Mury miejskie (Goleniów)

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
200px-Obiekt zabytkowy znak.svg.png nr rej. 267 z dnia 6 kwietnia 1957[1]
Mury miejskie w Goleniowie
Mury miejskie w Goleniowie
2013 r.
[ Zobacz Mury miejskie w Goleniowie na mapie.]

Mury miejskie w Goleniowie – kamienno-ceglane obwarowania miejskie z XV w.

Po lokacji Goleniowa (w r. 1268 na prawie magdeburskim z nadania księcia pomorskiego Barnima I) wytyczono granice miasta na planie owalnym, wyznaczono szachownicową siatkę ulic z centralnym placem rynkowym, mieszczącym ratusz i kościół pw. św. Katarzyny. Oprócz licznych przywilejów, miasto otrzymało też od księcia obowiązek stworzenia systemu obronnego w formie obwarowań. Budowę kamienno-ceglanych murów rozpoczęto w pierwszym okresie polokacyjnym, otaczając pierścieniem umocnień cały obszar nowo wytyczonego założenia urbanistycznego. Należy przypuszczać, że realizacja całego zespołu murów miejskich trwała aż do XV wieku. W systemie obwarowań wykorzystano dogodne położenie miasta nad rzeka Iną, która od strony południowej stanowiła naturalną fosę, natomiast od wschodu i północnego-wschodu jej odgałęzienie – Goleniowska Struga.

Płd. obwód średniowiecznych obwarowań miejskich. Mapa Lubinusa z 1618 r.

Na widoku miasta z winiety mapy Lubinusa z 1618 roku, widzimy istniejące wówczas w całości średniowieczne obwarowania od strony południowej. Dostęp do miasta zapewniały 4 bramy: Szczecińska, Stargardzka, Wolińska i Młyńska.

Najstarsza z nich, Brama Szczecińska, wybudowana została w 1315 roku. Na XVII-wiecznej rycinie widoczna jest pośrodku południowego odcinka murów. Poprzedzał ją drewniany most na Inie (obecnie znajduje się tu most łączący ulicę Szczecińską z ulicą Kościuszki). Dwukondygnacyjna brama, przekryta dachem dwuspadowym, nie otrzymała dekoracyjnej formy elewacji. Podobnie jak Brama Stargardzka pełniła funkcję bramy cłowej. Została rozebrana w 1836 roku w związku z budową drogi Szczecin - Gdańsk.

Po lewej stronie widoku miasta na Mapie Lubinusa, na zachodnim zamknięciu murów, widoczne są - zachowane do dziś - baszta Więzienna i Baszta Mennicza. Na przeciwległym krańcu kompozycji przedstawiona jest - nieistniejąca już dziś - Brama Stargardzka. Tworzyła ona rozbudowany zespół z kamiennym mostem i poprzedzającym go budynkiem przedbramia. Elewacje odznaczały się dekoracyjnym opracowaniem, podobnie do zachowanej do dziś Bramy Wolińskiej, zwieńczone były szczytami sterczynowymi. Pomiędzy Bramą Szczecińską a Bramą Stargardzką widoczne są jeszcze dwie inne, czworoboczne, dwukondygnacyjne baszty, również niezachowane.

Mury miejskie, pocz. XX w.

Niewidoczna na rycinie Brama Młyńska istniała do 1761 roku, prowadziła do portu w Inoujściu, należącego do Goleniowa. Została zniszczona w czasie wojny 7-letniej, podczas oblężenia miasta przez Rosjan.

Mury miejskie, 2013 r.

Obecnie z pełnego obwodu murów obronnych zachowały się tylko cztery fragmenty: odcinek południowy (ok. 50 m długości) od mostu na rzece Inie w kierunku zachodnim z Basztą Więzienną i Menniczą, w części północnej odcinek (ok. 100 m długości) z Bramą Wolińską oraz odcinek (o długości ok. 30 m) usytuowany prostopadle do ulicy Barnima. Najdłuższy odcinek murów zamyka część północno-wschodnią Starego Miasta, ograniczony od południa ulicą Konstytucji 3-go Maja i dochodzący łukiem do ul. Niemcewicza.

W większości mury wybudowane są z głazów granitu, układanych warstwami z rzędami wyrównującymi z mniejszych kamieni. Podczas XV-wiecznej przebudowy zostały w części rozebrane i nadbudowane partiami ceglanymi. Mury wzniesione głównie z cegły zlokalizowane są w odcinku południowym z dwiema basztami. Pierwotnie grubość muru wynosiła od 1 do 2 m a wysokość od 7 do 9 m. Oprócz baszt i bram w murach znajdowały się też prostokątne wykusze (czatownie), obecnie zachowane są tylko dwa.

