Antoni Porzeziński

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Antoni Porzeziński
archeolog, muzealnik
Data urodzenia 2 sierpnia 1940
Miejsce urodzenia Boratyniec Lacki
Narodowość polska


Antoni Porzeziński (1940- ) – archeolog, muzealnik, pracownik i kierownik Działu Archeologii Muzeum Narodowego w Szczecinie.

Życiorys

Zainteresowania Antoniego Porzezińskiego przeszłością sięgają wczesnych lat dziecięcych. Urodził się 2 sierpnia 1940 roku w Boratyńcu Lackim w pow. siematyckim, w rodzinie Karola i Marii de domo Pykało. Wcześnie zetknął się z archeologią, wizytując stanowiska archeologiczne w trakcie prac wykopaliskowych, między innymi w Drohiczynie.

Po uzyskaniu matury w 1960 roku wstąpił na Wydział Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego, kierunek Archeologia Polski i Powszechna. W programie studiów oprócz archeologii znalazły się etnografia i zajęcia z fotografii i rysunku zabytków archeologicznych. Jako student uczestniczył w pracach wykopaliskowych na cmentarzysku kurhanowym w Szwajcarii, k. Suwałk pod kierunkiem dr. Jerzego Antoniewicza z Państwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie, przy kolegiacie i na palacium w Wiślicy, pod kierunkiem dr Zofii Wartołowskiej z Katedry Archeologii Polski Uniwersytetu Warszawskiego, na wczesnośredniowiecznym cmentarzysku szkieletowym w Sypniewie w powiecie makowskim na Mazowszu pod kierunkiem mgr Ireny Górskiej z Atlasu Historycznego Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN w Warszawie, na grodziskach w Niemczy i Gilowie, pod kierunkiem prof. Józefa Kaźmierczyka, na osadzie późnorzymskiej w m. Poświętne k. Płońska na Mazowszu, pod kierunkiem dr. Jerzego Pyrgały z IHKM PAN w Warszawie oraz w badaniach powierzchniowych w województwie świętokrzyskim pomiędzy Starachowicami i Wąchockiem, pod kierunkiem mgr Marty Lipińskiej z Państwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie.

W 1965 roku Antoni Porzeziński obronił pracę magisterską Wczesnośredniowieczne osadnictwo Puszczy Radomskiej i Gór Świętokrzyskich w Katedrze Archeologii Polski u prof. Witolda Hensla i doc. dr Zofii Wartołowskiej. Po zakończeniu studiów, ze względu na brak możliwości zatrudnienia w wyuczonym zawodzie, zatrudnił się w Komendzie Ruchu Drogowego MO Miasta Stołecznego Warszawy. Jednak już w następnym roku przeniósł się do Nidzicy, gdzie objął stanowisko kierownika Wydziału Oświaty i Kultury w Powiatowej Radzie Narodowej. Nie zaprzestał jednak poszukiwań pracy zgodnej z wykształceniem. Okazało się, że jedyne wolne posady znajdują się w ośrodkach pomorskich, w małych muzeach regionalnych w Cedyni i Wolin|Wolinie. Ostatecznie jednak Antoni Porzeziński znalazł zatrudnienie w Muzeum Pomorza Zachodniego w Szczecinie, od 1968 roku, w kilkuosobowym, dobrze zorganizowanym Dziale Archeologii kierowanym wówczas przez mgr. Władysława Garczyńskiego.

