejną fosą usytuowany był most i droga, prowadzająca przez bramę przednią na pola miejskie i dalej do pobliskich wsi Niemierzyn, Grabowo i Drzetowo.

Położenie Bramy Młyńskiej i jej otoczenia na współczesnym planie miasta
1. – Zespół bramny średniowiecznej Bramy Młyńskiej,
- A – brama główna,
- B – szyja,
- C – barbakan,
- D – brama przednia,
2. – Brama Królewska,
3. – Fosa miejska,
4. – Wał miejski.
  • Zburzoną w latach 1726-1727 Bramę Młyńską zastąpiła brama, powstała w latach 1725 – 1728 u wylotu obecnej ulicy Mariackiej, o której król Fryderyk Wilhelm I w dniu 25 września 1725 roku powiedział: „Brama Młyńska ma nazywać się Bramą Anklamską ("Das Mühlenthor soll Anklamer Thor heißen”). Ostatecznie w 1806 roku ta ostatnia otrzymała nazwę Bramy Królewskiej (Königstor).

C. Fredrich (1926, 67) podaje, że fundamenty przedbramia Bramy Młyńskiej zostały odkryte od strony obecnej ulicy Małopolskiej (Augustastraße), gdy pod koniec XIX wieku wybudowano tam ciąg kamienic czynszowych. Jeszcze pod koniec lat 20-tych XX wieku o miejscu położenia Bramy Młyńskiej świadczył istniejący tu zadrzewiony plac po dawnym ogrodzie Generalnej Komendantury, założonym w roku 1815.

  • Przed Bramą Młyńską, pomiędzy głównym zespołem bramnym a przedbramiem, od najdawniejszych czasów położone były zabudowania rolnicze (ackerhoue, 1589), określane jako „[położone] przed Bramą Młyńską” (buten dem mölendore). Omawiając widok Szczecina i okolicy od zachodu Kote/Rollosa z roku 1625, E. Gwiazdowska (Widoki Szczecina…, 2001, 90) wymienia położoną od strony kościoła św. Piotra i Pawła, pomiędzy bramą a ogrodami książęcymi, nieznaną wg niej kaplicę. Opierając się na ustaleniach C. Fredricha (1926, 41, 82) uważam, że jest to budynek określony przez niego „Domem Ubogich” (elendshus, 1497), a także nazwą „Betania”. Po przeciwnej stronie, między zewnętrzną a wewnętrzną Bramą Młyńską, Fredrich sytuuje budynek szpitala dla chorych na dżumę (Pesthaus). O tym ostatnim nadmienia, (Baugeschichte…, 1929, 83), że gdy w latach 1725-26 wybudowano za kościołem św. Piotra i Pawła lazaret dla potrzeb wojska, zburzono stary lazaret, usytuowany pomiędzy oboma bramami Młyńskimi, po ich lewej stronie.
  • L.W. Brüggemann (Ausführliche Beschreibung…, 1779, 126), wspomina o trzech domach, tzw. Klinghäuser, posadowionych przy bramach miejskich. W domach tych mieszkali wartownicy, pobierający opłaty za otwarcie bramy chcącym wejść do miasta w czasie od zachodu słońca do 10 rano. Opłaty te szły na rzecz Kasy Ubogich (powstałej w 1535 roku). Pod koniec XVIII wieku mieściły się w nich mieszkania dla pisarzy bramnych. Klingerhaus usytuowany przy Bramie Młyńskiej (nr 831), stał w zabudowaniach pomiędzy bramą główną a przedbramiem. Został rozebrany w 1834 roku. Wszystkie wymienione wyżej zabudowania, jeszcze na początku XVIII wieku, określano ogólną nazwą „Pod Bramą Młyńską” (Unterm Mühlenthor, 1711).