Baszta Więzienna (Prochowa)

Baszta Prochowa, pocz. XX w.

Baszta Więzienna, zwana również Prochową została wybudowana najprawdopodobniej w XV w.

Usytuowana jest nad rzeką Iną, w najbardziej na zachód wysuniętej, narożnej części murów obronnych Starego Miasta (przy obecnej ul. Kościuszki). Cylindryczna, trójkondygnacyjna budowla, wymurowana jest z cegły ceramicznej w wiązaniu gotyckim, z pokładem widokowym zamkniętym ceglanym stożkiem. Wejście do wnętrza z poziomu korony murów, od strony południowej. Powyżej niego w murach przeprute są wąskie, prostokątne otwory okienne. Ostatnia kondygnacja – dawny ganek strzelniczy – w elewacji wydzielona jest pasem gładko tynkowanego fryzu i zwieńczona dwuuskokowym gzymsem ceglanym.

Baszta Mennicza

Baszta Mennicza, pocz. XX w.

Baszta Mennicza usytuowana jest w sąsiedztwie Baszty Więziennej. Powstała zapewne w XV w.

W średniowieczu mieściła się tutaj mennica miejska, w której bito goleniowskie denary. Jej ceglana bryła złożona jest z 2 członów: czworoboczny korpus przyziemia przechodzi w drugiej kondygnacji w bryłę ośmioboczną, z rozmieszczonymi w niej ostrołucznymi otworami. Połączenie obu części zapewniają trompy – półokrągłe elementy architektoniczne, umieszczone w 4 narożnikach. Baszta zamknięta jest płasko, a koronę muru akcentuje nieznaczny, uskokowy gzyms. W przylegającym do Baszty Menniczej murze miejskim od strony południowej, znajduje się ostrołukowy otwór dawnej furty wodnej, tj. przejścia do miasta od strony portu rzecznego. Furta od strony wewnętrznej ujęta jest, przylegającą do muru przyporą i wzmocniona niszą (o odcinkowym przesklepieniu), w której osadzone były wrota zabezpieczone kutą blachą żelazną. Ponad furtą zakomponowana jest jedna z tromp, a nad nią – wejście do baszty na wysokości korony murów miejskich.

Brama Wolińska

Brama Wolińska, ok. 1910 r.
Brama Wolińska, 2013 r.

Brama Wolińska znajduje się w północnej części obwarowań miejskich, przy trakcie prowadzącym do Wolina i Kamienia Pomorskiego. Podobnie jak niezachowana Brama Stargardzka otrzymała reprezentacyjną formę z bogatym wystrojem architektonicznym.

Założona jest na prostokątnym rzucie. Dolna część z ostrołukowym przejazdem, zapewne starsza XIII-wieczna, wzniesiona jest z głazów granitu, obrobionych starannie w regularną kostkę. Powyżej przyziemia czterokondygnacyjny korpus, zwieńczony szczytami, wymurowany jest z cegły ceramicznej. Elewacja od strony zewnętrznej do wysokości 3 kondygnacji zakomponowana jest szeroką blendą o półkolistym zamknięciu, mieszczącą pierwotnie opuszczaną bronę. Natomiast elewacja wewnętrzna (od strony miasta) opracowana jest bardziej dekoracyjnie. Powyżej arkady przejazdu artykułowana wysmukłymi lizenami, przechodzącymi w sterczyny schodkowego szczytu. Pomiędzy lizenami umieszczone są wąskie otwory okienne w układzie trójosiowym. Oba szczyty wieńczące, opracowane analogicznie, z bogatym detalem ceramicznym w formie blend dzielonych laskowaniem z okulusem i wieńczącą wimpergą o krawędziach zdobionych czołgankami. W 2002 roku przejazd bramny zaadaptowano na Centrum Informacji Turystycznej z punktem wystawienniczym.

Zespół średniowiecznych murów obronnych Goleniowa, ze względu na swoje wartości historyczne i kulturowe, został wpisany do rejestru zabytków już w roku 1957.

Przypisy

  1. Wojewódzki rejestr zabytków, w: Biuletyn Informacji Publicznej Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online] [Przeglądany 10.08.2013] Dostępny w: http://wkz.bip.alfatv.pl/strony/menu/9.dhtml

Bibliografia

  • Aberbuch, E. Goleniów – wczoraj, dziś, jutro. Goleniów 2006.
  • Lemcke, H. Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Stettin. H. IX. Kreis Naugard. Stettin 1910.
  • Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa. Oprac. E. Wolender, 2001, archiwum Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Kamila Wójcik