Pracę w Muzeum szczecińskim Antoni Porzeziński rozpoczął od porządkowania magazynu zbiorów z okresu wczesnego średniowiecza i katalogowania zbiorów neolitycznych oraz badań wykopaliskowych (wraz z W. Garczyńskim) na wczesnośredniowiecznej osadzie w Dobropolu koło Kamienia Pomorskiego. Wkrótce otrzymał jednak od dyrektora Muzeum Władysława Filipowiaka propozycję przeprowadzenia badań sondażowych na osadzie w Dziedzicach k. Barlinka na Pojezierzu Myśliborskim, datowanej na VI–VII wiek, a odkrytej w 1960 roku przez Kazimierza Siuchnińskiego i Stefana Wesołowskiego. Było to pierwsze tak wcześnie datowane stanowisko wiążące się z początkami najstarszej fazy wczesnego średniowiecza na Pomorzu Zachodnim. Wykopaliska w Dziedzicach ukierunkowały zainteresowania naukowe Antoniego Porzezińskiego na tę problematykę początków osadnictwa słowiańskiego na Pomorzu Zachodnim. W kolejnych latach (19691972, 1974) przeprowadził szerzej zakrojone wykopaliska, odkrywając zarysy obiektów mieszkalnych (półziemianek), palenisk i jam gospodarczych, a także relikty pieców do wytopu żelaza wraz z charakterystycznymi dla tego rodzaju produkcji pozostałościami w postaci bryłek żużli i fragmentów glinianych form odlewniczych oraz bogatej kolekcji ceramiki ręcznie lepionej, zaliczonej do wydzielonego w 1972 roku typu dziedzice, charakterystycznego dla Pomorza Zachodniego w VI-VII wieku. W międzyczasie prowadził badania wykopaliskowe na kolejnej osadzie z tego okresu w Derczewie (1971, 1973) również na Pojezierzu Myśliborskim, odkrywając analogiczne obiekty osadnicze jak na osadzie w Dziedzicach.

W tym czasie Antoni Porzeziński oficjalnie otrzymał zadanie opieki nad muzealnymi zbiorami z okresu średniowiecza. Podczas porządkowania zbiorów ujawnił obecność nieznanych artefaktów z najstarszej fazy wczesnego średniowiecza z międzywojennych odkryć w Szczecinie-Krzekowie, Nieborowie k. Pyrzyc oraz w Lesięcinie, Sielsku i Starogardzie w powiecie łobeskim. Brał także udział w przygotowaniu wykazu zabytków z pomorskich stanowisk archeologicznych, które po wojnie znalazły się na terytorium NRD. Wiązało się to z przygotowaniami do wymiany zbiorów pomiędzy Muzeum w Stralsundzie, w którym znajdowały się zabytki z polskiej części Pomorza a Muzeum w Szczecinie gdzie znajdowały się znaleziska z Pomorza zaodrzańskiego. Oprócz wykonywania zadań muzealnych, prowadził interwencyjne badania ratownicze w Kamieniu Pomorskim, Kunowie, Bienicach, Łobżanach, Moskorzynie, Mścięcinie, Wolinie-Młynówce, na Starym Mieście w Pyrzycach (stan. 18), Stobnie i na stan. 2 w Kołbaczu (grodzisko) oraz liczne badania powierzchniowe na obszarze województwa szczecińskiego. Brał udział w przygotowaniu wystaw archeologicznych i towarzyszących im katalogów, a także w corocznych konferencjach naukowych dotyczących omówienia wyników prac badawczych, organizowanych przez muzea i Polskie Towarzystwo Archeologiczne i Numizmatyczne.

W 1970 roku Muzeum Pomorza Zachodniego uzyskało status Muzeum Narodowego, co wiązało się między innymi ze zmianami organizacyjnymi obejmującymi także Dział Archeologii. Powstała wówczas Pracownia Wczesnego Średniowiecza i Średniowiecza, której Antoni Porzeziński został kierownikiem. Pierwsza połowa lat 70. XX wieku to przede wszystkim okres prac wykopaliskowych w Dziedzicach i Derczewie, katalogowania źródeł archeologicznych z okresu średniowiecza oraz inwentaryzacji zbiorów muzealnych. Szczecińscy archeolodzy, w tym także Antoni Porzeziński, aktywnie włączyli się w organizację pierwszej z cyklicznych Sesji Archeologicznych. Druga połowa lat 70. to z kolei okres intensywnych prac nad dokumentacją i źródłami archeologicznymi z badań wykopaliskowych w Derczewie i Dziedzicach oraz publikacjami wyników studiów własnych i badaczy przedwojennych.

