Ulica Świętego Jakuba Apostoła

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
(Przekierowano z Świętego Jakuba Apostoła)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ulica Świętego Jakuba Apostoła
Śródmieście
Ulica Świętego Jakuba Apostoła
Ulica Świętego Jakuba Apostoła na tyłach Bazyliki Archikatedralnej św. Jakuba w Szczecinie
  Nazwa pełna Świętego Jakuba Apostoła
  Inne nazwy Ulica Świętego Jakuba
  Nazwa niemiecka Jakobikirchhof
  Osiedle Stare Miasto
  Dzielnica Śródmieście
  Długość (m)[i] 316,1
Zobacz ulicę na:
Mapa Google.
Google Street View.
Interaktywny Plan Miasta Szczecin.
Jakuba.1.1.JPG

Ulica Świętego Jakuba (niem. Jakobikirchhof), uliczka przebiegająca wokół kościoła św. Jakuba, obecnie Bazyliki Archikatedralnej pod wezwaniem św. Jakuba Apostoła. Nazwa historyczna „Dziedziniec Jakubowy”, nawiązuje do isniejącego tu jeszcze na początku XIX wieku cmentarza przykościelnego (Jakobikirchhof)[1]

Dziedziniec kościelny św. Jakuba

Cmentarz przykościelny i jego historia

Wokół kościoła św. Jakuba, podobnie, jak przy pozostałych kościołach średniowiecznego miasta Szczecina (oprócz kościoła św. Mikołaja, gdzie grunt był zbyt rozmokły), usytuowany był cmentarz otoczony murem (apud cimiterium Sancti Jacobi, 1306, apud S. Jacobum, 1306, 1311, circa S. Jacobum, 1324, cimiterium Sancti Jacobi, 1351, Sanct Jacobs Kerkhaue, 1551, an S. Jacobs Kerkhaue, 1590, Jacobi Kirchhof, 1612, St. Jacobi-Kirchhof, 1706). Teren większości cmentarzy przykościelnych jako swojego rodzaju „święte miejsce” (locus sacer) ogradzano murem, co wiązało się z prawem azylu spisanym w XIII wieku. Prawo to co prawda nie powodowało całkowitego uniewinnienia, ale jeżeli ktoś schronił się na cmentarzu mógł liczyć na zmniejszenie kary (co dla skazanych np. na śmierć miało ogromne znaczenie). To samo prawo azylu chroniło ludność w czasach wojny i oblężenia, stąd też niejednokrotnie spotykamy ufortyfikowane cmentarze z przejściami obronnymi, wieżami i kratami ochronnymi.

Dziedziniec kościelny św. Jakuba - cmentarz przykościelny (kolor zielony)

