Hintze

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
(Przekierowano z Błazen Hintze)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Hintze
błazen księcia Jana Fryderyka
brak zdjecia
Data śmierci 17 marca 1599
Miejsce śmierci Sowno


Hintze (?-1599) - błazen księcia Jana Fryderyka.

Życiorys

Fakty historyczne dotyczące Hintzego są nieliczne: był jednym z dwóch błaznów o tym nazwisku działających na dworze księcia Jana Fryderyka, zmarł 17 marca 1599 roku [1], pochowano go w Sownie w kościele [2]. Wzmianka o dwóch trefnisiach o nazwisku Hintze, zamieszczona jest w kazaniu pogrzebowym wydanym w 1620 roku, a wcześniej wygłoszonym nad trumną zmarłego 22 grudnia 1619 roku błazna Mieszka, którego autorem był Filip Cradelius [3]. Pastor omawiając różne kategorie błaznów, wspomniał o błaznach z brakami intelektualnymi, zaliczając do nich też dwóch Hintzów działających na dworze Jana Fryderyka. Wiadomo, iż jeden z Hintzów miał na imię Georg – imię to wymienia pochodzący z podatków XVII-wieczny spis obrazów znajdujących się w książęcej galerii w zamku w Barth lub w Szczecinie (118. "Der erliche Gorges Hintze")[4].

Legenda

W 1736 roku Amandus Karl Vanselow, burmistrz Płot i miłośnik historii Pomorza, opowiedział o błaźnie, w którym później dopatrywano się Hintzego. Vanselow podaje, że pewnego razu niewymieniony z imienia książę przyjechał do Wolina, zachorował tu obłożnie i nikt nie umiał go wyleczyć. Błazen, zaniepokojony stanem księcia, za radą znachorki, postanowił tak go przestraszyć, by uciekła choroba, na którą ów cierpiał. Pewnego dnia zaczaił się na moście i gdy zobaczył idącego władcę, niespodziewanie wyskoczył. Przerażony książę wpadł do wody, z której wyciągnął go rybak. Wesołka oskarżonego o próbę zabójstwa sędziowie skazali na ścięcie, ale kat, na życzenie księcia, zamiast miecza, użył kija lub jak chcą inni, kiełbasy. Błazen jednak „egzekucji” nie przeżył [5].

W połowie XVIII wieku Johann Carl Conrad Oelrichs opisał płytę błazna. Połączył historię opowiedzianą przez Vanselowa, a dotyczącą anonimowych bohaterów z historią księcia Jana Fryderyka i jego błazna [6]. Po opublikowaniu pracy Oerlichsa i pomimo jego zastrzeżeń, legenda błazna zaczęła być rozpowszechniana przez innych badaczy, którzy dodawali nowe „fakty” do życia błazna.

W 1784 roku opis Oelrichsa przytoczył Ludwig Wilhelm Brüggemann. W jego relacji we wsi Sowno (niem. Hinzendorf) na cmentarzu, znajduje się płyta nagrobna Clausa Hinze, a obok której rośnie dąb. W przypisie, powołując się na Oelrichsa, zamieścił opis kamienia nagrobnego, na którym przedstawiono naturalnej wielkości postać ubraną w czapkę z dzwonkami na głowie, trzymającą w prawej ręce kij pasterski), przepasaną powrozem, na którym wiszą gęsi. Brüggemann włączył – zupełnie dowolnie – nowy wątek, później mocno eksponowany: gęsi wiszące na sznurku okręconym wokół pasa błazna [7], czego w rzeczywistości nie ma na płycie, ani w rzeczowym opisie Oelrichsa.

W 1789 roku Carl Friedrich Flögel w swej pomnikowej pracy o błaznach dworskich podaje, że na dworze Jana Fryderyka żył Gürge Hintze, zwany powszechnie Clausem Hintze [8]. Opowieść Flögela jest w zasadzie wierna Oelrichsowi, na którego się powołuje w przypisie, a odnosząc się sceptycznie do okoliczności śmierci pomorskiego błazna pisze, że historię o wesołku „ściętym” kiełbasą opowiada się też o Gonelli, błaźnie książąt Ferrary i błaźnie księcia Brzegu Christina.