W latach 19741975 Antoni Porzeziński opublikował dwa bardzo ważne artykuły dotyczące najstarszego osadnictwa wczesnośredniowiecznego na Pomorzu Zachodnim, na bazie materiałów z badań archeologicznych w Dziedzicach, Lesięcinie, Sielsku, Łobżanach, Derczewie i Szczecinie–Krzekowie. Rozpoczął także tworzenie bazy źródłowej do obszernej rozprawy na temat osadnictwa w VI–VII wieku, która miała stanowić podstawę pracy doktorskiej. Ostatecznie jednak nie uzyskał akceptacji swoich planów naukowych od dyrektora Muzeum W. Filipowiaka, który zasugerował podjęcie opracowania źródeł archeologicznych z badań na stan. 1 w Cedyni (grodzisko). Skierowany został natomiast do Wolina, gdzie wraz z Jerzym Wojtasikiem z Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN prowadził badania na wczesnośredniowiecznym cmentarzysku szkieletowym znanym w literaturze jako Wolin-Młynówka. Odkrył tam dwa bogato wyposażone groby ciałopalne z późnego okresu rzymskiego (złote paciorki i ostrogi żelazne oraz laska z drewna cisowego zakończona rzeźbioną główką i osełka kamienna zakończona brązową oprawką zdobioną wizerunkiem stylizowanej twarzy. Pod koniec lat 70. brał jeszcze udział w badaniach terenowych w Stobnie, w Baniach i Mścięcinie, a także intensywnie pracował nad katalogiem znalezisk z okresu wczesnego średniowiecza.

Prawdziwy przełom w pracy zawodowej Antoniego Porzezińskiego nastąpił w 1977 roku. Podjął wówczas wykopaliska w Cedyni w związku z planowaną budową szkoły i obiektu sportowego. W trakcie prospekcji terenowej i badań sondażowych odkrył nawarstwienia kulturowe i cmentarzysko wczesnośredniowieczne oraz obiekty kultury łużyckiej z okresu halsztackiego. W wyniku wielosezonowych badań wykopaliskowych na dużej powierzchni odsłonięte zostało nie znane dotąd cmentarzysko słowiańskie z pochówkami szkieletowymi i ciałopalnymi oraz obiektami towarzyszącymi, między innymi paleniskami i rowami grodzącymi. Do roku 1982 przebadane zostało całe cmentarzysko, sąsiadujące ze stanowiskiem badanym przez wiele lat przez dr Helenę Malinowską-Łazarczyk z Oddziału Historii Miasta Szczecina Muzeum Narodowego w Szczecinie. Równolegle Antoni Porzeziński prowadził badania wykopaliskowe w Łobżanach (1983–1984) datowanej na starszą fazę wczesnego średniowiecza (VI–VIII wiek) z obiektami i ceramiką jak na osadzie w Dziedzicach, nie rezygnując całkowicie z prób podsumowania kształtowania się najstarszych faz wczesnego średniowiecza na Pomorzu Zachodnim. Wyniki swoich prac publikował w czasopismach naukowych oraz ogłaszał na konferencjach. Wraz z archeologami z Pracowni Konserwacji Zabytków w Szczecinie brał także udział w badaniach terenowych w ramach akcji Archeologiczne Zdjęcie Polski na wyspie Wolin.

W latach 80. Antoni Porzeziński pracował intensywnie nad opracowaniem dokumentacji i zbioru zabytków z badań w Cedyni. Jednocześnie prowadził badania doraźne, związane z ważnymi odkryciami archeologicznymi, w tym w Widuchowej w związku z odkryciem skarbu srebrnego z XI wieku oraz w Worowie k. Łobza (1985) na osadzie z okresu wędrówek ludów i najstarszej fazy wczesnego średniowiecza. Opracował również systematykę najstarszego horyzontu ceramiki wczesnośredniowiecznej z badań w Dziedzicach, tzw. grupy Dziedzice. Ważnym wydarzeniem, ogromnie dezorganizującym pracę naukową i badania wykopaliskowe, była likwidacja wystawy stałej Słowianie na Bałtyku i przystąpienie do realizacji nowej pt. Pradzieje Pomorza na lądzie i morzu, w którą zaangażowani byli wszyscy pracownicy Działu Archeologii, ostatecznie otwarta w 1988 roku. W ramach jej organizacji przeprowadził rozbiórkę wczesnośredniowiecznej łodzi z Charbrowska i ponownego jej złożenia w nowej sali wystawienniczej, tzw. świetliku. Uczestniczył także w założeniu i organizacji szczecińskiego Oddziału Stowarzyszenia Naukowego Archeologów Polskich, które powołane zostało po rozpadzie Polskiego Towarzystwa Archeologicznego i Numizmatycznego w 1988. SNAP jest stowarzyszeniem o charakterze zawodowym nawiązującym do tradycji Polskiego Towarzystwa Prahistorycznego i Polskiego Towarzystwa Archeologicznego.