Również na teren cmentarza św. Jakuba od strony obecnej ulicy Sołtysiej, wcześniej określanej nazwą „ulicy kowali” (smedestrate, 1504), a potem „ulicą kotlarzy” (grapegeterstrate, 1535), prowadziło wejście zabezpieczone Kratą Świętego Jakuba (Sanct Jacobs Schrancke, 1545, 1551). O istnieniu w tym miejscu kraty świadczy wzmianka z połowy XVI wieku dotycząca pewnego obiektu „/położonego/ wewnątrz /cmentarza/ pomiędzy /.../ a Kratą Świętego Jakuba” (tuschen /.../ und Sanct Jacobs Schrancke inne, 1545. [2] Samo dojście do cmentarza usytuowane było tuż obok budynku graniczącego z działką domu parafialnego, czyli plebanii (wedeme, 1407 [3]) kościoła św. Jakuba. Była to tzw. „ścieżka Świętego Jakuba” (Sunte Jacobs Stege, 1540). Lokalizację tego przejścia potwierdza nam wzmianka z poł. XVI wieku o „budynku przy ulicy <kotlarzy> graniczącym z domem przeoratu obok ścieżki Świętego Jakuba” (huss an der grapengeter strate ahn Sunte Jacobs Stege grentzet ahn den Priorat, 1540), czyli od strony ulicy Grapengießerstraße.
Natomiast od zachodniej strony kościoła św. Jakuba wzdłuż ulicy Papenstraße ciągnął się mur z dwoma wejściami. Wejście położone od północnej strony miało postać masywnej bramy na planie prostokąta z wysokim, sklepionym przejazdem. Wygląd tej bramy przedstawiony jest na widokach Szczecina od zachodu Brauna & Hogenberga, Kote & Rollosa oraz Matthaeusa Meriana. W jej kierunku prowadziła wewnętrzna uliczka „spegelgatze” (1501, 1509), położona na północnym skraju cmentarza wzdłuż usytuowanych tam budynków kościelnych. To tędy osoby duchowne docierały między innymi do istniejącej przy ulicy Papenstraße „łaźni księżej” (stupa dicta papenstove, 1351). Jak wynika z informacji podanej przez Wehrmanna za Steinbrückiem, początkowo sam teren cmentarza nie był własnością kościoła. Dopiero książę szczeciński Otton III w 1461 r. podarował go nieodpłatnie kościołowi. [4] Wehrmannowi nie udało się ustalić skąd Steinbrück powziął tę informację. [5] Z czasem, wskutek rozbudowy samego kościoła, jak również pobliskich działek mieszkalnych, obszar cmentarza zmniejszył się do terenu od strony wschodniej i południowej.
Na mocy edyktu z 1802 roku zakazano w Niemczech grzebania zmarłych w obrębie murów miejskich, stąd też w tym roku odbyły się na nim ostatnie pochówki, natomiast ostatni pogrzeb we wnętrzu kościoła odbył się w 1807 r. Stopniowo zlikwidowano nagrobki wokół kościoła, ale powstały w ten sposób dziedziniec w dalszym ciągu nazywano „Jacobi Kirchhof”, także „Jakobikirchhof”, czyli w wolnym tłumaczeniu „cmentarz św. Jakuba”.

Wewnętrzna uliczka od strony północnej

Na początku XVI pojawiają się zapisy o wewnętrznej uliczce położonej na północnym skraju cmentarza kościelnego - spegelgatze (1501), Spiegelgasse (1586, 1593, 1622), co w wolnym tłumaczeniu oznacza „uliczka zwierciadlana”. [6] Od strony Targu Węglowego można się było na nią dostać poprzez przejście w bramie nieistniejącego obecnie budynku Kohlmarkt Nr. 2, które istniało jeszcze w XIX wieku.
W źródłach z XVI w. znajdujemy sporo informacji dotyczących zarówno tego przejścia jak i samej uliczki, m.in. w zapisach w księgach miejskich i kościelnych: „na <ulicy kotlarzy> [7], do miejsca z którego przechodzimy z uliczki <zwierciadlanej> w kierunku pobliskiej kaplicy Mariackiej” (in der grapengeterstrate, up dem orde so men geit ut der spegelgatze na unser leunen frowen negest [8], 1501); „na <ulicy miselników> [9] w miejscu położonym naprzeciw przejścia <zwierciadlanego> obok budy Hansa Loitza” (an der schuttelerstrate up dem orde tegen der spegelgatzen nehist Hans Loitzen boden belegen, 1509); „uliczka Zwierciadlana przy kościele św. Jakuba” (Spiegelgasse by S. Jacobs Kirche, 1586). W rejestrach szosowych nazwa tej uliczki po raz ostatni występuje w 1593 roku, ale w innych źródłach wymieniana jest jeszcze na początku XVII w., cyt.: „kaplica /Mariacka przy kościele św. Jakuba/ położona pomiędzy drzwiami /prowadzącymi w kierunku/ uliczki Zwierciadlanej i Ścieżki /św. Jakuba/, można tam wyjść w kierunku „paki”. [10] (Eine Kappele belegen zwischen den Türen nach der Spiegelgasse und der Stiege, da man nach der Kastenkammer steiget, 1622).
Rodzina o tym nazwisku w Szczecinie była od dawna zasiedziała; w roku 1346 niejaki Thidericus Speculator zakupił dom przy kościele św. Jakuba [11], przypuszcza się, że rodzina ta mogła się tu z czasem osiedlić. W połowie XIV wieku wymieniona została przed Mostem Długim łaźnia będąca prawdopodobnie własnością rodziny Spiegel „/zwana/ łaźnią zwierciadlaną na narożniku” (stupa speculi in angulare, 1344, stupa dicta Spegelstove, 1345), „łaźnia zwierciadlana przed Mostem Długim” (bi den spigelstaue vor der langen brugge, 1431). [12] Wydaje się, iż bardziej prawdopodobnym wytłumaczeniem są charakterystyczne dla gotyku wielkie, strzeliste okna w północnej ścianie nawy bocznej kościoła, w których jak w zwierciadle odbijały się pobliskie kamienice Górnego Miasta.