W 1840 roku Hintze trafił do zbioru podań ludowych z Pomorza i Rugii Jodocusa Donatusa Hubertusa Temmego [9] . W 1845 opowieść o Hintzu umieścił w swej historii Pomorza Friedrich Wilhelm Barthold [10]. W tym czasie była już ona nierozłącznie związana z dziejami Księstwa i przyjmowano ją za prawdziwą. Ostatecznie do masowej wyobraźni wprowadził ją w 1847 roku, Wilhelm Meinhold, autor jednej z najpopularniejszych powieści pomorskich, „Sidonia von Bork - die Klosterhexe”. Połączył on wątki Vanselowa (rzecz dzieje się w Wolinie) z informacjami Oelrichsa [11]. Powieść ugruntowała sławę pomorskiego błazna.

W 1888 roku Hintzem zainteresował się Martin Wehrmann, który zwrócił uwagę na połączenie w opowieściach o nim wątków typowych dla błazeńskich biografii, zauważył, iż historia spotkania małego Hintza z księciem (mały pastuszek tak bardzo pragnął zobaczyć księcia, iż gąski, które pasł, powiązał sznurkiem, który zawiesił na szyi) przypomina tę, którą już w 1551 roku opowiadano i spisano o saskim błaźnie Clausie Narrze [12].

Imię

W historiografii trefniś Jana Fryderyka występuje pod imieniem Claus (Mikołaj), ale także Gorges, Georg, Gürgen. Alfred Haas konfrontując opis J. C. C. Oelrichsa z przekazem pastora Filipa Cradeliusa, sugeruje, iż Oelrichs, który na policzkach błazna odczytał litery „G. H.” i na tej podstawie stwierdził, że to Gürgen Hintze, gemeiniglich Claus Hintze, mógł je odczytać niepoprawnie i że „G” to w rzeczywistości „C”. Zatem błazen to Claus Hintze. Zauważa jednak, że istnieje źródło w postaci cytowanego wyżej spisu obrazów, w którym błazen występuje pod imieniem Gorges, co potwierdzałoby poprawność odczytu Oelrichsa (Gorges, Jürgen, a we wcześniejszej postaci Gürgen, to odpowiednik imienia Georg, Jerzy).

Jest możliwe, że litery G. H. w ogóle nie są inicjałami imienia i nazwiska, ale skrótem, na przykład od słów Gott Hilf, na co też zwracano uwagę. Podkreślić jednak należy, iż jedynym historycznie i dokumentowo poświadczonym imieniem jednego z dwóch Hintzów jest Gorges (Georg), imię Claus występuje późno, dopiero u Oerlichsa [13]. Nie jest jednak wykluczone, że ustna tradycja, przechowała imiona dwóch Hintzów, o których wspomina pastor Cradelius, może byli to Claus i Georg, jednak z powodu braku źródeł, tak weryfikacja tego przypuszczenia, jak próby ustalenia imienia osoby pochowanej pod rzeźbioną płytą w Sownie skazane są na porażkę.

Śmierć Hintzego

Nie jest znana ani przyczyna, ani miejsce zgonu Hintzego, nic nie wskazuje na śmierć gwałtowną, nietypową, a zwłaszcza taką, jaką opisuje legenda. W literaturze przez długi czas dominowało przekonanie, iż błazna pochowano na przykościelnym cmentarzu, a nad mogiłą stanęła płyta, którą po pewnym czasie przestawiono obok grobu, przy dębie (Oelrichs). W rzeczywistości miejscem pochówku był kościół. Płyta nagrobna Hintzego jeszcze w 1653 znajdowała się wewnątrz świątyni w Sownie poważnie zniszczonej w czasie wojny trzydziestoletniej (1618-1648). Po zburzeniu kościoła została przeniesiona na cmentarz, a w końcu XIX wieku wmurowana w ścianę nowobudowanej, neogotyckiej świątyni, gdzie znajduje się do dziś. Nie ma dostatecznych dowodów, by uznać wiarygodność informacji Oerlichsa o pochodzeniu nazwy wsi od nazwiska błazna [14].

Epitafium w Sownie

Epitafium to czworoboczny kamień, na którym przedstawiona jest naturalnej wielkości postać. Figura ma wysokość 5 stóp i 2 cali (ca. 160 cm), a całość łącznie z napisem ma 6 stóp i 4 cale (ca. 193 cm) długości i 3 ½ stopy (ca. 106 cm) szerokości. Płyta nagrobna Hintzego interesowała badaczy od XVIII wieku. Uważa się, że jej fundatorem mógł być sam książę [15]. Napis, w którym brakuje kilku (dwóch – ?) słów głosi: Sic capvt ecce manvs gestvsque – t – hintzi9[us] havd mir6[um] morio tot9[us] erat. Obiit AD 1599, 17 Martii. Hugo Lemcke zaproponował uzupełnienie tekstu o słowa et signa ferrebat. Bez brakujących słów, tekst można przetłumaczyć tak: "Oto głowa, to ręka i gest (…) Hintz, nic dziwnego, cały błaznem był. Zmarł Roku Pańskiego 1599, 17 marca".

Strój błazna

Błazen ubrany jest w sięgający kolan strój składający się z bogatej szaty wierzchniej zwanej na Pomorzu wamsem. Wams spięty jest paskiem, u którego wisi spora sakiewka i nóż. Ubiór uzupełnia czapka z dzwonkami (Narrenkappe), ozdobna, niewielka kreza, długi łańcuch z medalem. Po prawej stronie płyty leży przewrócony kufel, a po lewej znajduje się tarcza z monogramem F. C. B. [16] M. Majewski uzupełnia opis: "pończochy na nogach z geometrycznym wzorem z lewych oczek. Na stopach lekkie, sięgające do kostek obuwie (…) Od szyi do pasa rząd pasmanteryjnych guziczków. Kołnierz obszyty koronką. (…) Na głowie kołpak z szerokimi zawiniętymi na zewnątrz brzegami przytwierdzonymi długą szpilą. Na brzegach przyszyte kuliste dzwonki" [17].

Jakuba Pokora omawiając postać wyobrażoną na płycie stwierdza, iż ponad wszelkie wątpliwości błazen trzyma w ręku nie kiełbasę, czy kij pasterski, ale berło błazeńskie, sceptrum morionis, Narrenzepter [18]. Błazeńska pałka (Narrenkolben) to jeden z prastarych znaków wyróżniających błaznów, będący też w razie potrzeby ich bronią. Sceptrum morionis wykonywano ze skóry, tak by przypominało maczugę Herkulesa; trzymał je błazen w ręku, ale mogło też zwieszać się z jego ramienia. Ciekawym detalem stroju Hintza jest zawieszony na szyi medalion. Mógł to być tak zwany Gnadentaler z wizerunkiem księcia [19]. Wisior na piersi Hintziusa mógł być również elementem błazeńskiego Ordenskette, noszonego przez trefnisiów dworskich, jako znak przynależności do „zakonu błaznów“. Taką biżuterię zdobiono też często herbem władcy. Pomimo dociekań kilku pokoleń historyków i historyków sztuki wiele pytań ciągle pozostaje bez odpowiedzi: nie wiadomo, którego z dwóch Hintzów pochowano w Sownie, co oznacza monogram F. C. B, nie udało się zrekonstruować całego napisu na płycie nagrobnej, a tym samym przekazu, który niesie.