Lata 90. w karierze zawodowej Antoniego Porzezińskiego upłynęły pod znakiem Cedyni – pracował wówczas nad organizacją wystawy Pradzieje Cedyni oraz katalogiem znalezisk i dokumentacją terenową, która miała stać się podstawą szerszej publikacji. Wykonywał także archeologiczne badania interwencyjne prowadzone na zlecenie Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie, między innymi na Starym Mieście oraz przy kościele parafialnym i dawnym klasztorze augustianek w Pyrzycach, w Wełtyniu na osadzie kultury łużyckiej z epoki brązu i okresu halsztackiego, na Starym Mieście w Mieszkowicach i Trzcińsku-Zdroju. Głównym osiągnięciem tego okresu było przygotowanie do druku monograficznego opracowania wyników badań na stanowisku 2a w Cedyni. Praca zyskała co prawda akceptację dyrektora Muzeum W. Filipowiaka oraz pozytywne recenzje prof. Władysława Łosińskiego i prof. Hanny Kóčki-Krenz, ale zabrakło funduszy na jej publikację. Ostatecznie ukazała się drukiem dopiero w 2006 roku, po zmianie dyrekcji Muzeum, w ramach serii Biblioteka Naukowa Muzeum Narodowego w Szczecinie. W 1994 roku, po śmierci Ryszarda Wołągiewicza, pełnił obowiązki kierownika Działu Archeologii.

Po czterdziestu latach pracy zawodowej, obfitującej w spektakularne odkrycia archeologiczne na Pomorzu Zachodnim, w 2006 roku Antoni Porzeziński przeszedł na emeryturę. Czas wolny od obowiązków muzealnych pozwala mu na realizację niedokończonych zamierzeń badawczych. Opublikował między innymi serię artykułów w czasopismach Materiały Zachodniopomorskie i Stargardia, nadal aktywnie uczestniczy w pracach terenowych, między innymi w Reczu, Choszcznie i Chojnie oraz na osadach wczesnośredniowiecznych w Steklnie i Szczecinie-Klęskowie (osiedle Bukowe). Za swoje największe osiągnięcie uważa wyniki badań nad początkami średniowiecza na Pomorzu Zachodnim, zaś za najbardziej spektakularne wydarzenie przewiezienie skarbu klejnotów książąt pomorskich z Muzeum Narodowego w Warszawie do Muzeum Narodowego w Szczecinie oraz przeprowadzenie badań archeologicznych na najstarszej osadzie wczesnośredniowiecznej Pomorza Zachodniego w Dziedzicach. Już na emeryturze zakończył prace nad kolejnym opracowaniem monograficznym odkryć w Cedyni (stan. 2, badania w latach 1976–1985) oraz monografii osad w Derczewie, Dziedzicach i Łobżanach, a także typologią ceramiki typu Dziedzice.

W trakcie pracy zawodowej aktywnie uczestniczył w archeologicznych badaniach powierzchniowych na 47 obszarach AZP w obrębie dawnych województw szczecińskiego i koszalińskiego oraz pełnił liczne funkcje społeczne: skarbnika w szczecińskim oddziale Polskiego Towarzystwa Archeologicznego i Numizmatycznego, Społecznego Inspektora Pracy przy Związku Zawodowym Pracowników Kultury i Sztuki Muzeum Narodowego w Szczecinie oraz przewodniczącego Komisji Rewizyjnej szczecińskiego oddziału Stowarzyszenia Naukowego Archeologów Polskich.