Budynki mieszkalne na terenie cmentarza św. Jakuba wg katastru szwedzkiego

Położenie trzech domów na terenie cmentarza św. Jakuba według szkicu z 1706 roku.
Nr. 307-„Dom Przeora”; Nr. 308-„Dom kościelny” - wikarówka wymieniona w XV i XVII w.; Nr. 306-„Dom kościelny” zwany „M. Pauli” [dom Paula v. Rode]”; Nr. 305-Pusty plac - skład drewna opałowego; Nr. 309-„Dom kościelny”; Nr. 298-Dom straganiarza korzennego Antona Wilhelma Efwerdinga

Wspomniany tu kilkakrotnie kataster szwedzki z 1706 r. wymienia na terenie cmentarza trzy domy: dom kościelny Nr 308, czyli dawna wikarówka zaliczana w XV w. do ulicy „olde grapegeterstrate”, dom kościelny Nr. 307, czyli „Dom Przeora”, i dom kościelny Nr. 306, czyli dom Paula v. Rode. Z trojga wymienionych, oprócz kościoła św. Jakuba, zachował się do naszych czasów tylko jeden, „Dom Przeora”. Opisujący te zabudowania mierniczy Anders Norrdahl nie podaje ich dawnego przeznaczenia. [13]
Pierwszy z nich, dom Nr. 308 [14], podpiwniczony i posiadający dwie kondygnacje, zamieszkiwał magister Degner. W głębi podwórza stał budynek, w którym warzono piwo, oraz mała stajnia. Natomiast po zachodniej stronie podwórza położony był ogród warzywny otoczony parkanem, na którym usytuowano altankę.
Kolejny, także dwukondygnacyjny podpiwniczony dom Nr. 307 [15], posiadający średniej wielkości jasną sień, zamieszkiwał proboszcz doktor Kramer. Na dolnej kondygnacji od strony cmentarza położone były dwie izby i dwie sypialnie. Przy izbie od wschodniej strony oddzielono deskami kuchnię oraz dwa pomieszczenia, z których jedno stanowiło jadalnię. Podobny rozkład miały pomieszczenia na górnej kondygnacji, tylko nad jadalnią była jedna izba. Budynek posiadał dwa poddasza, a na dachu górnego poddasza pan doktor Kramer kazał dla własnej przyjemności wybudować mały domeczek z oknami na wszystkie strony, służący do obserwacji astronomicznych. Na zewnątrz budynku położony był mały domek, służący za ubikację. W głębi obszernego podwórza stał budynek browaru z wmurowaną panwią do warzenia piwa, obok mała stajnia i szopa na powozy. Wejście do piwnic usytuowano od strony podwórza.
Trzeci niewielki dwukondygnacyjny dom Nr. 306 [16], z małą sienią, wynajmowali cieśla Christopher Schultz i wdowa po Davidzie Ullerichu za roczny czynsz w wysokości 10 i 8 florenów. Na dolnym piętrze mieściła się mała izba wraz z sypialnią i oddzielną kuchnią. Na górnym piętrze również mała izba i dwie sypialnie. Obok domu położone było niewielkie podwórze. Z sieni prowadziło zejście do pokrytej belkami piwnicy.

Dobra nieruchome (budynki) należące do kościoła św. Jakuba

Według katastru szwedzkiego z początku XVIII wieku i dostępnych nam ksiąg adresowych z początku XIX wieku do kościoła św. Jakuba należało ok. 20 budynków usytuowanych wokół kościoła, 6 budynków przy Mönchenstraße usytuowanych na działkach należących wcześniej do zakonu karmelitów, oraz budynki przy Pelzerstraße i Fuhrstraße.

Historia pozyskania nieruchomości należących do kościoła i ich położenie


Szkic zabudowy wokół kościoła św. Jakuba z naniesioną numeracją z 1706 roku z uwzględnieniem kolejnych zmian numeracji poszczególnych parceli (kolor czerwony – numeracja z 1721 r.; kolor niebieski – numeracja pomiędzy rokiem 1811 a 1856 z uwzględnieniem następujących w tym czasie zmian; kolor czarny – numeracja pomiędzy rokiem 1857 a 1945)

Z wyciągu z księgi miejskiej z XVI wieku wynika, że w 1573 r. jako własność kościoła św. Jakuba określono 40 bud (buden) i 4 „całe domy” [17]. Własność ta pochodziła częściowo z darowizn, częściowo z zakupów. Z wspomnianych czterech domów dwa miały mieścić się przy ulicy Papenstraße, a kolejny, określany mianem „wikarówki”, przy ulicy Große Domstraße ("dat Vikarien Huß gehnomet”, niestety nie udało się ustalić pod jakim numerem). Czwarty to dom parafialny na terenie cmentarza kościelnego, wspomniany już w XV w. przy wzmiance o tzw. Słonym Źródle: „przy Słonym Źródle niedaleko budynku parafialnego kościoła św. Jakuba” (bi dem solten borne achter S. Jacobs wedeme, 1434). [18]
Podobne informacje przekazują Hermann Hering oraz Heinrich Berghaus [19]. Obydwaj, oprócz wymienionych wyżej budynków, dodali jeszcze jeden dom przy ulicy Kuśnierskiej (Pelzerstraße Nr. 10), zwany „Pater noster-Haus” i będący własnością kościoła św. Jakuba w XIV wieku i XV wieku, oraz kilka bud przy ulicy Papenstraße, zamieszkałych przez wikariuszy i ołtarzystów zajmujących się obsługą licznych ołtarzy i kaplic wewnątrz kościoła. Ich miejscem zamieszkania były również kamieniczki przyległe do muru cmentarnego od strony ulicy Breite Straße oraz Grapengießerstraße. Natomiast wg wykazu z 1596 r. kościół posiadał 8 domów, w tym jeden przy Große Domstraße, 4 przy Papenstraße, oraz 3 na terenie cmentarza kościelnego. W katastrze szwedzkim wymieniono kolejne 6 budynków przy Mönchenstraße Nr. 33-38 (działki o numerach katastralnych 275-280) oraz przy Fuhrstraße Nr. 18 (działka o numerze katastralnym 55). Nie wszystkie wymienione tu budynki udało się precyzyjnie zlokalizować. A że nie było to proste, to przykładem jest próba ustalenia przez Heringa, a także Berghausa, położenia budynku wikarówki przy Grapengießerstraße wspomnianej w 1464 roku, oraz w XVII wieku (obydwaj podali to za J. B. Steinbrückiem /Von dem Priorat zu St. Jakob. Stettin, 1774/) [20]. Według nich był to budynek wymieniony w wykazie załączonym do planu z 1721 roku i określony jako „budynek kościelny” (Kirchenhaus, Grapengießerstraße Nr. 336) [21]. Biorąc to pod uwagę obaj panowie doszli do wniosku, że owa „wikarówka” położona była przy Breite Straße Nr. 414 (dla Heringa w 1843 r.), czyli Breite Straße Nr. 35 (dla Berghausa w 1875 r.). [22] Według nich miał to być nieistniejący obecnie budynek na narożniku ulicy Sołtysiej i Kard. Wyszyńskiego, czyli już poza terenem dziedzińca kościelnego. Wniosek nasuwa się sam, u Heringa wydrukowano błędny numer domu, co następnie powielił Berghaus. Prawdopodobnie mieli na myśli budynek Nr. 444. W rzeczywistości usytuowanie budynku Grapengießerstraße Nr. 336 na planie z 1721 roku odpowiada budynkowi kościelnemu, który w latach 1811-1856 początkowo nosił Nr. 445, potem 444 i w końcu 443, następnie w latach 1857-1886 numer 5, a w latach 1887-1945 Nr. 2. Nie jest to zatem budynek dzisiaj określany nazwą „wikarówki”, a według niektórych nawet „kanonią” (Jakobikirchhof Nr. 444=1), a istniejący tu do 1944 r. dom parafialny (Jakobikirchhof Nr. 443=2), który wybudowano na miejscu wspomnianej wyżej średniowiecznej wikarówki z 1464 roku.