Nazwa ulicy, jej przebieg na terenie miasta i ważniejsze budowle

Nazwa „ulicy Młyńskiej” pojawia się już na początku XIV wieku (platea molarum, 1305). Najstarsza księga miejska wymienia ją wielokrotnie: platea molendini (1312, 1323), platea molendinorum (1324) i molenstrate (1397). H. Lemcke (1881, 24) oraz Fredrich (1926, 46) wiążą jej nazwę z młynami usytuowanymi wzdłuż strumienia Osówka (Klingende Beke, co można przetłumaczyć jako „Szemrzący Potok”), do których wiodła droga spod Bramy Młyńskiej, o której pierwsza wzmianka pojawia się w 1268 roku. Według Hermanna Heringa (1843, 43), za którym powtarzają także inni historycy, nazwa ulicy pochodzi od istniejących przy niej młynów kieratowych. (H. Hering, 1843, 43).

Budynek przy Mühlen- (Luisenstraße Nr. 9) i jego wygląd po kolejnych przebudowach:
1. - Średniowieczny młyn kieratowy (pocz. XVIII w.),
2. - Młyn kieratowy po przebudowie w 1725.,
3. Budynek mieszkalny („das Stettinische Amtshaus” (po 1741),
4. Składnica hurtowa szkła i porcelany (zał. w 1882, tu widok z 1907).

Autorzy tej wersji mieli na myśli przede wszystkim średniowieczny młyn kieratowy służący do przemiału słodu, tzw. koński młyn (Rossmühle), będący własnością książąt i usytuowany w budynku na terenie działki nr 9 (Mühlenstraße Nr. 9). Jak podaje Fredrich (1929, 89), jego wygląd został gruntownie zmieniony w 1725 roku. Przebudowany zgodnie z projektem majora de Prew otrzymał nowy mansardowy dach i ściany szczytowe. Pierwotne gotyckie łuki zamurowano i przebito nowe otwory okienne, natomiast bramy wejściowe pozostawiono na dawnym miejscu. Fasada budynku otrzymała późnobarokowy wystrój, natomiast wewnętrzny układ pięter pozostał bez zmian (z dawnego młyna pozostały do dzisiaj fragmenty muru na ścianie szczytowej położonego obok budynku byłego hotelu „Preussenhof”, który powstał w 1775, Mühlenstraße Nr. 10-12). Dalej pełnił rolę młyna kieratowego i był własnością domeny szczecińskiej (das Stettinische Amtshaus). W 1741 roku był własnością radcy wojenno-skarbowego Zimmermanna.[2]). Kamienicę przebudowano ponownie w 1788 roku według projektu mistrza budowlanego Davida Christlieba Meyera. Dobudowano kolejne piętro, a fasada po likwidacji jednej z bram wejściowych uzyskała wyraźnie zaznaczone boczne ryzality. Na początku XIX wieku właścicielem kamienicy był handlarz winem Heinrich Schön, mieścił się tu także skład wina Carla L. Wißmanna. W drugiej połowie 1882 roku, po przebudowie części parterowej, kupiec Paul Schlegel założył tu sklep i hurtownię szkła i porcelany.
Na położonej obok, wspomnianej wyżej działce nr 10,usytuowana była kolejna średniowieczna budowla, książęcy browar, który zawalił się w roku 1609, a następnie został przebudowany w czasach szwedzkich na królewską mennicę. Mennica zrujnowana w czasie oblężenia przez wojska rosyjskie w 1713, została uznana w 1720 r. za grożącą zawaleniem. Została rozebrana po runięciu ściany szczytowej w listopadzie 1721 roku, a na jej miejscu już w 1726 wybudowano kamienicę mieszkalną (Mühlenstraße Nr. 10).
Położony na pobliskim Targu Końskim, na tzw. starym dziedzińcu miejskim (Ratsmühlenhof, Rossmarkt Nr. 6–7) kolejny młyn kieratowy, wybudowany został dopiero w II poł. XVII wieku.
Autor hasła opowiada się za wersją, według której nazwa tej ulicy wiąże się z dawnymi młynami wodnymi z dorzecza strumienia Osówki. Skądinąd wiadomo, że młyny kieratowe w Szczecinie na początku XIV wieku położone były przy nieistniejącej obecnie ulicy Schuhstraße, określanej wówczas mianem „ulicy młyna końskiego” (platea molae equinae, 1306.

