Antaba z kościoła Mariackiego w Szczecinie

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
(Przekierowano z Antaba szczecińska)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Antaba z kościoła Mariackiego w Szczecinie
Antaba z kościoła Mariackiego w Szczecinie
Stan przed 1945 r., fot. Archiwum MNS.
Autor warsztat Jana Apengetera
Lokalizacja zaginiona w okresie II wojny światowej
Data powstania przed 1344 r.
Materiał brąz, odlew

41 x 40 x 19,5 cm


Antaba z kościoła Mariackiego w Szczecinie (antaba szczecińska) – średniowieczna antaba w kształcie głowy gryfa, wykonana w warsztacie Jana Apengetera przed 1344 r., wiązana z fundacją księcia Barnima III dla jednego z kościołów w Szczecinie, zapewne Mariackiego; zaginiona w okresie II wojny światowej.

Opis i symbolika

Antaba szczecińska złożona jest z wizerunku głowy gryfa z uchwytem w dziobie i ażurowego obramienia z przedstawieniem drzewa Jessego. Obramienie o romboidalnym kształcie tworzy zwój winnej latorośli, ułożonej w narożach w medaliony, w których ukazani są: u dołu - śpiący Jesse, po bokach - prorocy Izajasz i Jeremiasz, a w górnej części tronująca Maria z Dzieciątkiem.

Motyw drzewa Jessego obecny w dekoracji obramienia antaby odnosi się do proroctwa z księgi Izajasza, gdzie od Jessego, ojca króla Dawida, wywodzi się genealogię Chrystusa. Tradycyjne przedstawienie zostało uproszczone do symbolicznych wizerunków Jessego, protoplasty, z którego boku wyrasta korzeń, oraz proroków Izajasza i Jeremiasza, zapowiadających inskrypcjami na banderolach narodziny Chrystusa. Proroctwo pierwszego z nich podkreśla przy tym wątek królewskiego pochodzenia Chrystusa, zaś drugiego – Jego rolę jako Mesjasza, który zbawi ludzkość przez Swą mękę i śmierć na krzyżu (Jer 23, 5–6). Przedstawienie wieńczy wizerunek Marii – Królowej i Matki Bożej. Uwypuklenie wątku maryjnego w przedstawieniu genealogii Chrystusa, podkreśla rolę Marii, która poczęła z łaski Ducha Świętego (inskrypcja na banderolach z pozdrowienia anielskiego). Treść pasyjna wyrażona jest dodatkowo przez wyrastającą z boku (biodra) Jessego winną latorośl, zamiast typowego dla sceny drzewa. Oplata ona głowę gryfa symbolizującego Chrystusa. Przy czym głowa gryfa, zastąpiła tu bardziej typową dla antab średniowiecznych głowę lwa. Tym samym motyw głowy gryfa pełni dodatkowo funkcję heraldyczną i pozwala wiązać fundację antaby szczecińskiej z książętami rodu Gryfitów [1], zapewne z działalnością mecenasowską Barnima III, zasłużonego dla Kościoła na Pomorzu.

Autor i datowanie

Antaba w kształcie głowy gryfa, od czasu badań Alberta Mundta wiązana jest z twórczością Jana Apengetera, mistrza działającego w wielu ośrodkach nadbałtyckich.[2] Wykazuje analogie - zwłaszcza w zakresie kompozycji - do antab z kolegiaty w Kołobrzegu i z ratusza w Lubece, również przypisywanych Apengeterowi. Szczecińska antaba wykonana w stylistyce gotyckiej, reprezentuje późny styl mistrza i ostatnio datowana jest na lata przed 1344 r. [3]

Historia

Antaby w średniowieczu umieszczane były na drzwiach kościołów. Pełniły funkcję dekoracyjną i symboliczną. Dotknięcie pierścienia antaby mogło służyć w czynnościach prawnych związanych z przysięgą, przelewem własności dóbr, oraz uzyskaniem prawa azylu. Antaby, w przeciwieństwie do kołatek (uchwyt do kołatania), nie pełniły funkcji praktycznych związanych z użytkowaniem drzwi. [4]

W XIX w. antaba szczecińska zdobiła nowe południowe drzwi kościoła ewangelickiego na zamku w Szczecinie. W tym miejscu zawieszono ją wtórnie, zapewne w 1821 r., gdy przy wejściu do kościoła dobudowano przedsionek po rozebraniu krużganków skrzydła północnego. W 1823 r. antabę tymczasowo zdemontowano w celu wykonania żeliwnej kopii. W 1928 r. oryginalna wersja znalazła się na ekspozycji w Prowincjonalnym Muzeum Starożytności w Szczecinie (niem. Das Provinzialmuseum Pommerscher Altertümer in Stettin). Niestety, zaginęła podczas ewakuacji w czasie drugiej wojny światowej.