Zmiany w numeracji budynków należących do kościoła św. Jakuba, położonych wokół dziedzińca kościelnego w latach 1706-1945

To, że nie było to takie proste, potwierdza także załączony do wspomnianego już planu z 1721 roku wykaz budynków, który oprócz budynku kościelnego przy Grapengießerstraße Nr. 336, jako własność kościelną określał tylko jeszcze jeden dom przy Breite Straße Nr. 43 (Nr. 407 według książki adresowej z 1829 r.), zamieszkały przez pisarza kościelnego i rozebrany ok. 1857 roku. Budynki przy Große Papenstraße od Nr. 233 do 240 (Papenstraße Nr. 457 do 450 wg książki adresowej z 1829), będące również własnością kościelną, nie zostały tu w ogóle opisane, a domów położonych od północnej strony placu kościelnego na nim nie wymieniono. Do tego wszystkiego plan Szczecina z 1811 roku dla budynków położonych wokół Dziedzińca Świętego Jakuba podaje numerację od 439 do 450, z czego numerem 439 określa budynek położony od strony Große Papenstraße przy nieistniejącej już wtedy średniowiecznej północnej bramie wejściowej na teren cmentarza. Kolejne budynki od Nr. 440 do Nr. 443, to zabudowania usytuowane od północnej strony placu kościelnego. Natomiast planie brakuje Nr. 444. Budynek dawnej wikarówki oznaczono numerem 445, a budynek dawnego przeoratu numerem 446. Domy usytuowane od strony południowej, na zapleczu zabudowań Breite Straße Nr. 47 do 50, posiadają numerację od 447 do 450. [23] Analizując jednak pierwsze dostępne nam księgi adresowe (lata 1829-1857), zauważamy stopniową zmianę numeracji (w tym powrót numeru 444), która przesuwa się od północnej strony kościoła w kierunku jego południowej strony i dalej wzdłuż ulicy Breite Straße w kierunku ulicy Papenstraße (por. załączoną tabelę).
Załączone do szwedzkiego spisu katastralnego szkice (rząd budynków T w kwartale Passawskim, rząd Bi oraz Ba w kwartale Młyńskim), których do tej pory nie uwzględniano w badaniach historycznych, przedstawia nam rzeczywiste położenie parceli stanowiących własność kościoła św. Jakuba. [24] Wszystkie wyjęte spod jurysdykcji miejskiej i w związku z tym nieujęte w miejskim rejestrze podatkowym. Razem dziewiętnaście budynków oraz pusty plac przy kościele św. Jakuba po zniszczonym w czasie oblężenia w 1677 r. budynku, a także 6 budynków przy Mönchenstraße i po jednym przy Pelzerstraße i Fuhrstraße. Szwedzki spis wymienia nazwiska i funkcje duchownych z kościoła św. Jakuba oraz innych osób, zamieszkujących Dom Przeora i pozostałe budynki, a także dokładny opis każdej parceli. Umożliwia nam to odtworzenie zmian w numeracji poszczególnych parceli od 1706 roku, a przy okazji uzupełnienie tabeli zmian w numeracji i zabudowie w latach 1856-1945, której autorem jest użytkownik portalu sedina.pl „Bachinstitut Stettin” [25].