Według informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, zawierającej spis właścicieli poszczególnych działek, do obszaru ulicy Mühlenstrass należały parcele od nr 131 [1/742] do 155 [745/26], oraz budynki przy murach miejskich, nr 156 [Luisenstraße 744-743–Königsplatz 825/3], nr 157 [Königsplatz 824/4] i nr 158 [Königsplatz 823/5]. W wyniku intensywnego bombardowania artylerii wojsk oblegających Szczecin w roku 1714, plan z 1721 r. wykazuje na niej liczne puste, nienumerowane place. Były to parcele między nr 141 a 142 (tu powstał w 1784 r. „Preusenhof” [733-731]), oraz narożna parcela przy ulicy Kleine Wolweberstraße (późniejsza [[Pałac Klasycystyczny|kamienica Velthusena-Wolkenhauera (Mühlenstraße Nr. 13), a po przeciwnej stronie plac między nr 152 a 153 [749/22], oraz plac między nr 153 a 154 [747/24] i nr 156 (późniejszy budynek Landeshausu [Luisenstraße 744-743–Königsplatz 825/3].

W roku 1806 ulica Młyńska otrzymała miano „Luisenstraße”, na cześć królowej pruskiej Luizy, której wizytę szczególnie zapamiętali mieszkańcy Szczecina, natomiast po roku 1945 nadano jej nazwę ulicy Janisławy. W 1956 roku ulica powraca do starego średniowiecznego miana, tym razem pod nazwą ulicy Staromłyńskiej.

Przypisy

  1. PUB II, nr dokumentu 865 z 23 lipca 1268 roku (cyfra rzymska oznacza tu numer kolejnego tomu Pommersches Urkunden, natomiast arabska numer dokumentu).
  2. Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preussischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern. T. 1. Welcher ausser der allgemeinen Einleitung die Beschreibung des Preussischen Vorpommern enthält. Hrsg. von Ludewig Wilhelm Brüggemann Königl. Preuss. Consistorialrath und Hofprediger bey der Schlosskirche in Stettin. Stettin: gedruckt bey H. G. Effenbart 1779, s. 117.


Galeria

Bibliografia

  • Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preussischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern. T. 1. Welcher ausser der allgemeinen Einleitung die Beschreibung des Preussischen Vorpommern enthält. Hrsg. von Ludewig Wilhelm Brüggemann Königl. Preuss. Consistorialrath und Hofprediger bey der Schlosskirche in Stettin. Stettin: gedruckt bey H. G. Effenbart 1779.
  • Hering H., Beiträge zur Topographie Stettins in älterer Zeit. Stettin 1843.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen, gesammelt und erklärt von H. Lemcke, Professor am Königl. Marienstifts-Gymnasium. Stettin, L. Saunier 1881.
  • Das älteste Stettiner Stadtbuch (1305-1352). Herausgegeben von Dr. Martin Wehrmann. Stettin 1921.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  • Fredrich C., Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I. W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929.
  • Lukas E., Miejskie budownictwo obronne w Księstwie Zachodnio-Pomorskim. W: Sztuka Pomorza Zachodniego pod red. Z. Świechowskiego. Warszawa 1973.
  • Lukas E., Średniowieczne mury miejskie na Pomorzu Zachodnim. Poznań 1975.
  • Gwiazdowska E., Widoki Szczecina. Źródła ikonograficzne do dziejów miasta od XVI wieku do 1945 roku. Ansichten von Stettin. Ikonographische Quellen zur Stadtgeschichte vom 16. Jahrhundert bis zum Jahr 1945. Szczecin 2001.

Linki zewnętrzne



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk