Łasztownia

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
Łasztownia
Łasztownia
Łasztownia od strony nabrzeża Wieleckiego
Dawna nazwa Lastadia
Nazwa niemiecka Lastadie
Dzielnica Śródmieście

Łasztownia (niem. Lastadie, po 1945 także Łasztownia) – wyspa rzeczna (także część miasta) w Szczecinie – aktualnie jej wschodnie, południowe i północne krańce obramowane są wodami Parnicy, Kanału Zielonego, Odry Zachodniej, Duńczycy i Kanału Wrocławskiego.

Historia

Teren dzisiejszej Łasztowni w przeszłości był częścią Ostrowa Mieleńskiego, tzw. Bagna Mieleńskiego (das Mollen Bruch), natomiast we wczesnym średniowieczu była to osobna już wysepka stanowiąca niewielką kępę przybrzeżną, położoną naprzeciwko dzisiejszego Mostu Długiego i oddzieloną od głównego nurtu Odry od strony wschodniej wąskim i niezbyt głębokim ramieniem wodnym tej rzeki. Było to najdogodniejsze miejsce do przeprawy przez bagnistą dolinę Odry w obrębie ówczesnego miasta. Tędy także wiódł jedyny i najstarszy szlak komunikacyjny ze wschodu na zachodni brzeg rzeki. Pierwszą wzmianką o Łasztowni jest zapis o „wysepce na rzece Odrze, naprzeciw zabudowy miejskiej” (insulam sitam trans Oderam ex opposito civitatis nostrae), którą miasto Szczecin nabyło w 1283 roku. [1] W tym samym roku zbudowano na Odrze stały most drewniany zwany Długim, a bagnistą drogę wiodącą do Dąbia umacniono sukcesywnie nasypem z kamieni – stąd wzięła się późniejsza nazwa tego traktu: Wielka Kamienna Grobla (niem. Gross Stein Damm). Obecnie jest to ulica Gdańska.

Zagospodarowanie najstarszej Łasztowni w XIII-XVI wieku

Ekonomicznie i przestrzennie wyspę zaczęto gospodarować w II poł. XIII wieku. Związane to było z rozwijającym się wówczas portem handlowym, zlokalizowanym na Odrze pomiędzy mostami Długim i Kłodnym. Po przejęciu przez miasto Łasztowni zaczęto na niej budowę składów towarów i spichlerze, które w źródłach pisanych po raz pierwszy zostały wspomniane w pierwszej połowie XVI wieku jako usytuowane przy obecnej ulicy Zbożowej, nadając jej nazwę „ulicy spichlerzy” (Speicherstraße).

Według słownika środkowo-dolnoniemieckiego wyrazem „lastadie” określano miejsce, na którym pozbywano się „nieużytecznego ładunku statkowego, jak kamienie, piasek, ziemia” (onnutte schlepvracht als van steynen, sande, erden), ale również plac, na którym „budowano /drewniane/ statki” (lastadye, dar me schepe buwet). W portach południowego Bałtyku nazwa ta występuje dość często i oznacza również zabudowane spichlerzami ulice. Od załadunku towarów wywodzi się nazwa wyspy a także przebiegającej przez nią późniejszej ul. Łasztowej. Średniowieczne słowa łacińskie: lastagium, lestagium, lastadium (polski odpowiednik „łaszt”), oznaczają także ciężar jakiegoś ładunku (niem. Last, franc. Lastage, ang. Lastage) i ostatecznie rozumiano je jako miarę objętości. W XIV wieku była to jednostka ładunku okrętowego i miara artykułów sypkich. Obliczano w niej także wyporność statków. Mianem tym zaczęto z czasem określać całą wyspę.

Szybko zabudowano małą wysepkę i budowa dalszych budynków przeniosła się na kolejną, koncentrując się wzdłuż drogi do przeprawy przez Parnicę a nazwa „Łasztownia” została przeniesiona na te nowe obszary.