Publikacje (wybór)

  • 1969. Wczesnośredniowieczna osada ze stanowiska 3 w Szczecinie-Krzekowie, „Materiały Zachodniopomorskie” 15, 49–68.
  • 1970. Wstępne wyniki badań na osadzie wczesnośredniowiecznej w Dziedzicach, pow. Myślibórz, „Materiały Zachodniopomorskie” 16, 69–102.
  • 1970. Wczesnośredniowieczne osady w Sielsku i Lesięcinie, pow. Łobez, „Materiały Zachodniopomorskie” 16, 183–208.
  • 1971. Wstępne wyniki badań na osadzie wczesnośredniowiecznej w Dziedzicach, pow. Myślibórz w 1970 r., „Materiały Zachodniopomorskie” 17, 97–112.
  • 1972. Badania archeologiczne na osadzie wczesnośredniowiecznej z VI-VIII w. w Derczewie, pow. Myślibórz, „Materiały Zachodniopomorskie” 18, 137–158.
  • 1972. Dotychczasowe wyniki badań na osadzie wczesnośredniowiecznej w Derczewie, pow. Myślibórz, „Sprawozdania Archeologiczne” 24, 149–213.
  • 1973. Rozwój zasiedlenia regionu pyrzyckiego w VI-VII w. n.e. w świetle dotychczasowych wyników badań archeologicznych, „Materiały Zachodniopomorskie” 19, 193–213.
  • 1975. Zasiedlenie Pomorza Zachodniego w VI-VII wieku n.e. w …świetle dotychczasowych wyników badań archeologicznych, „Slavia Antiqua” 22, 29–67.
  • 1992. Rozwój zasiedlenia regionu pyrzyckiego w VI-VII w. n.e. w świetle dotychczasowych wyników badań archeologicznych, „Materiały Zachodniopomorskie” 38, 193–213.
  • 2003. Typologia średniowiecznych sprzączek z Cedyni, stanowisko 2a, woj. zachodniopomorskie, W: red. T. Galiński, E. Wilgocki,Res et fontes, , Szczecin, 291–302.
  • 2004. Typologia i chronologia średniowiecznych skuwek sprzączek pasa z Cedyni w woj. Zachodniopomorskim, „Materiały Zachodniopomorskie” NS 1/1, 215–226.
  • 2006. Wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe na stanowisku 2a w Cedyni, województwo zachodniopomorskie, Szczecin.
  • 2006. Typologia okuć pasów z cmentarzyska średniowiecznego w Cedyni, W: red. M. Dworaczyk, A.B. Kowalska, S. Moździoch, M. Rębkowski,Świat Słowian wczesnego średniowiecza, , Szczecin-Wrocław.
  • 2008. Pomorze Zachodnie w okresie wędrówek ludów i w początkach wczesnego średniowiecza, „Materiały Zachodniopomorskie” NS 4-5/1, 75–124.
  • 2009. Lubieszewo, gm. Gryfice – wczesnośredniowieczny kompleks osadniczy z VIII-XII wieku n.e. „Materiały Zachodniopomorskie” NS 6–7/1, 123–165.
  • 2010. Cmentarzysko średniowieczne w Cedyni (stanowisko 2). Badania 1976–1985. Maszynopis w zbiorach Archiwum Działu Archeologii Muzeum Narodowego w Szczecinie.
  • 2012. Osadnictwo ziemi cedyńskiej we wczesnym średniowieczu. Archeologiczne studium osadnicze, Chojna.
  • 2013. Wczesnośredniowieczna osada z VIII–IX wieku w Steklnie, „Rocznik Chojeński” 5, 63–83.
  • 2013. Recz – Stare Miasto. Ratownicze badania archeologiczne przy ul. Ratuszowej 2 2007 roku, „Stargardia” 7, 193–218.
  • 2015. „Importowane” naczynia typu Tornow i Gross Raden na stanowiskach 2 i 2a w Cedyni, woj. zachodniopomorskie „Materiały Zachodniopomorskie” 15, 107–121.

Bibliografia

  • Antoni Porzeziński, Archeologia przygodą i pasją życia, W: red. P. Migdalski, Civitas Cedene. Studia i materiały do dziejów Cedyni, t. 1, Chojna–Szczecin–Cedynia 2014, 259–282.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: dr Anna Bogumiła Kowalska