II Wojna Światowa i okres po 1945 roku

Dywanowy nalot samolotów alianckich w sierpniu 1944 r. zamieniły kościół i jego otoczenie w stos gruzów. Z wydanej w 2008 i 2009 roku „Historii kościoła św. Jakuba w Szczecinie. Katedra” dowiadujemy się m. in. o wkładzie mieszkańców miasta Szczecina w odbudowę kościoła i jego najbliższego otoczenia, oraz, jak jego odbudowę wyobrażały sobie ówczesne władze miasta, a także władze kościoła katolickiego. Na początku lat pięćdziesiątych ubiegłego wieku przy Proboszczu Parafii św. Jakuba powstał Społeczny Komitet Odbudowy. Władze kościelne planowały podnieść kościół św. Jakuba do rangi katedry, a w odbudowanych okolicznych budynkach umieścić Kurię Biskupią i siedziby kanoników. [26] W związku z tym Komitet z upoważnienia kościoła zamierzał wystąpić do miasta o zwrot parcel położonych naprzeciw kościoła przy ulicy Wiślanej 1, 2, 3., oraz przy ulicy Firlika 16, 17-18, 19, wszystkie według numeracji do 1945 r. W przewodniku po Szczecinie Czesława Piskorskiego przy opisie kościoła św. Jakuba autor wspomina o ruinach gotyckiej kanonii, a także zachowanych dwóch starych domkach mieszczańskich położonych naprzeciw kościoła przy ulicy Wiślanej, które zabezpieczono przed dalszym zniszczeniem. [27] To o te dwa budynki z trzech przy tej ulicy zamierzał wystąpić Społeczny Komitet Odbudowy. [28] Jeżeli chodzi o parcele przy ulicy Staromiejskiej, nie budzi to zdziwienia, w końcu chodziło o dawną własność kościoła, ale na jakiej podstawie miasto miało oddać działki przy ulicy Mönchenstraße 16-19 (dawna własność prywatna, po 1945 miejska), tego nie uzasadniono. Zresztą wszystkie wymienione wyżej budynki mieszkalne, oprócz budynku nr 19 na rogu ul. Grodzkiej [obecnie nr 20], mimo uznania ich jako zabytkowe, z czasem rozebrano, a na ich miejscu wybudowano typowe dla dzisiejszego „Górnego” i „Dolnego Starego Miasta”, tu cytuję słowa jednego z ówczesnych decydentów, „nowoczesne i kolorowe kamienice”. [29]

Cegiełka na odbudowę katedry rozprowadzana w 1974 roku

Miasto wyraziło zgodę tylko na zwrot ruin kościoła, ruin „kanonii” (dzisiejszej „wikarówki”, czyli dawnego Domu Przeora), oraz przyległej do kościoła od wschodu i południa skarpy, powstałej po wyburzeniu starej zabudowy i przesunięciu w kierunku zachodnim osi ulicy Sołtysiej, oraz po poszerzeniu ulicy Wielkiej. By zrealizować odbudowę ruin kościoła Społeczny Komitet Odbudowy rozpoczął w 1959 roku rozprowadzanie cegiełek umożliwiających zebranie dodatkowej kwoty. Niestety władze nie zezwoliły na oficjalne zbieranie dodatkowych funduszy [30]. Odbudowy nie podjęto, jedynie w latach 1959-1966 przeprowadzono prace zabezpieczające wieżę kościoła, a wewnątrz kościoła P.P. Pracownie Konserwacji Zabytków utworzyły bazę socjalną i magazynową dla swoich pracowników. Właściwa odbudowa kościoła nastąpiła dopiero na początku lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku, a przyległy do kościoła teren powiększono o dzisiejszy Plac Księdza Arcybiskupa Kazimierza Majdańskiego, na którym w przeszłości stały dawne budynki kościelne i budynki miejskie przylegle do Targu Węglowego (Kohlmarkt). Natomiast w pierwszej dekadzie XXI wieku z inicjatywy parafii św. Jakuba zabudowano skarpę od strony wschodniej (ulica Soltysia), częściowo na miejscu dawnej zabudowy kościelnej oraz dawnej zabudowy miejskiej. Jak w przyszłości zostanie wykorzystany plac przykatedralny od strony północnej na razie nie określono.