Już w XIV w. cały teren do Parnicy nosił nazwę Łasztowni. Główną drogę biegnącą przez wyspę także nazwano Łasztownią – lub Drogą Łasztową. Zabudowywano również tereny w kierunku północnym, aż do wypływu z Odry jej ramienia – Duńczycy, co spowodowało pojawienie się dwóch nazw. Część najstarszą, właściwą wyspę, nazwano (niem.) Grosse Lastadie (Wielką Łasztownią), pozostałą część (głównie były to obszary ciągnące się wzdłuż Odry aż do Duńczycy) nazwano (niem.) Kleine Lastadie (Małą Łasztownią). W 1325 używano określeń: parva lastazia, w 1411: upp der lutteken lastaden. Istniały też jej inne określenia: lastadla ante arborem (1325), lastidia circn arborem (1346), Unterbaum (1311). Nazwy te nawiązywały do istniejącej tu kłody przegradzającej w tym miejscu rzekę Odrę. Później przy Duńczycy powstała stocznia okrętowa z warsztatami, stąd określenie: de schippbuwer lastadie (1500) i der Schipbaulastadie gegen dem Schlachthuse (1553) czyli stocznia przy średniowiecznej rzeźni miejskiej przy Moście Kłodnym. Większość dawnych nazw dotyczących obszaru Łasztowni i jej najbliższego otoczenia, w tym w większości z terenu Wielkiej Łasztowni, poznajemy z zapisów w zachowanych miejskich rejestrach podatkowych, głównie z końca XVI wieku. [2]

Nazwy z obszaru Łasztowni powstałe pomiędzy początkiem XVII wieku i pierwszą połową XX w.

W połowie XVII wieku osiedle na Łasztowni otoczono wałami ziemnymi, które ciągnęły się wzdłuż dzisiejszej ulicy przy Bulwarze Gdańskim i Władysława IV. W 1727 r. w fortyfikacjach przy Parnicy wzniesiono kamienną Bramę Parnicką, a przy stoczni Bramę Kozią. W połowie XIX wieku wały ziemne rozebrano i zastąpiono ulicami: Wałową (Wallstraße) i Parnicką Parnitzerstraße). Obecny układ ulic Łasztowni pochodzi z I poł. XVIII wieku, z czasów króla pruskiego Fryderyka Wilhelma I (1729-1738), kiedy obszar Łasztowni został ostatecznie uporządkowany. Po wytyczeniu regularnych ulic i ich wybrukowaniu, rozpoczęto odbudowę zniszczonych i budowę nowych budynków publicznych i mieszkalnych.Z instytucji użyteczności publicznej powstałych w XVII w. wymienić należy szkołę przędzalniczą dla stu osób (przy ul. Celnej), oraz otwarte w 1783 r. przy istniejącym już domu sierot (Waisenhaus) przy ulicy Wałowej seminarium nauczycielskie, przebudowane w 1866 roku na szkołę gminną (Wallstraße 32/33).

Łasztownia po 1945 roku

Drugi etap zabudowy Łasztowni nastąpił na przełomie XIX/XX wiek. Wyeksploatowaną XVIII-wieczną zabudowę zastąpiono nowszą, w stylu secesyjnym. Zapotrzebowanie na mieszkania przyczyniło się do gęstej zabudowy Łasztowni domami czynszowymi dla robotników, przeplatanymi gmachami fabrycznymi i różnymi obiektami produkcyjno-usługowymi. Do największych należała cukrownia przy ul. Władysława IV (niem. Pommersche Provinzial-Zuckersiederei), obecnie PPC „Gryf”. Największym wydarzeniem było otwarcie w 1898 r. portu wolnocłowego (niem. Freihafen), który jednak jest już poza obszarem historycznej Łasztowni. W tym też czasie do użytku gmach zarządu portu strefy wolnocłowej, zbudowany w stylu neogotyckim, istniejący do dnia dzisiejszego. Cała niemal Łasztownia została zrujnowana podczas nalotów lotnictwa alianckiego w latach II wojny światowej, pomiędzy 1942 a 1944 rokiem.

Przypisy

  1. PUB II, cz. 2., nr 1261 z 26 maja 1283 roku.
  2. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926, s. 72-76.

Bibliografia

  • Pommersches Urkundenbuch. Bd. 2. Abt. 2: Rodgero Prümers: 1254-1278. In Commission bei Th. von der Rahmer, Stettin 1885.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.

Zobacz też

Linki zewnętrzne

Zdjęcia z Łasztowni

Artykuły o Łasztowni

Fotografie Łasztowni


Wikipedia.jpg
Artykuł może zawierać treści pochodzące z Wikipedii.



200px-Nuvola apps important.svg.png Artykuł z Internetowej Encyklopedii Szczecina znajduje się w trakcie weryfikacji i oczekuje na ewentualne uzupełnienie bibliografii i/lub dostosowanie do standardów Encyklopedii Pomorza Zachodniego