Pierwotna lokalizacja antaby szczecińskiej nie jest znana. Umieszczenie głowy gryfa zamiast głowy lwa, bardziej typowej dla antab średniowiecznych, pozwala wiązać jej powstanie z fundacją książęcą (Gryfici). Ze względu na datowanie obiektu, uznaje się, że nie mogła zdobić drzwi kościoła zamkowego św. Ottona (wybudowany w 1346 r.), ani powstałego w jego miejscu kościoła kolegiackiego (1577 r.). W oparciu o analizę ikonograficzną przedstawienia w obramieniu, wiązana jest z kościołem Mariackim [5] lub kościołem cysterek (idea Niepokalanego Poczęcia NMP dyskutowana w środowiskach zakonnych).[6] Obie hipotezy o pierwotnym przeznaczeniu i lokalizacji antaby są prawdopodobne. Należy jednak uznać, przyjmując tezę o fundacji Barnima III, że bardziej przekonujące jest wiązanie dzieła z kościołem Mariackim, który znajdował się w pobliżu zamku, a od czasów Barnima I aż do powstania kościoła zamkowego św. Ottona pełnił rolę książęcej nekropolii. Kościół Mariacki spłonął podczas pożaru w 1789 r. Usuwanie ruin miało miejsce do 1830 r. W tym czasie zapewne antaba została przeniesiona na zamek szczeciński. [7]

Inskrypcje

na banderolach w bocznych medalionach w minuskule gotyckiej, po lewej stronie: Ecce virgo concipies et paries filium Oto dziewica / dziewico, poczniesz i porodzisz Syna; po prawej: et vocabis nomen eius jhesum i nadasz mu imię Jezus

Kopia antaby z kościoła Mariackiego w Szczecinie wykonana w Królewskiej Odlewni Żeliwa w Gliwicach (niem. Königlich Preußische Eisengießerei Gleiwitz), ok. 1823 r., żeliwo, wym.: 48x38x19 cm, Muzeum Narodowe w Szczecinie, nr inw.: MNS/Szt/160, fot. G. Solecki, A. Piętak, 2011 r.
Muzeum Narodowe w Szczecinie, nr inw.: MNS/Szt/160, fot. G. Solecki, A. Piętak, 2011 r.

Przypisy

  1. U. Mende, Die Türzieher des Mittelalters, Berlin 1981. Denkmäler Deutscher Kunst, Bronzegeräte des Mittelalters, Bd. 2., s. 148, 267.
  2. A. Mundt, Die Erztaufen Norddeutschlands von der Mitte des XIII. bis zur Mitte des XIV. Jahrhunderts. Ein Beitrag zur Geschichte des deutschen Erzgusses, Leipzig 1908, s. 65.
  3. U. Mende, op. cit., s. 266–267.
  4. Tamże, s. 161.
  5. G. von Bülow, Der Thürklopfer an der Schloßkirche zu Stettin, „Baltische Studien”, A.F., 1883, Bd. 33, s. 109.
  6. Z. Krzymuska-Fafius, Pierwotne przeznaczenie antaby brązowej ze Szczecina, [w:] Instantia est mater doctrinae. Księga jubileuszowa prof. dr. hab. Władysława Filipowiaka, red. E. Wilgocki [i in.], Szczecin 2001, s. 362–364.
  7. K. Krasnodębska, Antaba w kształcie głowy gryfa, [w:] Złoty wiek Pomorza. Sztuka na dworze książąt pomorskich w XVI i XVII wieku, pod red. R. Makały, kat. wyst., Szczecin 2013, s. 338–343.


Bibliografia

  • Gottfried von Bülow, Der Thürklopfer an der Schloßkirche zu Stettin, „Baltische Studien”, A.F., 1883, Bd. 33, s. 104–109.
  • Kinga Krasnodębska, Antaba w kształcie głowy gryfa, [w:] Złoty wiek Pomorza. Sztuka na dworze książąt pomorskich w XVI i XVII wieku, pod red. R. Makały, kat. wyst., Szczecin 2013, s. 338–343.
  • Zofia Krzymuska-Fafius, Plastyka gotycka na Pomorzu Zachodnim, Szczecin 1962, kat. 11, s. 40–41.
  • Zofia Krzymuska-Fafius, Pierwotne przeznaczenie antaby brązowej ze Szczecina, [w:] Instantia est mater doctrinae. Księga jubileuszowa prof. dr. hab. Wladysława Filipowiaka, red. E. Wilgocki [i in.], Szczecin 2001, s. 359–365.
  • Ursula Mende, Die Türzieher des Mittelalters, Berlin 1981. Denkmäler Deutscher Kunst, Bronzegeräte des Mittelalters, Bd. 2, s. 266–267.
  • Albert Mundt, Die Erztaufen Norddeutschlands von der Mitte des XIII. bis zur Mitte des XIV. Jahrhunderts. Ein Beitrag zur Geschichte des deutschen Erzgusses, Leipzig 1908.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Kinga Krasnodębska