Galeria

Przypisy

  1. W latach 1945-1979 uliczka nosiła nazwę „św. Jakuba”, którą zlikwidowano bez uzasadnienia w kwietniu 1979 roku i ponownie przywrócono w 1995 roku; zob. Sz. Bursewicz, Nazwy szczecińskich ulic. 1945-2004. Cz. 2: 1957-1991 W: Kronika Szczecina. 2004 (Nr 23). Szczecin 2005, s. 23, także przyp. 40.
  2. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  3. „wedeme” - dolno-niemieckie określenie własności kościoła, tu budynku parafialnego, czyli plebanii, zob. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. IV (S-T). Bremen 1880, s. 644 w: Deutsches Rechtswörterbuch Faksimilierte Quellen /zasoby internetowe: DRW: Schiller-Lübben/; także M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche in Stettin bis zur Reformation W: BSt AF Bd. XXXVII, Stettin 1887, s. 447.
  4. J.B. Steinbrück, Von dem Priorat zu St. Jakob, bei der Beförderung des /.../ Herrn /.../ Henrich Amand Wüstenbergs /.../ Pastors an der St. Nikolaus Kirche /.../ zum Hauptpastor der St. Jakobs Kirche, und Ephorus der /.../ Raths und Ministerialschulen. Stettin 1773, s. 9.
  5. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 402, także przyp. 59.
  6. spegel – zwierciadło (lustro); zob. Mittelniederdeutsches Wörterbuch..., op. cit. Bd. IV (S-T). Bremen 1878, s. 309; gatze (gasse) – uliczka; początkowo uliczki określano mianem gatze”, (gasse), jeżeli jednak była wąska lub bardzo wąska, to odpowiednio dodawano słowo gank lub twite (twegt), tamże, Bd. II (G-L), s. 16.
  7. Tu chodzi o południową część ulicy Małej Tumskiej.
  8. leve (leunen) – kochanej, vrouwe (vruwe, frowe) – pani, tu w znaczeniu: „naszej kochanej panienki”, inaczej „Najświętszej Marii Panny” tj. „kaplicy Mariackiej”; zob. Mittelniederdeutsches Wörterbuch..., op. cit., tom II, s. 679, tom V, s. 541.
  9. W XV wieku była to północna strona Targu Węglowego.
  10. Paka - areszt w budynku zbrojowni po drugiej stronie Targu Śmierdzącego (Mönchenstraße Nr. 23).
  11. M. Wehrmann, Das älteste Stettiner Stadtbuch (1305-1352). Stettin 1921, nr zapisu 1981 z 12 czerwca 1346 r., s. 182.
  12. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 37; Hugo Lemcke poddaje jednak w wątpliwość pochodzenie nazwy tej ulicy od konkretnej osoby, por. H. Lemcke, Die älteren Stettiner Straßennamen, Stettin 1881, s. 19.
  13. Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Karten und Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V. und dem Landesarchiv Greifswald in Verbindung mit der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e. V. Städte. Band 3: Stettin Teil 2: Das Passauer Viertel. Verlag Ludwig. Kiel 2005, s. 251-252; /tłum. na niem. Dirk Schleinert/.
  14. Według AB do 1856 Nr. 443, natomiast po 1856 - Nr. 2.
  15. Według AB do 1856 Nr. 444, natomiast po 1856 - Nr. 1.
  16. Według AB do 1856 Nr. 445, natomiast po 1856 - Nr. /3/=42.
  17. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 472, przyp. 80.
  18. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 48.
  19. Hering H., Beiträge zur Topographie Stettins in älterer Zeit. Stettin 1843, s. 22-23;
    H. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern, topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Berlin-Wriezen a/O 1875, T. 2, Bd. 8., s. 156.
  20. Hering H., Beiträge zur Topographie Stettins..., op. cit., s. 23; H. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin..., op. cit., s. 156.
  21. M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin..., op. cit., plan po s. 342.
  22. Do roku 1856 dzisiejsze Stare Miasto i Łasztownia miały numerację niezależną od ciągów ulicznych. Wszystkie budynki na terenie Starego Miasta nosiły numery od 1 do 1187, które zostały uszeregowane i rozłożone na poszczególne kwartały miejskie. Natomiast zabudowania Łasztowni posiadały numerację od 1 do 276. Starą numerację wymieniono na nową w 1857 roku. Wtedy też poszczególnym ulicom, a nie - kwartałom, nadano kolejne ciągi numerów, które z licznymi zmianami obowiązywały do 1945 roku.
  23. Grundriss der Stadt Stettin innerhalb den Festungswerken und deren neuen Bezirks – Eintheilung, or. 1811 r., I. C. D. Jost, Königl. Artillerie Leutnant, /wg:/ fotokopii wykonanej w Pracowni Foto – Mikrofilmowej Wojew. Archiwum Państw. w Szczecinie.
  24. Matrikelkarten der Schwedischen Landesaufnahme von Vorpommern: Text- und Beschreibungsbände, Rep. 6a, Bd. 71, s. 424-425, ze zbiorów Landesarchiv Greifswald. [dostęp 2012-04-29]
  25. /Johann-Sebastian-Bachinstitut Stettin/, Zmiany w numeracji i zabudowie na terenie Starego Miasta i Łasztowni w latach 1856-1945, „sedina.pl magazyn. Rocznik Miłośników Dawnego Szczecina”. Nr 1, 2006, s. 34-42.
  26. P. Knap, A. Kraśnicki jr., ks. A. Rasmus, Historia kościoła św. Jakuba w Szczecinie. Szczecin 2009 (wyd. II), s. 24-25.
  27. Cz. Piskorski, Pomorze Zachodnie. Ilustrowany przewodnik wczasowy, turystyczny i uzdrowiskowy. Warszawa 1951, s. 26, także plan, s. 23.
  28. Historia kościoła św. Jakuba..., op. cit., s. 24 i n.
  29. Tamże, s. 29.
  30. Tamże, s. 25-28.