Przypisy

  1. Data śmierci na płycie nagrobnej w Sownie
  2. J. A. Kościelna, Z dziejów błaznów na Pomorzu: Błazen Hintze (zm. 1599), w: Przegląd Zachodniopomorski, 4/2016 [w druku]
  3. Cradelius Ph., Eine Lehr Trost und Vermahnungs Predigt: Bey der Leich unnd Begräbnuß des ... Herrn Hans Miesko Fürstlichen Alten Stettinischen Naturalis Philosophi und Kurtzweiligen TischRaths Welcher den 22. Decembris des 1619. Jahres auff dem F. Hause in Stettin ... eingeschlaffen und folgends den 23. in der Kirchen zu S. Peter daselbst ... bestattet worden. Auff F. befehl domahln gehalten numehr aber auf guthertziger Leute Christlichem begehren in Druck gegeben, Alten Stettin, ca 1620
  4. Bez autora, Beiträge zur Geschichte der Kunst und ihrer Denkmäler in Pommern. I. Die herzogliche Pommersche Bildnissgalerie, w: Baltische Studien, AF 20,1864, s. 108–126
  5. A. K. Vanselow, Versuch zu einem Promptuario Exemplorum Pomeraniae oder Vorrath von allerhand merckwürdigen Geschichtenso sich in Pommern zugetragen (…), Franckfurt a. O. 1736, s. 256 -258
  6. J. C. C. Oelrichs, Das gepriesene Andencken der pommerschen Herzoge, durch umständliche Erzählung ihrer eigenen gedruckten und ungedruckten Schriftenm und der ihnen errichteten öffentlichen Schriften (...), Berlin 1763, s. 39 – 40
  7. L.W. Brüggemann, Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern: Welcher die Beschreibung der zu dem Gerichtsbezirk der Königl. Landescollegien in Stettin gehörigen Hinterpommerschen Kreise enthält, Bd. 1, Th.2, s. 226 – 227
  8. C.F. Flögel, Geschichte der Hofnarren, Liegnitz-Leipzig 1789, s. 274 – 277
  9. J. D. H. Temme, Die Volkssagen von Pommern und Rügen, Berlin 1840, s. 182 – 183
  10. F. W. Barthold, Geschichte von Rügen und Pommern, Von der Rückkehr Bogislavs X. vom h. Grabe (1498) bis zum Tode des letzten Herzogs von Pommern. J. 1637, Viertel Theil, Zweiter Band, Hamburg 1845, s. 392
  11. W. Meinhold, Sidonia von Bork die Klosterhexe, angebliche Vertilgerin des gesammten herzoglich-pommerschen Regentenhauses t. 1 – 3. Leipzig, 1847 – 1848
  12. M.[artin] W.[ehrmann], Ein pommerscher Hofnarr, w: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, 6 /1888, s. 91 – 93
  13. J. Pokora, Totus morio. Dwa wyjątkowe pomniki błaznów książąt pomorskich z przełomu XVI i XVII wieku, w: Roczniki Historii Sztuki, t. XXI, 1995, s. 228
  14. J. A. Kościelna, Z dziejów rezydencji myśliwskiej księcia Jana Fryderyka w Podlesiu (Friedrichswalde), w: Stargardia. Rocznik Muzeum w Stargardzie poświęcony przeszłości i kulturze Pomorza, 9/2015, s 135; J. A. Kościelna, Z dziejów błaznów na Pomorzu: Błazen Hintze (zm. 1599), w: Przegląd Zachodniopomorski, 4/2016 [w druku]
  15. M. Glińska, Książęce fundacje w zakresie rzeźby kamiennej, w: Mecenat artystyczny książąt Pomorza Zachodniego. Materiały z sesji Oddziału Szczecińskiego Stowarzyszenia Historyków Sztuki w Zamku Królewskim w Warszawie 21 – 22 listopada 1986, Szczecin 1990, s. 84; M. Majewski, Plastyka sepulkralna wnętrz kościelnych ziemi stargardzkiej XVI-XVIII wieku, w: Stargardia. Rocznik Muzeum w Stargardzie poświęcony przeszłości i kulturze Pomorza 2/ 2002, s. 89
  16. H. Lemcke, Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Pommern. Der Kreis Naugard, T. 2, Bd 2, H. 9, Stettin 1910, s. 183.
  17. M. Majewski, Plastyka sepulkralna (…), s. 71, 88
  18. J. Pokora, Totus morio (…), s. 231. A. Haas i J. Pokora zwracają uwagę, że przedmiot ów (błazeńskie berło) jest bardzo podobny do tego, który dzierży błazen przedstawiony w kościele św. Mikołaja (St. Nikolaikirche) w Stralsundzie. A. Haas, Hofnarren am pommerschen Herzogshofe, w: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, 3 /1904, s. 45
  19. A. Haas, Haas, Hofnarren am pommerschen Herzogshofe, w: Archiv für Kultur-Geschichte, Bd 3, Berlin 1905, s. 41


Bibliografia

  • Beiträge zur Geschichte der Kunst und ihrer Denkmäler in Pommern. I. Die herzogliche Pommersche Bildnissgalerie, w: Baltische Studien, AF 20,1864.
  • F. W. Barthold, Geschichte von Rügen und Pommern, Von der Rückkehr Bogislavs X. vom h. Grabe (1498) bis zum Tode des letzten Herzogs von Pommern. J. 1637, Viertel Theil, Zweiter Band, Hamburg 1845.
  • L.W. Brüggemann, Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern: Welcher die Beschreibung der zu dem Gerichtsbezirk der Königl. Landescollegien in Stettin gehörigen Hinterpommerschen Kreise enthält, Bd. 1, Th.2.
  • Cradelius Ph., Eine Lehr Trost und Vermahnungs Predigt: Bey der Leich unnd Begräbnuß des ... Herrn Hans Miesko Fürstlichen Alten Stettinischen Naturalis Philosophi und Kurtzweiligen TischRaths Welcher den 22. Decembris des 1619. Jahres auff dem F. Hause in Stettin ... eingeschlaffen und folgends den 23. in der Kirchen zu S. Peter daselbst ... bestattet worden. Auff F. befehl domahln gehalten numehr aber auf guthertziger Leute Christlichem begehren in Druck gegeben, Alten Stettin, ca 1620.
  • C.F. Flögel, Geschichte der Hofnarren, Liegnitz-Leipzig 1789
  • M. Glińska, Książęce fundacje w zakresie rzeźby kamiennej, w: Mecenat artystyczny książąt Pomorza Zachodniego. Materiały z sesji Oddziału Szczecińskiego Stowarzyszenia Historyków Sztuki w Zamku Królewskim w Warszawie 21 – 22 listopada 1986, Szczecin 1990.
  • A. Haas, Hofnarren am pommerschen Herzogshofe, w: Archiv für Kultur-Geschichte, Bd 3, Berlin 1905, s. 32 – 50.
  • A. Haas, Hofnarren am pommerschen Herzogshofe, w: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, 3 /1904.
  • J. A. Kościelna, Z dziejów rezydencji myśliwskiej księcia Jana Fryderyka w Podlesiu (Friedrichswalde), w: Stargardia. Rocznik Muzeum w Stargardzie poświęcony przeszłości i kulturze Pomorza, 9/2015, s 135;
  • J. A. Kościelna, Z dziejów błaznów na Pomorzu: Błazen Hintze (zm. 1599), w: Przegląd Zachodniopomorski, 4/2016 [w druku]
  • H. Lemcke, Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Pommern. Der Kreis Naugard, T. 2, Bd 2, H. 9, Stettin 1910, s. 183.
  • M. Majewski, Plastyka sepulkralna wnętrz kościelnych ziemi stargardzkiej XVI-XVIII wieku, w: Stargardia. Rocznik Muzeum w Stargardzie poświęcony przeszłości i kulturze Pomorza 2/ 2002
  • W. Meinhold, Sidonia von Bork die Klosterhexe, angebliche Vertilgerin des gesammten herzoglich-pommerschen Regentenhauses t. 1 – 3. Leipzig, 1847 – 1848.
  • J. C. C. Oelrichs, Das gepriesene Andencken der pommerschen Herzoge, durch umständliche Erzählung ihrer eigenen gedruckten und ungedruckten Schriftenm und der ihnen errichteten öffentlichen Schriften (...), Berlin 1763
  • J. Pokora, Totus morio. Dwa wyjątkowe pomniki błaznów książąt pomorskich z przełomu XVI i XVII wieku, w: Roczniki Historii Sztuki, t. XXI, 1995.
  • J. D. H. Temme, Die Volkssagen von Pommern und Rügen, Berlin 1840.
  • A. K. Vanselow, Versuch zu einem Promptuario Exemplorum Pomeraniae oder Vorrath von allerhand merckwürdigen Geschichtenso sich in Pommern zugetragen (…), Franckfurt a. O. 1736.
  • M.[artin] W.[ehrmann], Ein pommerscher Hofnarr, w: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, 6 /1888.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Joanna Kościelna