Zamek (Dobra, powiat łobeski)

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Wersja z dnia 15:02, 28 paź 2013 autorstwa Sylwia Wesołowska (dyskusja | edycje) (Utworzono nową stronę "__NOTOC__ {{Zabytek|nr 170 z dnia 25 lutego 1957}} {{Obiekt infobox |obiekt = Zamek w Dobrej |zabytek= |obiekt_grafika = Dobra_Nowogardzka_Zam...")
(różn.) ← poprzednia wersja | przejdź do aktualnej wersji (różn.) | następna wersja → (różn.)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
200px-Obiekt zabytkowy znak.svg.png nr rej. nr 170 z dnia 25 lutego 1957[1]
Zamek w Dobrej
Zamek w Dobrej
Data budowy XIII wiek
Zobacz Zamek w Dobrej na mapie.

Zamek w Dobrej położony jest na wzgórzu, w północnym krańcu miasta, u wylotu wytyczonej po łuku szosy do Nowogardu.

Dzieje zamku – obecnie w stanie ruiny - sięgają drugiej połowy XIII wieku. Budowę zapoczątkował Przybysław II z Parchimia, który otrzymał Dobrą jako lenno od margrabiów brandenburskich. Pierwotny zamek założony był na rzucie nieregularnego czworoboku murów obronnych z murowanym skrzydłem mieszkalnym zamykającym dziedziniec od zachodu.

Na koniec XIV wieku. przypada rozbudowa zamku, której podjął się Gerhard von Dewitz. Wzniesiono wówczas skrzydło południowe i bramne (wschodnie) oraz drugi obwód murów obronnych u podnóża wzniesienia, z narożną wieżą o strategicznej funkcji obrony traktu na Nowogard. Masywna wieża pełniła też rolę więzienia zamkowego. Układ przestrzenny i system obronny założenia nawiązywały do typu zamku joannickiego, w szczególności zamku w Swobnicy a rozmach przedsięwzięcia przyczynił się do powstania najpotężniejszego w XV wieku świeckiego zamku rycerskiego w księstwie.

Z średniowiecznego rozplanowania do dziś zachowały się tylko fragmenty zewnętrznego obwodu murów obronnych, ujmujące wzgórze od strony zachodniej, północnej i częściowo wschodniej oraz dolna część kamienno - ceglanej bryły wieży. Najwyższe zachowane partie murów sięgają do 6 m wysokości, jednakowa grubość muru wynosi 1,5 m. Natomiast mury wewnętrzne warowni zostały częściowo wtopione w kolejną rozbudowę zamku, która nastąpiła około roku 1538, kiedy to zamek uzyskał reprezentacyjną formę wczesnorenesansowej rezydencji magnackiej, zachowującej jednakże cechy budowli obronnej.

Z fundacji Jobsta I von Dewitza wzniesiono dwa ceglane, monumentalne budynki, równoległe do siebie i zamykające wybrukowany dziedziniec od północy (Stary Dom) i południa (Nowy Dom). Rozplanowane były na wydłużonych prostokątnych rzutach o jednotraktowych wnętrzach. Prostopadłościenne, trójkondygnacyjne bryły dominowały w całości rozplanowania siedziby szlacheckiej - nadal o formie zamkniętego czworoboku zabudowań. Fasady zwrócono ku wewnętrznemu brukowanemu dziedzińcowi. W formie szczątkowej zachowały się do dziś, tworząc trwałą ruinę, świadczącą o dawnej świetności rodu. Budynek północny, pierwotnie łączył funkcje mieszkalne z gospodarczymi. Obecnie zachowany jest po obrysie murów tylko w części zachodniej, z czytelną obszerną salą (o wym.: 6,30 x 12,10 m), przekrytą pierwotnie sklepieniem gwiaździstym o bogatym profilowaniu żeber. Sala ogrzewana była kominkiem (widoczny relikt ceglanego węgarka) i oświetlana jedynym oknem w szczytowej ścianie zachodniej. Zdecydowanie bogatszą oprawę architektoniczną otrzymało drugie, reprezentacyjne skrzydło mieszkalne, oddalone od pierwszego o 10 m. Widoczne współcześnie ruiny to pozostałości elewacji dziedzińcowej (fasadowej), zachowanej w obrębie całej swej pierwotnej długości (32 m) i wysokości (z ubytkami w koronie murów). W rzucie czytelny jest pierwotny, prostokątny obrys bryły, który komplikuje się w rysunku fasady, z cofniętą środkową częścią muru w stosunku do lica bocznych partii fasady. Utworzona w ten sposób nisza zamknięta została monumentalną arkadą o półkolistym wykroju, równą wysokości fasady. Z obu stron arkady umieszczono wewnętrzne spiralne klatki schodowe, łączące wszystkie kondygnacje – obie zachowane reliktowo do dziś. Wnętrze przyziemia Nowego Domu dzieliło się na środkowy hall (sień) i dwie wielkie sale po jego bokach. Pomieszczenia mieszkalne mieściły się na dwóch piętrach. Źródła wymieniają „13 pokoi, dwie duże sale i dwie złote komnaty”. Obecnie na murach wewnętrznych czytelny jest reliktowy układ kominków (pierwotnie o bogato profilowanych węgarach) i przewodów dymowych. Cechą charakterystyczną elewacji obu skrzydeł zamkowych jest asymetryczność rozkładu elementów wystroju i różnorodność kształtów i wielkości okien (także biforyjnych). Wśród nich wyróżniają się szczególnie dekoracyjne wykroje kotarowe, a ozdobność kształtu podkreślają laskowe obramienia ościeży przechodzące w formę półkolistych i trójlistnych zwieńczeń. Otynkowane elewacje obu budynków wzbogaca, nałożona dekoracja z powtarzającym się motywem rombowej siatki, co nawiązuje do ceramicznych zdobień (z zendrówki) lic elewacji ceglanych. Najstarszy znany widok zamku z 2 poł. XVIII w. dokumentuje oryginalną ornamentację niezachowanych części bryły Nowego Domu, która wzorowana była na bogatych, późnogotyckich laskowaniach południowego skrzydła zamku szczecińskiego, przebudowanego w l. 1530-1538. Ogłoszone w 1572 r. bankructwo bankierskiego rodu Loitzów miało katastrofalny wpływ na sytuację finansową Dewitzów, gwałtownie kończąc okres rozkwitu rodu i rezydencji, po zaledwie trzydziestu latach funkcjonowania po rozbudowie. Szybki proces niszczenia zamku był też skutkiem działań wojny trzydziestoletniej (1618-1648). W ciągu XVII w. stan techniczny obu skrzydeł ulegał stałej destrukcji, mimo licznych procesów sądowych oskarżających kolejnych dziedziczących członków rodu o zaniedbanie ojcowizny. Ostatnią próbę ratowania zamku podjął Joachim Baltazar von Dewitz chcąc kupić w 1696 r. cały zamek, by go całkowicie odnowić. Jednakże zdecydowany sprzeciw współwłaścicieli, obawiających się stracić prawa należne szlachcie zamkowej, uniemożliwił podjęcie jakiekolwiek działań naprawczych. Do końca XVIII w. zamek pozostawał ruiną. W 1808 r. Dewitzowie ostatecznie sprzedali majątek w Dobrej. W tym też roku część zamku wysadzono w powietrze by uzyskać materiał budowlany. Na rycinie z 1846r. prezentującej romantyczny widok ruin - oba skrzydła są już tylko otwartymi reliktami ścian zewnętrznych, w malowniczym otoczeniu zieleni. Od pocz. XX w. świadomość historycznej, zabytkowej i krajobrazowej wartości ruin dyktowała objęcie ich zabiegami konserwatorskimi. W 1906 r. ówczesny właściciel Henryk von Diest postarał się o dotację państwową na renowację obiektu, do której dołożył także środki własne. Prace prowadzono z ramienia powiatowej inspekcji budowlanej w Nowogardzie. Inwentaryzację pomiarowo – rysunkową z widokami elewacji wykonał Hugo Lemcke – inwentaryzator zabytków Pomorza Zachodniego. I i II wojna światowa nie wywarła ujemnych skutków na Dobrej. W l. 60-tych XX w. założono stopnie prowadzące na, porośnięte starodrzewem, wzniesienie oraz ustawiono ławki, tworząc teren rekreacyjny dla turystów, wytyczono trasy krajoznawczo – edukacyjne. Przeprowadzono też szczegółowe badania archeologiczno - architektoniczne poszerzające wiedzę o historycznych przekształceniach obiektu.

opracowanie: K. Wójcik na podstawie: 1) H. Lemcke, Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Stettin, H. IX, Kreis Naugard, Stettin 1910, s. 167 – 172; 2) Z. Miler, Dobra i okolice. Przewodnik, Szczecin 1998.; 3) Z. Radacki, Średniowieczne zamki Pomorza Zachodniego, Warszawa 1976, s. 177 – 183; 4) Z. Radacki, Ruina zamku w Dobrej, dokumentacja historyczna, Szczecin 1964, zbiory Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie;

5) H. Dziurla, Architektura świecka na Pomorzu Zachodnim w XVI i XVII w., w: Sztuka Pomorza Zachodniego, red. Z. Świechowski, Warszawa 1973;

  1. Wojewódzki rejestr zabytków, w: Biuletyn Informacji Publicznej Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online] [Przeglądany 10.08.2013] Dostępny w: http://wkz.bip.alfatv.pl/strony/menu/9.dhtml