Bibliografia

  • Steinbrück J.B., Von dem Priorat zu St. Jakob, bei der Beförderung des /.../ Herrn /.../ Henrich Amand Wüstenbergs /.../ Pastors an der St. Nikolaus Kirche /.../ zum Hauptpastor der St. Jakobs Kirche, und Ephorus der /.../ Raths und Ministerialschulen. Stettin 1773.
  • Hering H., Beiträge zur Topographie Stettins in älterer Zeit. Stettin 1843.
  • Berghaus, H., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern: topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. T. 2, Bd. 8. Berlin-Wriezen a/O 1875.
  • Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Schiller-Lübben. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. I-VI. Bremen 1875-1881. W: DRW Quellenverzeichnis Schiller-Lübben.
  • Lemcke H., Die älteren Stettiner Straßennamen, Stettin 1881.
  • Wehrmann M., Geschichte der St. Jakobikirche in Stettin bis zur Reformation W: BSt AF Bd. XXXVII, Stettin 1887.
  • Wehrmann M., Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911.
  • Bahlow F.: Reformationsgeschichte der Stadt Stettin. Stettin 1920.
  • Wehrmann M., Das älteste Stettiner Stadtbuch (1305-1352). Stettin 1921.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Stettin Leon Sauniers Buchhandlung 1926.
  • Piskorski Cz., Pomorze Zachodnie. Ilustrowany przewodnik wczasowy, turystyczny i uzdrowiskowy. Warszawa 1951.
  • Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Karten und Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V. und dem Landesarchiv Greifswald in Verbindung mit der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e. V. Städte. Band 3: Stettin Teil 2: Das Passauer Viertel. Verlag Ludwig. Kiel 2005 /tłum. na niem. Dirk Schleinert/.
  • Bursewicz Sz., Nazwy szczecińskich ulic. 1945-2004. Cz. 2: 1957-1991 W: Kronika Szczecina. 2004 (Nr 23). Szczecin 2005.
  • Knap P., Kraśnicki A. jr., ks. Rasmus A, Historia kościoła św. Jakuba w Szczecinie. Katedra. Szczecin 2008 (wyd. I), 2009 (wyd. II).
  • Matrikelkarten der Schwedischen Landesaufnahme von Vorpommern: Text- und Beschreibungsbände, Rep. 6a, Bd 71, ze zbiorów Landesarchiv Greifswald [dostęp 2012-04-29].
  • Najstarsze nazwy ulic i inne nazwy miejscowe dawnego Szczecina (38) - na portalu sedina.pl

Zobacz też



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk