Bazylika archikatedralna św. Jakuba w Szczecinie

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Bazylika archikatedralna w Szczecinie
Bazylika archikatedralna w Szczecinie
Bazylika archikatedralna św. Jakuba w Szczecinie
Nazwa niemiecka Jakobikirche
Wyznanie XIII-XVI wiek - rzymskokatolickie

XVI-1945 – luterańskie
po 1945 - rzymskokatolickie

Parafia XII-XVI wiek - rzymsko-katolicka

XVI-1945 – gmina luterańska św. Jakuba
od 1 stycznia 1955 Parafia św. Jakuba Apostoła w Szczecinie
dekret erygujący parafię podpisano 23 grudnia 1954

Data budowy lata 1180 (?)-1187
Data poświęcenia 1187

ponowne po odbudowie:

poświęcenie części chórowej
8 października 1972
poświęcenie korpusu nawy głównej 8 września 1974

Architekt nieznany/
fundator Jakob Beringer z Bambergu
Budulec cegła
200px-Obiekt zabytkowy znak.svg.png nr rej. nr 9 z dnia 12 czerwca 1954[1]

Geolokalizacja: 53.424712,14.5561

Bazylika archikatedralna pw. św. Jakuba – najważniejszy kościół miasta Szczecina oraz najważniejsza budowla sakralna w naszej części Pomorza, zarówno przed 1945 rokiem jak i obecnie. Zlokalizowany na Starym Mieście przy ulicy św. Jakuba 1.

Spis treści

Znaczenie

W dobie średniowiecza kościół św. Jakuba wraz z nieistniejącym od 1831 roku kościołem NMP pełnił funkcję fary miejskiej, tj. przyznano mu prawo udzielania chrztu i urządzania pogrzebów. Od 1534 do 1945 należał do pomorskiej gminy luterańskiej dalej pełniąc funkcję kościoła parafialnego. Po przebudowie na przełomie XIV/XV wieku na kościół halowy należy do dzieł budownictwa ceglanego w stylu architektury gotyckiej charakterystycznej dla krajów nadbałtyckich. [2] Już pod koniec XIV wieku mówi się o halowej budowli z dwoma wieżami i trzynawowym korpusem z obejściem wokół wielobocznego chóru (ambitem), i rzędem kaplic pomiędzy wciągniętymi do wnętrza skarpami. Do jego budowniczych zalicza się m. in. Heinrich Brunsberg działający na terenie Pomorza i sąsiedniej Brandenburgii. Zniszczony w wyniku alianckich nalotów podczas II wojny światowej kościół został pieczołowicie odbudowany. Wewnątrz umieszczono wtórnie kilka dzieł plastyki gotyckiej w tym retabula ołtarzowe z Ciećmierza, Chojny i jej okolic oraz z Lubeki. Z wystroju nowożytnego zachowało się kilka epitafiów i rzeźb. W 1972 stał się kościołem katedralnym diecezji szczecińsko-kamieńskiej, a od 1992 kościołem archidiecezji szczecińsko-kamieńskiej.

Historia

Kościół św. Jakuba od strony prezbiterium, 1855
Wnętrze kościoła św. Jakuba, 1840
Kościół św. Jakuba pod koniec XIX wieku (1887)
Kościół św. Jakuba z lotu ptaka (lata 1927-1937)
Wnętrze kościoła św. Jakuba, ołtarz główny,
1. połowa XX wieku
Widok wnętrza kościoła św. Jakuba od strony ołtarza głównego

Wychodząc naprzeciw potrzebom kolonistów niemieckich, osiadłych w pierwszej połowie XII wieku, pochodzący z Bambergu mieszczanin Jakob Beringer za aprobatą księcia Bogusława I rozpoczął na początku lat osiemdziesiątych XII wieku budowę kościoła, którą ukończono w 1187 roku. Czy był to kościół drewniany, czy już murowany, nie mamy pewności. Konsekracji świątyni przeznaczonej dla Niemców (ecclesìa Teutonicorum), dokonał w kwietniu 1187 r. ówczesny biskup kamieński Zygfryd w obecności wdowy po księciu Bogusławie I, Anastazji i jej niepełnoletnich synów Bogusława II i Kazimierza II oraz sprawujący władzę kasztelan Warcisław II, namiestnik Pomorza, przekazując jednocześnie patronat nad świątynią klasztorowi benedyktynów p.w. św. Michała (Kloster Michelsberg) koło Bambergu. Akt poświęcenia i przekazania patronatu benedyktynom potwierdził w 1191 roku biskup Zygwin podnosząc świątynię do rangi kościoła klasztornego na podstawie bulli protekcyjnej papieża Grzegorza IX z roku 1223, w której planowano utworzenie stałego klasztoru przy kościele św. Jakuba. [3] Jednak klasztoru przy kościele nie utworzono. [4] W kościele pochowano księcia Bogusława II (prawdopodobnie 1 lutego 1220 lub 1221, a także z pewnością jego żonę Mirosławę, zmarłą pomiędzy 1234 a 1240 rokiem. [5] Od momentu ufundowania kościoła św. Jakuba do czasu wprowadzenia na terenie Pomorza reformacji każdorazowo mianowanych przez opata z Bambergu proboszczów, zwanych tu przeorami, zatwierdzał biskup kamieński, który wprowadzał ich na urząd osobiście lub przez swojego przedstawiciela. [6] Co prawda Rada Miejska usiłowała stopniowo przejąć patronat nad kościołem, m. in. poprzez możliwość wpływu na wybór przeora, ale faktycznie udało to się w pełni dopiero po wprowadzeniu reformacji, w roku 1612 po ugodzie, jaką książę Filip II zawarł z miastem [7]. Obowiązki, jakie należały do wybranego proboszcza poznajemy z pisma prezentacji nowego przeora Stephana Mertza w 1526 roku: cura animorum plebis prioratui subiectae ac regimem et administracio euisdem in spiritualibus et temporalibus. Był zatem głównym duchownym w kościele, a pozostali winni mu byli posłuszeństwo i posługę. Jego zastępcą był tzw. „Unterprior”, którego funkcję wspomniano po raz pierwszy w 1410 r. [8] Poza tym do posługi w kościele kierowani byli zakonnicy z klasztoru Bambergu, którzy zamieszkiwali po południowo-wschodniej stronie kościoła, w miejscu, gdzie obecnie stoi tzw. „Dom przeora”. Ilu ich było tego nie wiemy, ale pełnili m.in. funkcję kaznodziei zwanego praedicator, a także kapelanów w kościołach filialnych. Poza tym należy wymienić kilkudziesięciu wikariuszy i ołtarzystów zajmujących się codziennym odprawianiem mszy świętych przy licznych ołtarzach w kaplicach wewnątrz kościoła. Na ich czele stali tzw. provisores, zwani także vorstender. [9] Z pozostałych duchownych należy wymienić kustosza (custodes), poza tym organistę (organista), także kalikanta (kalkante) [10] oraz dzwonnika, wspomnianego w 1507 roku (de clockener van Sante Jacobe). [11]

Tab. 1. Wykaz przeorów do czasów reformacji

Proboszcz Lata urzędowania uwagi
1 Heinricus 1220 podana tu data roczna niepewna, nosił tytuł procurator ecclesie; wcześniej członek konwentu zakonnego z Bambergu
2 Teyno (Degenhardus, Degeno) 1264-1268, 1278, 1280 jako pierwszy nosił potwierdzony dokumentem tytuł przeora (prior); w 1268 wszczął spór z z plebanem Johannem z kościoła św. Piotra o granice parafii
3 Haroldus 1286
4 Albertus I 1296
5 Conradus I 1300-1310
6 Eberhardus I 1316-1318, 1323
7 Theodoricus I 1326
8 Fridericus I 1328
9 Albertus II 1330-1347
10 Fridericus II de Lubetingen po 1347
11 Conradus II de Wartheym przed 1361
12 Heinricus de Zyren, także de Tyrin 1361-1376 zmarł w 1376
13 Johannes I de Seckendorff 1376-1379 toczył spór z franciszkanami z kościoła św. Jana o posługi religijne, rozpoczęty przez przeora Henryka
14 Borchardus de Dasbach 1379, 1383-1384 rozpoczął spór z kapitułą św. Ottona o posługi religijne oraz z kapitułą Mariacką
o posługi na Łasztowni
15 Bertholdus de Erla 1387
16 Albertus III de Helbe 1390 w 1391 r. założył szkołę przy kościele św. Jakuba
17 Fridericus II de Swartzenborg 1393, 1400, 1402, 1404, 1407 toczył spór z wikarymi z kościoła św. Jakuba o należności z posług religijnych;
14 kwietnia 1402 otrzymał glejt od Rady Miasta chroniący go przed zaburzeniami antyreligijnymi
18 Georgius von der Mule (de Molendino) 1408
19 Hildebrandus de Wenckheim 1410-1411
20 Conradus III (dictus Grotz, także Gross) 1411-1419
21 Herdeghenus (Deghenardus) Hilpoltsteyn 1419-1433 wprowadzony na urząd 6 października 1419; w roku 1424 toczył spór z wikarym kaplicy św. Katarzyny na Świerczewie; zmarł w 1437
22 Johannes II Fox 1433-1435 wprowadzony na urząd 29 czerwca 1433 (feria quinta post testum Johannis)
23 Herdeghenus (?) 1436-1437 (?) informacja niepewna; nieznane są także nazwiska kolejnych przeorów do 1445
24 Andreas Stosser 1445 wysłany do Szczecina 25 stycznia 1445
25 Fridericus de Redwitz 1453-1457 po raz pierwszy jako przeor wymieniony 7 września 1453
26 Theodoricus II 1464-1476 pod koniec 1467 sprowadził relikwie cesarza św. Henryka i jego żony Kunegundy, przechowywane w relikwiarzu zakupionym przez niego w Norymberdze
27 Martinus 1476 kierowanie przeoratem i kościołem przejął w dniu 12 marca 1476
28 Dr. Bernhardus Roer (Rör) 1477 data roczna niepewna
29 Michael Glerkow od (?) do 1487 zmarł 1487
30 Mattheus de Seberg 1487, 1488 wprowadzony na urząd 2 czerwca 1487
31 Johannes Helin 1490
32 Simon 1503, 1506 rozpoczął urzędowanie po 1500
33 Gregorius Dedelow 1512 data roczna niepewna
34 Placidus 1513
35 Johannes 1522
36 Petrus 1525 zmarł 1525
37 Stephan Mertz 1526
38 Johannes Kunhoffer 1528, 1532 [12] został zatwierdzony 3 grudnia 1528 - był to ostatni przeor przed wprowadzeniem reformacji; mieszkał w budynku przeoratu do swojej śmierci w roku 1539 [13]


Podobnie, jak w przypadku kościoła Mariackiego w Szczecinie, historię kościoła św. Jakuba Apostoła można podzielić na kilka etapów, w tym 4 etapy budowy i przebudowy w okresie średniowiecza, a następnie odbudowy i przebudowy po zniszczeniach dokonanych podczas oblężenia przez wojska brandenburskie w 1677:

  • etap I - budowa kościoła w XII wieku. Niewiele można powiedzieć o tym etapie budowy, oprócz tego, że świątynię zbudowaną w miejscu dzisiejszego chóru, być może jeszcze w formie drewnianej kaplicy, poświęcono w kwietniu 1187 roku.
  • etap II - rozpoczęcie w 1. połowie XIII wieku budowy murowanej świątyni. W pierwszej kolejności powstał bazylikowy chór, tj. część kościoła zwana chórem kapłańskim z pięciobocznym obejściem [14], gdzie w usytuowanej prawdopodobnie w pobliżu ołtarza krypcie grobowej pochowano księcia Bogusława II (1220 lub 1221) i jego żonę Mirosławę (pomiędzy rokiem 1234 a 1240). [15] Około 1250 roku rozpoczęto budowę korpusu nawowego bazyliki wraz z poprzeczną nawą zwaną transeptem, położoną pomiędzy chórem i resztą świątyni pokrytą dachem. W dalszej kolejności wzniesiono w części zachodniej dwie wieże, które właściwie nigdy nie zostały ukończone [16] W tym samym okresie powstało wokół pięciobocznego prezbiterium wąskie obejście zwane ambitem oraz wybudowano i poświęcono rząd kaplic.
  • etap III - w latach 13701387 układ bazylikowy części prezbiterialnej przebudowano na halowy podwyższając nawy boczne z kaplicami. W tym czasie północna wieża w części zachodniej kościoła była nieco wyższa niż główna nawa wystająca ponad nawy boczne, natomiast wieża południowa wystawała nieco powyżej naw bocznych. W I poł. XV wieku Heinrich Brunsberg, mistrz budowlany i twórca gotyku ceglanego przebudował południową ścianę korpusu nawowego [17]. Przebudowana ściana otrzymała bardzo dekoracyjny wygląd (widoczny do dnia dzisiejszego) z licznymi lizenami, wimpergami i płycinami bogato zdobionymi glazurowanymi kształtkami.
  • etap IV - W drugiej połowie XV wieku nastąpił ostatni etap budowy kościoła, który trwał do 1504 roku. Powodem było zawalenie się wieży południowej podczas sztormowej pogody w 1456 roku, co spowodowało zniszczenie zachodniej części korpusu nawowego. W ciągu kolejnych pięćdziesięciu lat odbudowano korpus nawowy w układzie halowym (w nawiązaniu do istniejącego już halowego prezbiterium), a mistrz Hans Bönecke (Benecke) ukończył w 1504 r. budowę jednej centralnej wieży nakrywając boczne nawy pochyłym dachem. [18]
  • na mocy decyzji Sejmiku Trzebiatowskiego w 1534 roku kościół św. Jakuba stał się świątynią protestancką. W tym czasie aż do 1. połowy XVII w. w kościele nie prowadzono żadnych poważnych prac budowlanych. W latach trzydziestych, po śmierci ostatniego księcia pomorskiego (1637) i trwającej w tym czasie wojny trzydziestoletniej (1618–1648), teren Pomorza został przejęty przez króla szwedzkiego. Kolejne lata przyniosły oblężenie miasta przez wojska brandenburskie, w wyniku czego ostrzał artyleryjski z 16 na 17 sierpnia 1677 roku wywołał pożar kościoła św. Jakuba. Zniszczeniu uległa wieża, sklepienia korpusu oraz część gotyckiego wyposażenia świątyni. W 1679 roku rozpoczęto odbudowę, a następnie jego wnętrze wyposażono w nowe barokowe sprzęty, w tym wykonaną w 1690 roku nową drewnianą ambonę i wiodące nań schody policzkowe o pełnej wysokości ok. 12 metrów, zlokalizowaną na północnym filarze łuku tęczowego (cyfra „6” na rzucie kościoła z 1902) [19] oraz nowe dzwony.
    • znajdujące się w kościele dzwony w średniowieczu obsługiwane były przez dzwonnika zwanego clockener i jego pomocników (luden to latende, 1511). Według wykazu z 1576 roku na wieży zegarowej wisiały cztery dzwony: dzwon „wielki” (tu nie nazwany), dzwon średni „Apostolika”, dzwon „Mszalny”, dzwon zegarowy, dzwon cymbałowy „Zimbel” (jego nieruchoma podczas dzwonienia czasza uderzana była młotem), a także dzwonek ręczny w wieży centralnej oraz dwa dzwony usytuowane w małej wieży sygnaturki na dachu kościoła. Również wewnątrz kościoła znajdowały się dwa dzwony.
Wielki dzwon
„DN. CAROLO XI.”
(z lat 1669-1677)
Wielki dzwon
„Święty Jakub”
(z roku 1681)

- największy dzwon („wielki”), uszkodzony podczas oblężenia w 1659 roku został przetopiony na nowo na zlecenie kościoła w lipcu 1669 przez syna Christopha Köckeritza, Lorentza (Wawrzyńca) Köckeritza, przy znacznej dotacji króla szwedzkiego Karola XI. Stąd jego nazwa „DN. CAROLO XI.” Był to czwarty w kolejności w historii kościoła św. Jakuba odlew tego dzwonu (kiedy powstał, a także kiedy nastąpił jego drugi i trzeci odlew nie wiemy; można tu mówić o roku 1456, gdy runęła południowa wieża, a także O 1504 roku, po wybudowaniu centralnej wieży). Piąty odlew tego dzwonu Lorentz Köckeritz wykonał w roku 1681. Ludwisarz w większości powtórzył na nim inskrypcje z poprzedniego odlewu, ale jego waga była większa (5,7 t). [20] W czasie II wojny światowej został zabezpieczony we wnętrzu północnej wieży i przetrwał zniszczenie kościoła w czasie nalotu z 17 sierpnia 1944 r. Obecnie, nazywany dzwonem „Wielkim”, także „Dzwonem Szwedzkim”, lub popularnie „Świętym Jakubem”, wisi na drewnianej konstrukcji na placu przykościelnym po północno-wschodniej stronie kościoła, na miejscu dawnej zabudowy mieszkalnej położonej pomiędzy ulicą Grodzką a dziedzińcem kościelnym.
- dzwon środkowy zwany niegdyś „Apostolica” przetopiono na nowo w 1611, i ponownie przez Christopha Kökeritza, który przy okazji odkrył oszustwo dokonane przez poprzedniego ludwisarza „Lotaryńczyka” w 1611 roku, który oszukał kościół św. Jakuba na wadze dzwonu. Po 1677 roku dzwonu tego już nie odnawiano.

  • w roku 1696 budowniczy organów Matthäus Schurich z Radebergu k/Drezna rozpoczął budowę nowych organów, którą, po jego niespodziewanej śmierci w 1697 r., ukończył 18 grudnia 1699 roku Arp Schnitger z Hamburga. [21] Pod zawieszonymi nad sklepieniem kruchty wejściowej organami usytuowano emporę organową z bogato rzeźbionym obramowaniem, ufundowaną w lipcu 1694 roku przez kupca Johanna Jädike (Johan Jedke) i jego małżonkę Elisabeth Bratzer. [22] Nowy, o wysokości 23 metrów – sięgający niemal do sklepienia – ołtarz główny projektu Erharda Löfflera [23] powstał w latach 1709-1711. Początkowo pozbawiony był polichromii, którą wykonał dopiero w latach 1731-1734 miejscowy artysta-malarz Eichner. Również bariery drewniane przed ołtarzem Löffler dostarczył dopiero w 1734 roku. [24]
  • przy aktywnym wsparciu finansowym kupca Karla Gerbera w roku 1893 rozpoczęto generalną renowację świątyni. W jej ramach powstał także w 1894 roku smukły hełm wieńczący katedralną wieżę, a kościół wyposażony został w instalację elektryczną i grzewczą. W trakcie prac w dniu 12 lutego 1894 roku podczas silnego podmuchu szalejącego nad miastem orkanu doszło do katastrofy budowlanej – zawaleniu uległ hełm wieży, niszcząc dach i sygnaturkę. Jeszcze w tym samym roku wieżę wysokości 118 metrów i sygnaturkę ponownie odbudowano. [25]

Fragment drzwi portalu głównego, lata 30. XX w., („h”)

Od strony zachodniej do kościoła prowadziły trzy portale stanowiące obramowanie trzech bogato rzeźbionych barokowych drzwi. Środkowe (literka „h” na rzucie kościoła z 1902 r.) pochodziły z 1692 roku i ozdobione były wykonaną z brązu kołatką w formie głowy lwa trzymającego w pysku pierścień. [26] Kolejne drzwi, północne („i” na rzucie kościoła z 1902 r.) pochodziły z 1694 r. [27], natomiast południowe („k” na rzucie kościoła z 1902 r.) mniej więcej z tego samego roku, ale oprócz zamieszczonej na nich sentencji biblijnej nazwiska fundatora nie podano. Podobnie ozdobione i zaopatrzone w kołatkę były drzwi w portalu od południowo-wschodniej strony obejścia chóru z 1692 roku („o” na rzucie kościoła z 1902 r.). [28] Drzwi z północno-wschodniej strony ambitu były najstarsze, z 1688 roku [29], natomiast te z północnej strony dziedzińca („m” na rzucie kościoła z 1902 r.), stanowiące dojście do Kaplicy Mariackiej oraz na schody wieżyczkowe (literka „p” na rzucie kościoła z 1902 r.) pochodziły z 1691 roku. [30] Nieco później powstały drzwi od strony południowej nawy głównej (literka „n” na rzucie kościoła z 1902 r.) oraz drzwi od północnej strony dziedzińca kościelnego (literka „l” na rzucie kościoła z 1902 r.), prowadzące do dawnej kaplicy ławników miejskich (cyfra „18” na rzucie kościoła z 1902 r.). [31]

Zrujnowany kościół św. Jakuba od strony północnej, 1948
Wnętrze zrujnowanego kościoła św. Jakuba, 1948
Płyta nagrobna z zrujnowanego kościoła św. Jakuba, ca 1948
Katedra (podczas rekonstrukcji wieży)
Wejście do krypty biskupów
Ołtarz główny typu tryptyk (otwarty)

W 1944 w wyniku bombardowania katedra uległa bardzo poważnemu uszkodzeniu (całkowicie zniszczony dach korpusu nawowego i hełm wieży oraz północna elewacja budowli). Ucierpiało bardzo również wyposażenie budowli. W latach 19471949 tymczasowo zabezpieczono kościół przed dalszą destrukcją – przykryto prezbiterium sklepieniem i wzniesiono ściany oddzielające go od praktycznie nieistniejącego korpusu nawowego.
W 1954 roku powstał projekt utworzenia nowej parafii w Śródmieściu, a 23 grudnia 1954 ordynariusz gorzowski, ks. Zygmunt Szelążek podpisał dekret erygujący parafię pod wezwaniem św. Jakuba Apostoła z siedzibą przy ulicy Bogurodzicy 3, który wszedł w życie 1 stycznia 1955 roku. [32] Dwa lata później przy Proboszczu Parafii św. Jakuba powstał „Społeczny Komitet Odbudowy Zabytkowego Rzymsko-Katolickiego Kościoła św. Jakuba na Starym Mieście w Szczecinie”. [33] Na apel komitetu odbudowy pomiędzy 2 maja a 30 sierpnia 1958 roku odgruzowano wnętrze zniszczonej świątyni. [34] By zrealizować odbudowę ruin kościoła Społeczny Komitet Odbudowy rozpoczął w 1959 roku rozprowadzanie cegiełek umożliwiających zebranie dodatkowej kwoty. Niestety władze nie zezwoliły na oficjalne zbieranie dodatkowych funduszy [35]. Pod koniec czerwca 1962 roku władze podjęły decyzję o wstrzymaniu wszelkich prac budowlanych przy odbudowie kościoła [36], jedynie w latach 1959-1966 przeprowadzono prace zabezpieczające wieżę kościoła, a wewnątrz kościoła P.P. Pracownie Konserwacji Zabytków utworzyły bazę socjalną i magazynową dla swoich pracowników.
Między 1972 a 1974 odbudowano katedrę. Do podjęcia decyzji o odbudowie ruiny kościoła przyczyniło się przede wszystkim przekazanie świątyni na własność Kościołowi oraz wskrzeszenie diecezji szczecińsko-­kamieńskiej przez Papieża Pawła VI bullą z dnia 28 czerwca 1972 roku. Autorami projektu odbudowy zostali szczecińscy architekci: Stanisław Latour i Adam Szymski a pracami budowlanymi kierował ówczesny proboszcz ks. Julian Janas. Projekt zakładał odbudowę świątyni w jej historycznym kształcie, z wyjątkiem elewacji północnej, której nadano nowoczesną formę. Z powodu poważnego naruszenia murów zbombardowanej wieży, nie zdecydowano się na odbudowę wieńczącego jej hełmu. W pierwszej kolejności odbudowano część chórową kościoła co umożliwiło przeprowadzić ingres pierwszego ordynariusza biskupstwa szczecińsko-kamieńskiego, ks. bpa Jerzego Stroby. Poświęcenia dokonał ks. Kardynał Stefan Wyszyński 8 października 1972 roku. Natomiast korpus nawowy poświęcony został 8 września 1974 roku a konsekracja katedry odbyła się 31 maja 1982 r. przez ks. bp Kazimierza Majdańskiego. W 1983 roku papież Jan Paweł II podniósł kościół do rangi bazyliki mniejszej.

W 2007 roku rozpoczęła się przebudowa zwieńczenia wieży w celu przywrócenia jej dawnej sylwetki. 12 stycznia 2008 na wieży postawiono strzelisty hełm, w którym znalazły się punkty widokowe. Po odbudowie wieży, katedra mierzy 110,18 m i jest drugim pod względem wysokości budynkiem w Szczecinie (po wieżowcu PAZIM, który wraz z masztem antenowym liczy 128 m wysokości) oraz drugą co do wysokości świątynią w Polsce (po bazylice w Licheniu – 141,5 m).

15 czerwca 2008 uroczyście poświęcone zostały nowe organy, które nazwano „Jan Paweł II”. Mają one 66 głosów i składają się z 4743 piszczałek (o wysokości od 11 milimetrów do 10 m), w tym 183 rezonatory trąbki hiszpańskiej. Cały instrument o wysokości 10 m waży 36 ton. Specjalnie na tę uroczystość skomponowane zostały dwa utwory Lux et veritas (Światło i prawda) Marka Jasińskiego i Ad maiorem Dei gloriam (Na większą chwałę Bożą) Zbigniewa Kozuba.

23 października 2009 w Bazylice Archikatedralnej spoczął drugi ordynariusz diecezji, pierwszy Metropolita Szczecińsko-Kamieński Arcybiskup senior Marian Przykucki. Do czasu przygotowania krypty biskupiej trumna z ciałem byłego metropolity spoczywała w jednej z kaplic bocznych. W dniu 7 maja 2010 w krypcie szczecińskiej katedry został pochowany, zmarły 1 maja 2010, arcybiskup Zygmunt Kamiński.

8 października 2010 na dachu katedry zainstalowana została nowa sygnaturka, którą przygotowywano od jesieni 2009 roku, ma ona 18 metrów wysokości. [37] [38]

Zagospodarowanie wnętrza kościoła przed rokiem 1944 i po odbudowie ze zniszczeń II wojny światowej

Kaplice i wyposażenie wnętrza kościoła, rzut przyziemia z 1902
Kaplice i wyposażenie wnętrza kościoła
św. Jakuba po odbudowie w 1972 roku

W obejściu prezbiterium (chóru) i po obu stronach nawy głównej w kościele św. Jakuba usytuowano 27 kaplic [39]. Badania zachowanych jeszcze pod koniec XIX wieku dokumentów pozwoliły wykazać obecność w kościele przed reformacją ponad 80 wikariatów przypisanych do 52 ołtarzy i 24 kaplic, o czym zapisano w informacji z wizytacji kościoła w 1568 roku. [40] Z kolei w 1596 naliczono ich już 19, ale niestety nie wszystkie nazwy kaplic, oraz usytuowanych tam ołtarzy i przynależnych do nich wikariatów sprzed i po reformacji, zapisanych w księgach kościelnych zwanych Liberum S. Jacobi, udało się dopasować do tych wymienionych w zapisach z późniejszych czasów. [41]

Prezbiterium

Po zniszczeniach w trakcie oblężenia z 1677 roku kościół otrzymał wspomniany wyżej nowy ołtarz (cyfra 8 na planie z 1902 r.), w którego centrum mieścił się obraz przedstawiający „Objawienie Pańskie”, zastąpiony w 1826 roku obrazem „Zdjęcia z Krzyża” namalowanego przez przez miejscowego artystę von E.M. Lengericha; nad nim zawieszono obraz „Objawienie św. Jana” nakryty baldachimem, nad którym z „obłoka chwały Pańskiej” patrzyło osadzone w trójkącie „Oko Opatrzności”. [42] Całą konstrukcję ołtarza podtrzymywały podwójne kolumny i ozdabiały liczne rzeźby. W ścianie otaczającej wnętrze prezbiterium (literka „a” na rzucie kościoła z 1902 r.) przed ołtarzem obu stronach usytuowano drzwi wyjściowe, a na filarach od wewnątrz umieszczono obrazy kolejnych pastorów kościoła. Wzdłuż ścian chóru ustawiono stalle (cyfra „3” na rzucie kościoła z 1902), ufundowane przez kupca Jürgena Kube i jego małżonkę Reginę Elisabeth Mundin w 1714 roku [43], natomiast bliżej ołtarza ustawiono trzy skrzyniowe siedziska z 1691 roku fundacji aptekarza Johannesa Rambuscha, jedno z północnej strony i dwa z południowej. [44] Przed ołtarzem zwisała szesnastoramienna korona lampy z 1744 roku, a na zachodnim skraju prezbiterium przed stopniami pod łukiem tęczowym stał niski ołtarz zwany „Voraltar” (przed-ołtarz mający postać stołu; (cyfra „7” na rzucie kościoła z 1902 r.). [45] Według zapisu w księdze kościelnej „liber S. Jacobi” w roku 1411 przy tym ołtarzu został ufundowany wikariat poświęcony św. Krzyżowi (Vicaria S. Crucis) z czasem utrzymywany przez cech przekupniów, co zostało także potwierdzone w wykazie kaplic spisanym w czasie wizytacji kościelnej w 1568 roku, gdzie wymieniono ołtarz św. Krzyża usytuowany pod łukiem tęczowym na styku chóru i nawy głównej. [46]

Wnętrze prezbiterium,
ołtarz główny przed 1902 (nr 8)
Wnętrze prezbiterium, ołtarz główny, 2012

Obecnie centralne miejsce w prezbiterium zajmuje nastawa ołtarzowa typu tryptyku (otwarty) zawieszona na dwóch filarach, stanowiąca współczesną kompilację rzeźb gotyckich, pochodzących m.in. ze zniszczonego kościoła w Mariackiego w Chojnie i Mieszkowic. W zrekonstruowanej w 1981 r. szafie umieszczono 18 płaskorzeźb z ok. XV wieku. Najcenniejszą z nich jest postać Matki Boskiej z Dzieciątkiem wykonana w typie „Pięknej Madonny” – pochodząca z Mieszkowic. Obok znajdują się, wywodzące się z kościoła w Chojnie, podobizny sześciu świętych niewiast oraz dwóch biskupów: św. Ottona Apostoła Pomorza i św. Wojciecha. Z Żukowa zaś pochodzą rzeźby dziewięciu apostołów w predelli. Trzy figury zostały wykonane współcześnie. Nad ołtarzem umieszczony został późnogotycki krucyfiks z Uznamia pochodzący z początku XVI wieku, z odrostami roślinnymi i ramionami zakończonymi czterema medalionami z symbolami czterech ewangelistów. Pośrodku stoi obszerny, czworoboczny posoborowy stół ołtarzowy, ufundowany na dziesięciolecie istnienia diecezji szczecińsko-kamieńskiej w 1982 r. Jego boki ozdabiają odlane w mosiądzu płaskorzeźby. Od strony zachodniej, pośrodku, umieszczono wizerunek Matki Boskiej, a po jej obu stronach płaskorzeźby dwunastu apostołów. Na pozostałych ścianach bocznych ołtarza umieszczono wizerunki szeregu osób związanych z historią kościoła ma Pomorzu, w Polsce i na świecie, poczynając od okresu chrystianizacji (św. Otton z Bambergu, Warcisław I), a kończąc na czasach niemal współczesnych (św. Maksymilian Maria Kolbe, prymas Stefan Wyszyński, papież Jan Paweł II). Stół ołtarzowy oraz ambonę zaprojektował i wykonał Kazimierz Bieńkowski z Warszawy.

Ambona na filarze pod łukiem tęczowym (nr 6)

Z trzech stron stołu umieszczono sedilia - siedziska dla celebrantów, stalle dla szczecińskiej Kapituły Katedralnej oraz siedzisko dla Biskupa Ordynariusza zwane „katedrą”. Bezpośrednio za ołtarzem, we wschodniej części obejścia prezbiterium w podłodze znajduje się krypta grzebalna biskupów szczecińsko-kamieńskich opatrzona napisem: CRYPTA EPISCOPORUM SEDINENSIUM-CAMINENSIUM. Na filarach łuku tęczowego na konsolach umieszczone są na wspornikach dwie rzeźby barokowe, z których usytuowana po lewej stronie rzeźba św. Jakuba stanowiła podporę niezachowanej w tym miejscu ambony z 1693 roku (cyfra „6” na rzucie kościoła z 1902 r.). Rzeźba po prawej stronie przedstawia postać św. Piotra z ok. 1670.

Kaplice w obejściu prezbiterium

Z zapisów w tzw. „księgach zgonów” (Verlassungsbücher) [47] wynika, iż w 1570 roku rozpoczęto w kościele św. Jakuba sprzedaż kaplic na miejsca spoczynku co znakomitszych mieszczan szczecińskich, co spowodowało, że już w roku 1577 wszystkie kaplice w obejściu chóru wypełniły krypty grobowe, a w 1595 na ich miejscu oraz przy ścianie przyległej do chóru zaczęto stawiać okazałe nagrobki. [48] Ich właściciele zmieniali się dość często, ale tylko 8 z nich dotrwało do czasów II wojny światowej, zachowując swój wystrój z lat 1696-1791. [49]

Kaplica Matki Boskiej Częstochowskiej

Kaplica Mariacka
(literka „f”)
Kaplica Matki Boskiej Częstochowskiej (I)

(f) Późnogotycka kaplica Mariacka, zwana też Kaplicą Północną (Nordkapelle), została dobudowana od północnej strony kościoła przez mistrza budowlanego Bönecke (Benecke), znanego jako budowniczego wieży kościoła św. Jakuba. Po raz pierwszy wspomniana w 1490 roku przy wzmiance o wikariacie o nieokreślonym wezwaniu usytuowanym przy ołtarzu położonym „przy wejściu do kaplicy Mariackiej” (achter der doren als me in Marien capelle geyt) [50], a także w zapisie z roku 1501 o „uliczce Zwierciadlanej” przyległej do kościoła od strony północnej, skąd „wchodziło się do pobliskiej kaplicy Mariackiej” (so men geit ut der spegelgatze na unser leunen frowen [51]). [52] Pierwotnie kaplica była budowlą wolno-stojącą, z trójbocznym zamknięciem od wschodu i osobnym wejściem w środkowej części budowli od strony północnej, prawdopodobnie przeznaczoną dla przydzielonych do kościoła benedyktynów, i być może stanowiącą rodzaj refektarza.
Według wykazu z roku 1568 wewnątrz kaplicy znajdowało się od trzech do czterech ołtarzy, w tym ołtarz św. Mateusza (Sunte Mathias altare in Marien capelle, 1456, 1458, 1504) z wikariatem o tym wezwaniu ufundowanym już w 1326 roku (Vicaria S. Matthiae). [53] W pierwszej połowie XIX wieku pełniła funkcje gospodarcze (m. in. jako skład różnego rodzaju sprzętów). Dopiero w 1896 roku, podczas prac renowacyjnych w kościele przywrócono jej funkcje sakralne i nadano neogotycki wystrój dwunawowej kaplicy, przy okazji likwidując bezpośrednie wejście od strony północnej dziedzińca kościelnego. [54] Na początku XX wieku co niedziela odbywały tu się nabożeństwa szwedzkiego kościoła ewangelicko-luterańskiego. [55] W latach 1933-1934 przystosowano ją do wykonywania urzędowych czynności kościelnych i studiowania Biblii. [56]

(I) Współcześnie w kaplicy znajduje się kopia obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej, wykonana przez Annę Torwirt z Torunia, a w oknach zainstalowano witraże Wiktora Ostrzałka o tematyce maryjnej.

Kaplica z wejściem do Kaplicy Mariackiej

Grobowiec żony Winnemera i jej trzech mężów (nr 20)
Wejście do Kaplicy Mariackiej (II)

(20) W średniowieczu była to prawdopodobnie otwarta kaplica poświęcona św. Małgorzacie (Margarethen Kapelle). [57] W 1736 roku kaplicę przebudowano na grobowiec żony radcy handlowego Sophie Elisabeth Winnemer z domu Müller i jej trzech mężów - kupca Christiana Everta, kupca Heinricha Meyera i starszego gildii, radcy handlowego Winnemera. Była to 8-metrowej wysokości konstrukcja z kryptą grobową odgrodzoną w dolnej części misternie wykutą żelazną kratą.[58]

(II) Obecnie otwarta kaplica stanowi wejście do kaplicy Mariackiej. Nad wejściem usytuowano emporę umożliwiającą dojście z północnych schodów wieżyczkowych do małych organów umieszczonych na emporze w kaplicy (nr III), położonej po jej prawej stronie. Po lewej stronie kaplicy na ścianie obejścia, nad wejściem do klatki wejściowej schodów wieżyczkowych umozliwiających dojście do neobarokowej sygnaturki postawionej na szczycie dachu w 2010 roku, wisi barokowe epitafium Henniga von Knutha z 1693 roku.

Kaplica z emporą organową

Kaplica z emporą organową (III)

(21) W czasach średniowiecza była to prawdopodobnie otwarta kaplica pod wezwaniem św. Doroty (Sunte Dorothea), w której przy istniejącym w niej ołtarzu ufundowano w 1380 roku wikariat św. Doroty i św. Iwo (Vicaria S. Dorotheae, S. Yvonis). [59] Natomiast ok. 1434 rodzina Beringerów ufundowała przy tym ołtarzu wikariat (tzw. Beringer-vicarie); zapis w wykazie kaplic po wizytacji kościelnej w 1568 roku mówi już o „kaplicy Beringerów z jednym ołtarzem położonej przy /pomieszczeniu/ zakrystii” (der Beringer Kapelle ahn der Gervkahmer belegen mit einem Altare). [60] Przed zniszczeniem kościoła w 1944 roku była to otwarta kaplica, w której na posadzce i przy ścianach, po odbudowie po zniszczeniach z 1677 roku, umieszczono 7 płyt nagrobnych pochodzących z 17. i 18. stulecia. [61] Na ścianach wisiały tablice z informacją w języku łacińskim o zniszczeniu kościoła w 1677 roku, jego odbudowie i fundacji z nią związanej oraz epitafium dotyczące fundatora kupca Martina Ribowa i jego małżonki z 1693 roku. Na ścianie czołowej filara wisiała żeliwna tablica z informacją, iż pod posadzką położonej obok zakrystii (cyfra „22” na rzucie kościoła z 1902 r.), pochowano byłego królewsko-pruskiego radcę rządowego i sekretarza lennego Balthasara von Schröder i jego żonę Christinę z domu Böttischer (zmarli po 1683 roku). [62]

(III) Obecnie w górnej części otwartej kaplicy wbudowano emporę, na której ustawiono organy mechaniczne wykonane w latach 1980-1981 przez firmę Kamińskiego z Warszawy i firmę Jacobi ze Sztokholmu. W posadzce kaplicy, patrząc od lewej strony, umieszczone są trzy płyty nagrobne z dawnego wyposażenia tej kaplicy: płyta z niezbyt czytelną inskrypcją, należąca do Gottfrieda Rabe... i jego żony Dorotei Cramer, wdowy po radcy Kamery z 1756 roku [63], kolejna należąca do Joachima Pusta i jego żony Katarzyny Mattken z 1706 roku oraz płyta należąca do Niclausa Kargertala i jego żony Elisabet Rolof z 1687.

Kaplica z nową kryptą grzebalną biskupów

Kaplica z nową kryptą biskupów (IV)

(22) Dawniej od strony obejścia chóru znajdowało się wejście do zakrystii, do której prowadziły pokryte malunkiem drzwi, i kolejne do kaplicy Mariackiej, które obecnie zamurowano, ale jest ono czytelne od strony wnętrza kaplicy Mariackiej. W podłodze przed wejściem do kaplicy Mariackiej osadzona była płyta nagrobna, pod którą pochowano wspomnianego wyżej Balthasara von Schrödera. [64] W wykazie z wizytacji kościelnej z 1568 roku czytamy, że „przy /tu naprzeciw/ zakrystii/ między filarami chóru/ a właściwie obok drzwi wyjściowych na Targ Węglowy stał ołtarz krawców” (ahn und für der Gervkahmerthüre der Schneider-Altar gestanden neben der Kalenmarkts Thüre); natomiast w roku 1573 pojawia się zapis o kaplicy naprzeciw zakrystii przypisanej na nowo cechowi krawców, i zachowanej jeszcze w 1777 r. [65]

(IV) Kilka lat temu pod posadzką otwartej kaplicy odkryto zachowane relikty pierwszej gotyckiej kaplicy sprzed jej piętnastowiecznej przebudowy - relikty ceglanych cokołów i pionowy element dekoracyjny, tzw. służek pierwotnego wnętrza, a także komorę grobową barokowej krypty [66], prawdopodobnie wspomnianego wyżej Balthasara von Schröder z drugiej poł. XVII wieku. Natomiast na przełomie 2013/2014 roku podczas prac przy wykopie pod kolejną kryptę - sarkofag dla biskupów archidiecezji szczecińsko-kamieńskiej odkryto kamienie będące fundamentem, prawdopodobnie średniowiecznym, północnej ściany kościoła. [67]

Kaplica z wyjściem płn.-wsch. (V)

Kaplica z wyjściem północno-wschodnim

(r) Wyjście na zewnątrz od strony obejścia zamknięte dawniej przepierzeniem, w którym osadzono drzwi z alegorycznym malowidłem z 1707 roku. [68]

(V) Obecnie wyjście nie jest używane. Na bocznej ścianie umieszczono płytę nagrobną mieszczanina i kupca Michaela Gabuera z 1623 roku. [69]

Kaplica św. Judy Tadeusza

Rzeźba z grobowca rodziny Winnemer (nr 23)
Kaplica św. Judy Tadeusza (VI)

(23) Niestety nie mamy żadnej pewnej wzmianki komu ta kaplica była poświęcona bezpośrednio po jej wybudowaniu w XIV wieku. Wzmianka z 1383 roku wymienia niejakiego Nicolausa Sneberga, który ufundował ołtarz i wikariat poświęcony „10000 rycerzy, św. Grzegorzowi i Ambrożemu oraz 11 tysięcy dziewic". [70] Nazwa tego wikariatu wymieniona jest tu jeszcze w 1490 roku. Natomiast źródła z początku XV wieku wspominają o „kaplicy /położonej/ po prawej stronie wyjścia na Targ Węglowy" (capella ad dextram euntibus ad forum carbonum). W 2. połowie XVI wieku stała tu już krypta grobowa wykupiona w następnym stuleciu, jak głosi napis „dla siebie, żony i dzieci oraz dzieci ich dzieci przez spoczywających w niej z Bogiem panią Benignę Winnemer oraz /jej męża/ starszego kupców Kompanii Dracker Jacoba Janeke”. Miejsce w niej wykupili, jak wynika z zapisu, również „dla siebie, żony i dzieci oraz dzieci ich dzieci” Friedrich Krüger, Philipp Müller i Georg Jacob Winnemer. Konstrukcja grobowca była podobna do grobowca z 1736 roku przy kaplicy Mariackiej, w którym pochowano żonę radcy handlowego Winnemer z domu Müller i jej trzech mężów. Prawdopodobnie jednak był starszy, możliwe, że z ok. 1693 roku. [71]

(VI) Obecnie w otwartej kaplicy poświęconej św. Judzie-Tadeuszowi, patronowi spraw trudnych i beznadziejnych, znajduje się współczesny obraz świętego autorstwa Krystyny Bogdan (1984). Obraz osadzony jest w pochodzącej z Kamienia Pom. barokowej ramie. Nad obrazem, witraż z wyobrażeniami Michała Archanioła, św. Judy Tadeusza, św. Franciszka z Asyżu i św. Barbary.

Obejście chóru w części północnej i północno-wschodniej

Kaplice nr 20, 21, 22,wyjście (r),
kaplice nr 23, 24, 25
Fragment
wyjścia (r) i kaplice
nr 23, 24, 25
Grobowce rodziny Winnemer,
Nonemann i Meyern
(kaplice nr 23, 24, 25)

Kaplica Portowców

Kaplica Portowców (VII)

(24) Na początku XV wieku, a jak zapisano w księdze kościelnej „liber S. Jacobi”, w dniu 21 lipca 1407 roku cech kowali ufundował przy ołtarzu otwartej kaplicy wikariat św. Teobalda i Apolonii (Vicaria S. Theobaldi et Appoloniae). Z kolei zapis w księgach „Verlassungsbücher” z tego roku podaje, że „/wikariat/ położony /był/ przy zakrystii naprzeciw chóru i w /jego/ obejściu” (tegen gerwekamer ouer unde an der kordor belegen). Prawdopodobnie jednak była to tylko zapowiedź, lub do obiecanej fundacji nie doszło, gdyż kolejny zapis z 1409 r. mówi o „wikarii, którą kowale chcą ufundować w kościele św. Jakuba” (vicariae de de smede willen stichten in s. J. k.). Ostatecznie kolejne zapisy w 1. połowy XV wieku potwierdzają jej istnienie, a w wykazie z 1568 roku wymieniono kaplicę kowali z jednym ołtarzem. Odkrytą kaplicę kowali, podobnie jak pozostałe kaplice, zabudowano kryptą grobową na której prawdopodobnie w 1777 roku, gdyż taka data roczna widniała na drzwiach do krypty grobowej, postawiono grobowiec rodziny Nonemann pochowanej w nim w roku 1779. Był to jedyny w kościele kamienny grobowiec w stylu empire, pozostałe były wykonane z drewna. [72]

(VII) Współcześnie jest to otwarta Kaplica Portowców, której centralne miejsce zajmuje drewniany krzyż postawiony w czasie strajków w sierpniu 1980 roku na terenie szczecińskiego portu na Łasztowni. Pod krzyżem umieszczono godło cechu kupców rybnych z 1693 r., przedstawiające Matkę Bożą z Dzieciątkiem i rybami. Płaskorzeźba ta stanowiła niegdyś element bogato zdobionych siedzisk Rady Miejskiej usytuowanych w środkowej nawie kościoła św. Jakuba. W kaplicy znajduje się również obraz Wieńczysława Mazusia przedstawiający cudowny połów ryb oraz współczesny (1990) witraż autorstwa Ireny i Longina Kisielewskich z widokiem szczecińskiego portu i tablicy poświęconej ofiarom z 17 grudnia 1970, jaka znajduje się przy bramie głównej szczecińskiej stoczni przy ulicy Antosiewicza. na podłodze ułożono oryginalną posadzkę pochodzącą z wnętrza kościoła św. Jakuba z końca XIX wieku.

Kaplica św. Maksymiliana Marii Kolbego

Grobowiec rodziny Meyern
(nr 25)
Kaplica św. Maksymiliana Kolbego (VIII)

(25) Jedyną wzmianką potwierdzającą istnienie w tym miejscu odkrytej kaplicy jest zapis w księdze „liber S. Jacobi” o fundacji w 1386 roku wikariatu poświęconego świętemu Jodokowi (Vicaria S. Jodoci), który powstał przy ołtarzu w kaplicy położonej na lewo od dużej odkrytej kaplicy za chórem (czyli kaplicy oznaczonej na rzucie z 1902 cyfrą „27”). Krypta grobowa, która tu powstała pod koniec XVI wieku, została nabyta w 1668 roku na grobowiec rodzinny przez Johanna Philipa von Meyern, Johann P. von Meyern kupił ją dla siebie i żony Elisabeth Winter. W 1734 roku krypta została ozdobiona nagrobkiem wykonanym przez Erharda Löfflera na zlecenie wdowy po kupcu Gerstmaninie, córce J. P. von Meyern. Naprzeciw, na tyłach ołtarza głównego, pomiędzy dwoma filarami chóru stał grobowiec rodziny von Langen (cyfra „26” na rzucie kościoła z 1902) postawiony w 1696 roku. [73]

(VIII) Obecnie otwarta kaplica poświęcona jest ofiarom hitlerowskich obozów zagłady. Rzeźbę świętego Maksymiliana Kolbego (autor: Anna Dopierała Bomba) ustawiono na tle ściany zawierającej nazwy niemieckich obozów koncentracyjnych. Krata oddzielająca kaplicę od nawy nawiązuje do wyglądu ogrodzeń z drutu kolczastego w hitlerowskich obozach zagłady.

Kaplica Świętego Wojciecha

Kaplica Loitzów przed przebudową w 1934
(nr 27)
Kaplica św. Wojciecha (IX)

(27) Pierwsza wzmianka o tej kaplicy pochodzi z wzmianki w „liber S. Jacobi”, gdzie zapisano, że w 1348 roku Martin Nyenkerken przy istniejącym tu ołtarzu ufundował wikariat św. Piotra i Pawła (Vicaria S. Petri et Pauli), który miał znajdować się w dużej kaplicy na tyłach chóru, co pozwala nam z dużym prawdopodobieństwem umiejscowić ją w środkowej części obejściu chóru od strony wschodniej. Pod koniec XV wieku, w 1496 roku w księdze kościelnej pojawia się zapis o „wikariacie /położonym za głównym ołtarzem” (vicarie achter dem hogen altare), ufundowanym przez Hansa Loitza; podobnie w 1524 roku: „za chórem w dużej kaplicy” (achter dem kore in der groten capelle). Obydwa zapisy o ołtarzu, któremu patronowali Loitzowie potwierdza nam wykaz kaplic z wizytacji kościelnej w 1568 roku, gdzie wymieniono „kaplicę Loitzów z jednym ołtarzem i trzema kielichami mszalnymi” [74] Od końca XVI wieku do 1934 roku w kaplicy ulokowana była barokowa krypta grobowa kupiecko-bankierskiej rodziny Loitzów, zamknięta wykutymi z żelaza drzwiami. Po zlikwidowaniu krypty kaplicę przekształcono w 1934 roku w otwartą kaplicę poświęconą pamięci parafian poległych podczas I wojny światowej. Pozostałością po niej są widoczne jeszcze dzisiaj podstawy niezachowanych pięciu tablic z nazwiskami zabitych w latach 1914-1918. [75]

(IX) Obecnie otwarta kaplica posiada wezwanie Świętego Wojciecha. W jej centralnym punkcie zawieszona jest szafa tryptyku, w której umieszczono rzeźby pochodzące z Kościoła Mariackiego w Chojnie, tj. szesnastowieczną figurę Matki Bożej Apokaliptycznej (Maryja stoi na sierpie księżyca, co symbolizuje zwycięstwo nad siłami zła i szatana), a obok niej św. Wojciecha (z symbolicznym wiosłem). Pod ołtarzem znajduje się relikwiarz z relikwiami św. Wojciecha, natomiast nad ołtarzem – rzeźba przedstawiająca Michała Archanioła z XVII wieku, która niegdyś wieńczyła baldachim niezachowanej ambony kościoła św. Jakuba (cyfra „6” na rzucie kościoła z 1902). Natomiast we wnęce po prawej stronie rzeźba anioła z trąbką z ok. 1760 r. z dawnego wyposażenia. W posadzce przed kaplicą znajduje się wejście do krypty grzebalnej biskupów szczecińskich. Nad kaplicą – ogromny (powierzchnia 80 m kwadrat.) witraż ufundowany z okazji pielgrzymki papieża Jana Pawła II do Szczecina.

Obejście chóru w części wschodniej

Grobowiec rodziny Langen w ścianie chóru (nr 26)
Kaplica pamięci poległych, 1914-1918 (nr 27)
Tablice pamięci poległych (nr 27)
Witraże kaplicy pamięci poległych (nr 27)
Witraż kaplicy pamięci poległych (nr 27)

Kaplica Szewców

Kaplica Szewców (X)

(28) Pierwsza wzmianka o kaplicy szewców pochodzi z 1387 roku, z zapisu o utworzeniu wikariatu z ołtarzem poświęconym „przypomnieniu wiary” (Vicaria commemoracionis fidelium) pod patronatem cechu szewców. W latach 1397-1518 w księgach Verlassungsbücher dość często występował zapis o położonej za „chórem kaplicy szewców /liczonej/ jako 3. kaplica i wikariat /w miejscu/ gdzie wychodzi się do przeoratu” (achter dem kore als de 3. capelle unde vicarie so men geyt na dat priorat in der schomaker capelle). W wykazie kaplic z 1568 r. występowała „kaplica szewców z jednym ołtarzem”. O przebudowie otwartej kaplicy w XVI wieku na kryptę grobową zamkniętą wykutymi z żelaza drzwiami świadczyła płyta nagrobna z roku 1570 osadzona w posadzce przed kaplicą do czasu renowacji kościoła. [76] O krypcie grobowej bez nagrobka informują nas także wykazy kaplic z 1576 roku i 1777. [77]

(X) Obecnie zgromadzone są w niej szczątki ludzkie znalezione podczas prac przy odbudowie katedry w latach 1971-1972 oraz znalezione w latach 2005-2006 w posadzce pod wieżą południową. Część kości złożonych zostało w cynowym sarkofagu z roku 1620 pomorskiej rodziny von Wedel z Krępcewa. Kaplicę zdobi witraż wykonany w 1998 przez Michała Kośmickiego według projektu Grażyny Strykowskiej. Jako jedyna kaplica w szczecińskiej katedrze zachowała zewnętrzny barokowy wystrój z 1779 roku.

Obejście chóru w części południowo-wschodniej

Grobowiec rodziny Masche w ścianie chóru (nr 29)
Kaplice nr 27, 28, 30
Portal wyjścia płd-wsch.
(literka „o”)
Kołatka z drzwi wyjściowych (literka „o”)

Kaplica Miłosierdzia Bożego i Sybiraków

Kaplica rodziny von Zastrow
(nr 30)
Kaplica Miłosierdzia Bożego (XI)

(30) Była to średniowieczna odkryta kaplica powstała w drugiej połowie XIV wieku w trzecim etapie budowy kościoła i poświęcona św. Annie. Pierwsza wzmianka źródłowa o niej pochodzi z zapisu w księdze kościelnej (liber S. Jacobi) z 1387 roku, z którego wynika, że w kaplicy położonej pomiędzy kaplicą szewców i piekarzy założono wikariat św. Stefana i Andrzeja (Vicaria S. Stephani et Andreae), co oznacza, iż te cechy już wtedy posiadały swoje kaplice w obejściu chóru. [78] Z kolei z zapisów w tzw. „księgach zgonów” (Verlassungsbücher) z roku 1496 i 1508 otrzymujemy informację, że po wschodniej stronie kaplicy piekarzy usytuowana była kaplica z ołtarzem św. Anny (Sanctae Annae). [79] Jest to zatem kaplica, którą w XVI wieku zabudowano kryptą grobową przerobioną w XVII wieku na grobowiec rodziny von Zastrow. Grobowiec ten datowany na rok 1750, po przebudowaniu dawnej krypty grobowej posiadał dekoracje podobne do nagrobka na grobowcu w kaplicy przerobionej na grobowiec rodziny von Meyern (cyfra „25” na rzucie kościoła z 1902). W krypcie grobowej pochowano 88 letniego Jacoba Albrechta Zastrow (ur. 18.09.1661, zm. 3.04.1750). Naprzeciw tej kaplicy, pomiędzy filarami prezbiterium, na miejscu dawnego wikariatu przy małym ołtarzu, ufundowanego w 1418 roku (wspomniany jeszcze w 1513), i poświęconemu św. Tomaszowi, Katarzynie i Barbarze (Vicaria Thomae, Katharinae et Barbarae), umieszczona była krypta grobowa, którą wykupił w 1733 roku kupiec Christian Gottlieb Masche (cyfra „29” na rzucie kościoła z 1902). Spoczął w nim w wieku 74 lat w dniu 8.03.1757 roku (zm. 22.02.1757); nagrobek na grobowcu został ufundowany w roku1760 przez Annę Margarethe Blochen, wdowę po kupcu Masche. [80]

(XI) Obecnie w otwartej kaplicy poświęconej Miłosierdziu Bożemu ustawiono współczesny obraz Pana Jezusa Miłosiernego oprawiony w dziewiętnastowieczną drewnianą ramę pochodzącą z kościoła Chrystusa Króla w Świnoujściu. W oknie kaplicy witraż z 1992 ufundowany przez Zachodniopomorski Związek Sybiraków, a zaprojektowany przez ks. Jana Młyńczaka.

Kaplica Kolejarzy

Kaplica Kolejarzy (XII)

(b.n.) Podobnie jak położona obok kaplica św. Anny, kaplica ta także powstała w trzecim etapu budowy kościoła i należała do cechu piekarzy, co wynika z wspomnianej wyżej wzmianki o wikariacie św. Stefana i Andrzeja ufundowanym w 1387 roku. Cech piekarzy do czasu wprowadzenia reformacji posiadał w kościele św. Jakuba sześć wikariatów potwierdzonych w dokumentach z XV i początku XVI wieku. W wykazie kaplic z 1568 roku określona została jako „kaplica piekarzy białego pieczywa z kilkoma ołtarzami /położona/ jako pierwsza od strony drzwi /wyjściowych/ do przeoratu” (Wittbecker Kapelle mit einem Altare ahnn der einen und ersten seidt der Prioratthüren belegen) [81] Niestety nie udało się ustalić pierwotnego wezwania tej kaplicy. W ciągu XVI wieku została zabudowana niską kryptą grobową bez ozdób, zamkniętą żeliwnymi drzwiczkami. W takim stanie dotrwała do do 1944 roku; z zachowanych fotografii wynika, że na ścianie po lewej zawieszono duży obraz z motywem religijnym.

(XII) Obecnie w centrum kaplicy na współczesnym ołtarzu zaprojektowanym przez Aleksandra Sęka i Edwarda Rogalskiego umieszczono rzeźbę św. Katarzyny – patronki kolejarzy. Na bocznych skrzydłach ołtarza znalazły się sceny z jej męczeństwa. Witraż, zaprojektowany przez Sebastiana Ratajczaka, a wykonany w 1998 przez Michała Kośmickiego, przedstawia św. Katarzynę w otoczeniu świętych: Krzysztofa, Mikołaja, Stanisława Kostki i Rafała Kalinowskiego.

Drzwi wyjściowe od strony płd.-wsch. (XIII)

Kruchta południowo-wschodnia z wyjściem na zewnątrz

(XIII) W kruchcie zamkniętej od strony obejścia drzwiami usytuowane jest dawne wyjście (o) do budynku przeoratu, obecnej plebanii bazyliki katedralnej. Natomiast od strony dawnego cmentarza kościelnego w zakończonym ostrołukiem portalu umieszczono oryginalne, barokowe drzwi ufundowane przez Johanna Christiana Woke w 1692 roku - inskrypcja fundacyjna znajduje się w kartuszu zwieńczenia drzwi.

Kaplica Książąt Pomorskich

Kaplica Książąt Pomorskich (XIV)

(9) Na początku XV wieku, tj. ok. 1405 rok ufundowany został przez burmistrza Johannesa Treptowa „wikariat /poświęcony/ św. Marii Magdalenie” (Vicaria S. Mariae Magdalenae), co zostało odnotowano w „księgach zgonów” (Verlassungsbücher) z roku 1407, iż „Hans Treptow ufundował w kościele św. Jakuba w kaplicy Sneberg /położony/ w obejściu chóru naprzeciw domu parafialnego /czyli przeoratu/” (de vicarie de Hans Treptow heft to sunte Jacobe in Sneberg capellen in deme nyen kore to der wedeme wert). W 1532 roku spotykamy dokładniejszą lokalizację: „/wikariat/ położony w obejściu chóru po prawej stronie przy /wyjściu/ do przeoratu” (an der chordore recht iegen dem priorat ouer belegen). W drugiej połowie XVI wieku kaplicę zabudowano niską kryptą grobową bez ozdób, zamkniętą żeliwnymi drzwiczkami. Do 1944 roku na obu ścianach bocznych widniały malowidła ścienne. Źródła pochodzenia pierwotnej nazwy kaplicy - „Sneberg capelle” - nie udało się ustalić. [82]

(XIV) Obecnie w otwartej kaplicy w wykonanym w 1995 roku kamiennym grobowcu spoczęły doczesne szczątki książąt pomorskich. Szczątki te znajdowały się uprzednio w sarkofagach, w krypcie Zamku Książąt Pomorskich w Szczecinie. W czasie drugiej wojny światowej krypta uległa zawaleniu, a sarkofagi uszkodzeniu. Po wojnie sarkofagi poddano konserwacji i obecnie można je oglądać w muzeum Zamku Książąt Pomorskich. Nad grobowcem, na którym wyryto napis: Sepulchrum Illustrissimorum Ducum ac Principium Pomeraniae (Grobowiec najjaśniejszych wodzów i książąt Pomorza), znajduje się obraz epitafijny z około 1600 r., przedstawiający Ukrzyżowanie na tle Jerozolimy i pochodzący z kościoła w Nowym Objezierzu k/ Chojny. Po obu stronach grobowca ustawiono dwie rzeźby drewniane (nadzieja i roztropność), wykonane przez Mateusz von der Linde w 1696 r., pierwotnie będące częścią nagrobka rodziny von Langen (cyfra „26” na rzucie kościoła z 1902) oraz wsporniki z motywami czaszek pochodzące z wyposażenia dawnej kaplicy szewców (cyfra „28” na rzucie kościoła z 1902). W oknie kaplicy zamontowano witraż Ireny Kisielewskiej przedstawiający dziewięciopolowy paradny herb Gryfitów.

Kaplica Ludzi Morza (XV)

Kaplica Ludzi Morza

(b.n.) Z zachowanych dokumentów wynika, że w 1409 roku w środkowej kaplicy określonej nazwą „van der Dollen Capelle”, i położonej na prawo od drzwi prowadzących do przeoratu, został ufundowany przez trzech braci Dollen wikariat poświęcony „10000 rycerzom”. [83], św. Annie i Magdalenie” (milium militum, Annae et Magdalenae). [84] Jak wynika z zachowanych fotografii w ciągu XVI wieku kaplica została zabudowana niską kryptą grobową bez ozdób, zamkniętą żeliwnymi drzwiczkami, i w takim stanie dotrwała do 1944 roku.

(XV) Na ścianie kaplicy umieszczono trzy olejne obrazy Ryszarda Kiełtyki z 1991 r., tworzące tryptyk zatytułowany „Stella Maris” (Gwiazda Morza). Obok umieszczono przedmioty związane z morzem i żeglugą: koło sterowe, kompas, lampy nawigacyjne, dzwon okrętowy ufundowane przez „S” PŻM. Witraż z 1992 – dzieło Michała Kośmickiego – przedstawia m.in. sceny z życia ludzi morza.


Kaplica Matki Boskiej Ostrobramskiej

Kaplica Matki Boskiej Ostrobramskiej (XVI)

(10) Nie udało się ustalić jej pierwotnego wezwania, ale przez cały okres istnienia kościoła była to otwarta kaplica, w której do 1944 roku zachowały się na ścianach dwie wapienne płyty nagrobne. Jedna z nich, z roku 1570 była najstarszą płytą nagrobną zachowaną w kościele i wcześniej osadzona była w posadzce kościoła przed kaplicą od średniowiecza należącą do cechu szewców (cyfra „28” na rzucie kościoła z 1902); treść inskrypcji na płycie mówi nam o miejscu położenia średniowiecznej kaplicy szewców. [85] Druga płyta nagrobna z 1683 roku należała do „Joachima Schawkircha i jego żony Anny Matthigßen oraz ich dzieci i dzieci ich dzieci”. [86] Naprzeciw tej kaplicy, na ścianie chóru pomiędzy filarami wisiała kolejna płyta, płyta nagrobna z 1685 roku należąca do żeglarza Michała Wahrlanga i jego żony Anny Zirkevitz, którą obecnie zawieszono na pobliskim filarze. [87]

(XVI) W kaplicy znajduje się dar papieża Jana Pawła II – kopia obrazu Matki Boskiej Ostrobramskiej, przekazany dla szczecińskiej katedry w 1983 r. podczas jego drugiej pielgrzymki do Ojczyzny. Kopia pochodzi z 1947 i została wykonana przez nieżyjącą już malarkę Łucję Bałzukiewicz. W oknie kaplicy zainstalowano witraż Ireny Kisielewskiej „Mater Misericordia” (1987) z wizerunkiem obrazu, a także Ostrej Bramy i kościoła św. Anny w Wilnie. Naprzeciw tej kaplicy na filarze została umieszczona wspomniana już wyżej płyta nagrobna żeglarza Michała Wahrlanga.

Kaplice na styku obejścia chóru i nawy środkowej

Południowe obejście chóru na styku z nawą środkową
(kaplice nr 30, b.n., wyjście (o),
kaplice nr 9, b.n., 10, 11, 12
Południowe obejście chóru na styku z nawą środkową
(kaplice nr 30, b.n., wyjście (o),
kaplice nr 9, b.n., 10, 11, 12
Południowa część nawy środkowej
(kaplice nr 11, 12, 13)

Kaplice w nawie głównej

Ponad wieńcem kaplic z południowej i północnej strony nawy głównej położone były empory, pokryte równą linią przedpiersi ozdobionych bogatą snycerką i polichromią pochodzącą z pierwszych lat XVIII wieku. Zarówno po prawej, jak i po lewej stronie styku obejścia chóru i nawy środkowej znajdowały się ozdobione malunkiem drzwi (literki „p” i „q” na rzucie z 1902), prowadzące na okalające kościół empory oraz na poddasze kościoła. Drzwi z południowej strony posiadały inicjały fundatora W.A. i datę roczną 1902. [88] Na ścianach nawy i chóru wisiały obrazy a ze sklepień wisiały mosiężne, wieloramienne świeczniki. [89]

Kaplica Najświętszego Sakramentu

Kaplica Rady Miejskiej (nr 11)
Kaplica Najświętszego Sakramentu (XVII)

(11) Najstarsza informacja o tej kaplicy mówiąca o ufundowaniu przez gildię tkaczy wikariatu poświęconego św. Teobaldowi pochodzi z 20 listopada 1364 roku. O późniejszej przynależności tej kaplicy do Rady Miejskiej świadczy ufundowanie w 1501 roku wikariatu przez Radę w „pierwszej kaplicy w kolejności po lewej stronie wyjścia, którym dojdziemy do przeoratu” (in der ersten capelle so men ute dem priorate geyt to der luchten hand). Często wspominany tu wykaz kaplic z 1568 roku wymienia co prawda tylko jedną kaplicę Rady, ale informacja z kolejnej wizytacji mówi jednak o dwóch należących do Rady, jedną starą (i raczej pewnym jest, że chodzi tu o kaplicę oznaczoną cyfrą „18” na rzucie kościoła z 1902, czyli najstarszą kaplice ławników miejskich), i nową należącą wcześniej do cechu tkaczy (wulewever capelle, 1521). [90] Po likwidacji ołtarzy kaplicę w całości wypełniły ławy członków rady miejskiej, które pojawiły się w niej w roku 1684. Umieszczone pośrodku w przedniej ławie cztery siedziska należały do burmistrza i jego rodziny, pozostałe 20 należały do pozostałych członków rady. Na ścianach wisiały portrety, m. in. pastora Friedricha Cramera, syna Daniela Cramera autora historii Kościoła Pomorskiego, i podskarbiego Hermanna Berckhoffa, a także obrazy o treści religijnej. W oknach wstawiono witraże fundowane przez kupca Karla Gerbera. [91]

  • Ławy kupieckie (cyfra „2” na rzucie kościoła z 1902) - naprzeciw kaplicy Rady Miejskiej przy południowym filarze środkowej nawy głównej usytuowane były ławy kupieckie w zamkniętej ze wszystkich stron bogato rzeźbionej loży, do której prowadziło wejście od strony południowej. Wewnątrz tej loży na przyległym do ław filarze na jednej z okalających go drewnianych płyt osadzona była płaskorzeźba w drewnie z wizerunkiem Matki Boskiej z Dzieciątkiem i trzema śledziami, godłem cechu kupców. [92] Wzdłuż nawy środkowej (literka „b” na rzucie kościoła z 1902) za ławą kupiecką oraz po jej drugiej stronie ciągnęły się ławy mieszczan szczecińskich, również otoczone bogato rzeźbionym obramowaniem. Okładziny sześciu filarów usytuowanych wewnątrz tych ław ufundowała pani Valeska Kisker z domu Scalla w 1902 roku. [93]

(XVII) W dawnej kaplicy Rady Miejskiej poświęconej obecnie Najświętszemu Sakramentowi znajduje się ołtarz – tryptyk z końca XIV wieku (lata 1380-1390). Ołtarz pochodzi z Ciećmierza k/ Kamienia Pom., dokąd trafił prawdopodobnie z klasztoru cysterek na Górze Chełmskiej koło Koszalina. W środkowej części tryptyku przedstawiono scenę Koronacji Maryi (na górze) oraz Pokłonu Trzech Króli (u dołu). Po bokach znajdują się rzeźby czterech świętych niewiast: Agnieszki (z barankiem), Barbary (z wieżą), Katarzyny (z mieczem i kołem) oraz Doroty (z koszykiem z różami). Na skrzydłach tryptyku zamieszczono figury 12 apostołów. Oryginalna polichromia tryptyku nie zachowała się. Na kracie oddzielającej kaplicę od nawy głównej widnieje napis „Kaplica Rzemiosła”, gdyż witraże ze scenami ukazującymi eucharystię i herby cechów rzemiosła polskiego wykonane przez Irenę Kisielewską w 1985 roku zostały ufundowane przez szczecińskich rzemieślników.

Środkowa część południowej strony nawy głównej

Ławy kupieckie pośrodku nawy głównej (nr 2)
Fragment narożnika obramowania ławy kupieckiej (nr 2)
Płaskorzeźba z wizerunkiem Matki Boskiej i godłem kupców (nr 2)
Południowa strona nawy
(kaplice nr 11, 12,
13 i 14)
Południowa strona nawy
(kaplica nr 14)
Południowa strona nawy
(kaplice nr 13, 14, kruchta „k”)

Kruchta południowa z wyjściem na zewnątrz

(12) Przed zniszczeniem kościoła w 1944 roku nad wyjściem z nawy (literka „n” na rzucie kościoła z 1902 r.) umieszczona była empora zwana „Chórem Steinwega” (Steinwegsche Chor), ufundowana przez burmistrza Matthäusa Heinricha Liebeherra (ur. 28.02./11.03.1693 r., zm. 10.05.1749). [94]

(XVIII) W kruchcie usytuowane jest nieużywane obecnie wyjście na południową stronę dziedzińca kościelnego, dawnego cmentarza przykościelnego, a obecnie ulicy Świętego Jakuba. Na ścianie zachodniej kruchty powieszono tablice upamiętniające inż Stefana Kwileckiego i ks, Bolesława Domańskiego.

Kaplica św. Barbary i św. Jerzego (Armii Krajowej)

Ławy rzemieślników i empora cechu kramarzy (nr 13)
Kaplica Armii Krajowej (XIX)

(13) Zanim w kaplicy pojawiły się ławy i empora, zrzeszeni w cechu kramarze ufundowali w 1437 roku przy położonym w niej ołtarzu wikariat (kremer vicarie). Po zniesieniu ołtarza w kaplicy wspomniany już mistrz Pfennig wykonał w roku 1683 ufundowane przez 24 rzemieślników stalle odgrodzone od nawy rzeźbionym obramowaniem, a cech kramarzy umieścił nad nimi emporę zwaną odtąd „Emporą Kramarzy”. [95]

(XIX) Obecnie kaplica poświęcona jest żołnierzom Armii Krajowej oraz uczestnikom powstania warszawskiego. W centrum kaplicy na ścianie południowej znajduje się Pieta – czyli przedstawienie Matki Boskiej trzymającej na kolanach martwego Chrystusa. Rzeźba pochodzi z przełomu XV/XVI wieku z Lubniewic w dawnej Nowej Marchii. Witraże w kaplicy, będące także dziełem Ireny Kisielewskiej, z 1984 roku, przedstawiają patronów Armii Krajowej: św. Barbarę i św. Jerzego



Kaplica Chrzcielna

Kaplica Chrzcielna w roku 1937 (nr 14)
Kaplica Chrzcielna (XX)

(14) Istniejące przed zniszczeniem kościoła wyposażenie kaplicy, jak wynika to z niezachowanej inskrypcji, zostało ufundowane w 1693 roku przez kupca Friedricha Krafta i jego małżonkę. [96] Od nawy oddzielona była ażurową przegrodą wykonaną przez snycerza M. von der Linde (1693), zwieńczoną reliefem przedstawiającym Chrzest Chrystusa. [97] Funkcję kaplicy chrzcielnej pełniła od czasów średniowiecza. Pod posadzką kaplicy pochowany został w 1678 roku szwedzki generał Jakob Johann von Wulffen. [98].

(XX) Usytuowany obecnie w kaplicy ołtarz (tryptyk) wykonany ok. roku 1520-1530 w warsztacie marchijskim, a pochodzący z kościoła w Nowym Objezierzu w gminie Moryń. [99] W centrum kompozycji znajduje się Matka Boża z Dzieciątkiem. Nad nią dwa aniołki trzymające koronę. Maryja stoi na sierpie księżyca, co symbolizuje zwycięstwo nad siłami zła i szatana. Obok św. Magdalena i niezidentyfikowany święty. Na skrzydłach tryptyku znajdują się rzeźby 8 świętych, a poniżej (w predelli) współczesne przedstawienia czterech ewangelistów. Poniżej ołtarza zamontowano relikwiarz z relikwiami Apostoła Pomorza św. Ottona, podarowanymi w 1974 r przez biskupa Bambergu z okazji 850-tej rocznicy chrztu Pomorza Zachodniego. [100] W kaplicy do niedawna znajdowała się również zabytkowa chrzcielnica – dzieło artystów Christopha Schmidta – stolarza i Joachima Sellina – malarza z Wolina z 1682 roku, pochodząca z Dobropola k. Kamienia Pom. Kaplicę od nawy głównej odgradza barokowa drewniana przegroda, na której zawieszono belkę ze zwisającymi z obu stron zwiniętymi zasłonami z drewna, pochodzącą z kościoła w Stolcu. Na belce dodatkowo przytwierdzono kartusz przedstawiający proroka z XVII w., pochodzący z wyposażenia kościoła św. Jakuba, a także 5 sztuk barokowych putt z nagrobka małżonków von Meyer (kaplica VIII).

Kruchta podwieżowa południowa

Obraz „Sąd Ostateczny” („k”)
Nowe organy
„Jan Paweł II” (XXII)
Drzwi wejściowe w portalu głównym („h”)

(k) Przed zniszczeniem kościoła na ścianie nad wejściem do kruchty podwieżowej od strony nawy głównej wisiał monumentalnych rozmiarów obraz przedstawiający „Sąd Ostateczny” wykonany po 1677 roku. [101] Na ścianie obok filara południowego zawieszona była pamiątkowa płyta grobowa księcia Barnima III z 1543 roku. [102] Natomiast w przejściu pod wieżą na ścianach umieszczonych było 5 płyt nagrobnych należące do: „starszego gildii z Domu Żeglarza Petera Grotensa, jego żony i dzieci, a także dzieci jego dzieci”; starszego cechu kowali Hansa Kiso i jego żony Barbary Reginy Blumen; starszego cechu siodlarzy Gottfrieda Francka i jego żony Ursuli Regasd z roku 1704; starszego cechu Deetza i jego ukochanej małżonki Dorotei Wolter; a także płyta nagrobna z 1702 roku „pana Samuela Krugera i jego ukochanej małżonki pani Dorotei Elisabeth Schulz” [103]

(XXI) Obecnie w bocznej ścianie znajduje się jedno z dwóch wejść na poddasze głównej nawy oraz służbowe wejście do windy prowadzącej na taras widokowy pod iglicą wieży. Na filarze pomiędzy kruchtą pod wieżą południową a kruchtą środkową umieszczone są trzy tablice poświęcone pamięci Johanna Carla Gottfrieda Loewego, kompozytora i organisty kościoła św. Jakuba w latach 18201866, a wyżej na wysokości organów jego serce w urnie wmurowanej w filar, umieszczone tam 20 kwietnia 1869 roku. [104]

Kruchta podwieżowa środkowa

Widok barokowych organów Schnitgera
(nr 5)
Kruchta podwieżowa środkowa, 2012 (XXII)

(h) Nad sklepieniem środkowej kruchty dawniej mieściła się wysunięta empora chóru z bogato rzeźbionym obramowaniem, na które prowadziły kręte schody z północnej strony nawy głównej, natomiast ponad chórem wznosiły się barokowe organy (cyfra „5” na rzucie kościoła z 1902).

(XXII) Wewnątrz kruchty umieszczono chrzcielnicę z początku XX wieku, przeniesioną tu z kościoła Najświętszego Serca Pana Jezusa. Do kruchty prowadzą drzwi wejściowe z brązu wykonane w 2000 roku obok których na zewnętrznej ścianie wmurowano płytę (Nr 1. na planie z 1902 r.), z tekstem mówiącym o renowacji kościoła przeprowadzonej w latach 1893-1899. [105] Przed wejściem, naprzeciw kruchty północnej stoi cokół z XIX w., który był podstawą nieistniejącego obecnie pomnika organisty Carola Loewego wykonanego z brązu w 1897 roku przez rzeźbiarza H.W. Glümera. [106] Na emporze nad kruchtą w 2008 roku umieszczono organy, które noszą imię Jana Pawła II. Szafę organów zaprojektowano w taki sposób, by nie zasłaniała witrażu w oknach od strony zachodniej. Po północnej stronie kruchty, na filarze powieszono tablicę poświęconą pamięci Jana Szyrockiego.

Kruchta podwieżowa północna

Północna strona nawy głównej
(nr 4, 15, „i”)
Kruchta podwieżowa północna, 2014 (XXIII)

(15, i) Wnęki w ścianach części zachodniej pod obu wieżami kościoła także były wykorzystywane do zakładania ołtarzy i przynależnych do nich wikariatów. M.in. przy jednej z wież wspomniany został wikariat cechu rzeźników ufundowany przez starszych cechu w 1434 roku przy ołtarzu pod wezwaniem św. Andrzeja, który usytuowany był pod starymi wieżami kościoła jeszcze w 1480 roku (knakwerkes vicarie sunte Andreas altare vor dem olden torne belegen). Już w 1319 roku pod północną wieżą Bractwo Tragarzy św. Wawrzyńca ufundowało „wikariat Tragarzy” (Träger-Vikarie). Jako miejsce położenia ołtarza, przy którym został ufundowany, późniejsze źródła za każdym razem wymieniają ołtarz położony w zachodniej części kościoła, tj. pod „/północną/ wieżę zegarową” (Glockenthurm, 1474), lub „przy /ołtarzu/ położonym obok konfesjonału mnichów z Gartz [107] (by der monneke van Gartz bichtstole belegen, 1504); a także po wybudowaniu jednej centralnej wieży „/przy ołtarzu/ położonym przy kostnicy pod nową wieżą” (under dem nygen torme belegen am deme dodenhuse, 1515).
Przed zniszczeniem kościoła podczas bombardowania w 1944 roku na ścianie wieży w północnej części nawy wisiał błyszczący hełm i bogato zdobione epitafium z herbem gen. von Wulffen pochowanego w Kaplicy Chrzcielnej, a pod epitafium wielki obraz przedstawiający Boga Ojca i zastępy aniołów. [108]

(XXIII) Obecnie po lewej stronie kruchty na ścianie umieszczono dwie średniowieczne płyty nagrobne, płytę wapienną z XIV wieku z nieistniejącego kościoła zamkowego św. Ottona oraz płytę z 1603 roku wtórnie użytą. Do kruchty prowadzą osadzone od zachodniej strony barokowe drzwi wejściowe ufundowane w 1694 r. przez Jürgena Witcke opatrzone w kartuszu inskrypcją fundacyjną (w płycinie drzwi umieszczono wtórnie polskie tłumaczenie tekstu z Pierwszej Księgi Królewskiej, rozdz. 8.57-58).

Kaplica północna z wejściem do zakrystii

Kaplica b.n. z wejściem do zakrystii (XXIV)

(16) Przed reformacją była tu otwarta kaplica, podobna do leżącej naprzeciw kaplicy chrzcielnej. Po jej zamurowaniu od strony nawy głównej do wewnątrz wchodziło się przez pokryte malunkiem drzwi do pomieszczenia, które przed renowacją z końca XIX wieku służyło protestantom za kaplicę chrzcielną, a potem jako miejsce przygotowania do aktu religijnego zwanego konfirmacją. Z kaplicy tej przechodziło się do biblioteki kościelnej (literka „g” na rzucie kościoła z 1902 r.) [109], umieszczonej na tyłach grobowca rodzinnego Simonów (cyfra „17” na rzucie kościoła z 1902). Pomieszczenie po przebudowie ok. 1934 roku przeznaczono na salę zebrań gminy kościelnej. [110]

(XXIV) Obecnie od strony nawy głównej prowadzi wejście do położonej w bocznej nawie nowej zakrystii.

Kaplica Akademicka

Grobowiec rodziny Simon (nr 17)
Kaplica Akademicka (XXV)

(17) Dawną kaplicę zwieńczoną ostrołukiem zajmował grób rodziny królewskiego radcy handlowego Simona ufundowany w 1696 roku, w którego wnętrzu, podczas przebudowy pod koniec XIX wieku znajdującej się na jego zapleczu biblioteki, naliczono 18 sarkofagów, w tym m. in. sarkofag burmistrza Matthäusa Heinricha Liebeherra. Rodzina Simonów obsługiwała największy w Niemczech północnych handel winem. Naprzeciw grobowca przy pierwszym północnym filarze usytuowane były kręte schody prowadzące na emporę organową (cyfra „4” na rzucie kościoła z 1902). Schody zostały wykonane w 1902 roku przez szczecińskiego rzeźbiarza Axela Ehlerta według projektu architekta Wilhelma Blaue. Ich dekorację ufundował kupiec Hermann Seliger, a umieszczone na nich rzeźby 12 „Panien mądrych i głupich” kupiec i radny miejski Carl Muetzell. Na ścianie filaru obok grobowca wmurowany został nagrobek mistrza płatnerskiego Caspara Maybauera i jego siostry z roku 1711 wykonany według starszego modelu przez twórcę ołtarza głównego Erharda Löfflera. [111]

(XXV) Obecnie centralne miejsce w kaplicy zwanej Kaplica Akademicką zajmuje konfesjonał. Oprawę plastyczną stanowią 4 neogotyckie obrazy przedstawiające Ojców Kościoła: św. Hieronima, św. Augustyna, św. Grzegorza i św. Ambrożego. Wykonane współcześnie przez Małgorzatę Wodejszo obrazy są kopiami fragmentów Ołtarza Ojców Kościoła - dzieła Michaela Pachera wykonanego w 1463 dla klasztoru w Neustif koło Brixen (obecnie ołtarz eksponowany jest w muzeum sztuki „Stara Pinakoteka” w Monachium). Kaplica urządzona została według wskazówek ks. infułata Romana Kostynowicza, a poświęcił ją w dniu 10 października 2008 abp. Zygmunt Kamiński.

Kaplica północna z kruchtą od strony północnej dziedzińca

Kaplica ławników miejskich (tu środkowa - nr 18), oraz kaplice
nr 17 i 19
Kaplica północna z wejściem z dziedzińca kościelnego (XXVI)

(18) Prawdopodobnie to tej kaplicy dotyczy wzmianka o ufundowaniu 17 marca 1404 roku przez burmistrza Heinricha Wobbermyna na chwałę „Boga, Ewangelistów i św. Jana” wikariatu ławników (vicarie der scheepen, także Schöffen-Vikarie). Ławnicy w tym miejscu ufundowali utrzymanie ołtarza już w 1398 roku, potem w kolejnych latach od 1411 do 1534; jeszcze w 1596 roku przekazali znaczną kwotę na potrzeby swojej dawnej fundacji. [112]
Przed zniszczeniem kościoła w 1944 roku prowadziło do niej pojedyncze wejście z północnego dziedzińca kościelnego, natomiast od strony nawy głównej całą przestrzeń kaplicy, zamkniętej obramowaniem, zajmowały stalle ławników miejskich. [113] W narożniku zwisała z sufitu mała empora z 1705 roku ufundowana przez aptekarza Johanna Rampuscha, fundatora siedzisk spod ołtarza głównego, zwana „Stallą Miłosiernego Samarytanina”, gdyż pokryta była malowidłami ze scenami z przypowieści biblijnej o miłosiernym Samarytaninie. Na drzwiach (literka „l” na rzucie kościoła z 1902 r.), prowadzących z dziedzińca przykościelnego widniały malunki alegorycznych postaci wykonane w 1695 roku. Obok drzwi stała krypta grobowa senatora Carla Gotthilfa Matthiasa i jego żony Sophie Christin Brunnemann z 1791 r. oraz nagrobek adwokata Georga Ludewiga Beyera z 1780 roku. Obok tego ostatniego wiodły schody na emporę do położonej obok kaplicy „rządowej” (cyfra „19” na rzucie kościoła z 1902). [114]

(XXVI) Podobnie jak przed zniszczeniem kościoła od strony północnej dziedzińca kościelnego usytuowane jest podwójne wejście do przedsionka katedry, z których jedno jest nieczynne. Z przedsionka prowadzą schody na piętro bocznej nawy oraz główne obecnie wejście do kościoła. W nawie głównej przed wejściem do przedsionka stoi marmurowa, neoklasycystyczna chrzcielnica używana jako kropielnica.

Kaplice w północnej części nawy głównej

Grobowiec rodziny Simon (nr 17)
Grobowiec rodziny Simon (nr 17)
Kaplice nr 17, 18
Kaplice nr 18, 19, 20, 21, 22, wyjście „r”, kaplice nr 23, 24
Kaplice nr 18, 19, 20, 21, 22, wyjście „r”, kaplice nr 23, 24
Godło z empory „rządowej” (nr 19)

Kaplica północna z wejściem do starej zakrystii

Kaplica zwana „chórem rządowym” (nr 19), w głębi kaplice nr 20, 21, 22, wyjście „r”,
kaplice nr 23, 24
Kaplica b.n. z wejściem do „starej” zakrystii (XXVII)

(19) Podobnie, jak wszystkie kaplice w nawie głównej była to otwarta kaplica, i prawdopodobnie to w niej w 1296 roku ufundowany został przez Johannesa Wussowa ołtarz poświęcony Najświętszej Marii Pannie. Fundację zatwierdził biskup Henryk von Wachholz w dokumencie z 1304 roku. W jednym z zapisów w księdze kościelnej (liber S. Jacobi) z początku XV wieku czytamy, że ołtarz ten położony był w „kaplicy, o której jeszcze dzisiaj mówi się kaplica Wussowów” (capella, quae adhue hodie dicitur der Wussowen capellen). [115] Na początku XIX wieku kaplicę przekształcono w tzw. „chór rządowy” przedstawicieli władz krajowych Pomorza (Landeskollegien), na który wiodły schody z położonej obok kaplicy (cyfra „18” na rzucie kościoła z 1902 r.). Obramowanie empory, które podobnie jak położone w poprzedniej kaplicy stalle ławników miejskich pochodziło z kościoła Mariackiego, od strony nawy pokryte było czerwoną tkaniną, na której pośrodku umieszczono godło ziemi pomorskiej i Szwecji. Na ścianie rozdzielającej obie kaplice wisiało epitafium poświęcone oficerowi szwedzkiemu podporucznikowi von Gruben. W ścianie filara oddzielającego stronę północną nawy głównej od obejścia chóru naprzeciw schodów prowadzących na ambonę (cyfra „6” na rzucie kościoła z 1902 r.) [116], mieściły się, podobnie jak obecnie, drzwi na północne obejście empory (literka „p” na rzucie kościoła z 1902). [117]

(XXVII) Obecnie jest to zamknięte pomieszczenie gospodarcze po starej zakrystii użytkowanej po odbudowie w 1972 roku, z wejściem od strony nawy głównej oraz z dziedzińca północnego, a także z możliwością przejścia do Kaplicy Mariackiej.

Tab. 2. Kaplice w Kościele św. Jakuba

Kaplice Krypty grobowe i grobowce rodzinne Kaplice
Nr XIII w. – 1. poł. XVI w. Nr 2. poł. XVI – 1. poł. XX w. Nr od 2. poł. XX w.
f Kaplica Mariacka f Kaplica Mariacka I Kaplica Mariacka
20 Kaplica św. Małgorzaty 20 grobowiec pani Winnemer i jej mężów II wejście do Kaplicy Mariackiej
21 Kaplica św. Doroty 21 otwarta kaplica z płytami nagrobnymi III kaplica z emporą organową
22 zakrystia/ wejście do Kaplicy Mariackiej 22 zakrystia/ wejście do Kaplicy Mariackiej IV kaplica z nową kryptą grzebalną biskupów
r wyjście płn.-wsch. r wyjście płn.-wsch. V wyjście płn.-wsch. (nieużywane)
23 [ołtarz Męczenników] 23 grobowiec rodziny Winnemer VI Kaplica św. Judy-Tadeusza
24 kaplica cechu kowali 24 grobowiec rodziny Nonemann VII Kaplica Portowców
25 [otwarta kaplica] 25 grobowiec rodziny Meyern VIII Kaplica św. Maksymiliana Marii Kolbego
26  ? 26 grobowiec rodziny von Langen (między filarami chóru)
27 [ołtarz św. Piotra i Pawła (1348)]/ kaplica Loitzów 27 krypta grobowa Loitzów/

Kaplica pamięci parafian poległych podczas I wojny światowej

IX Kaplica św. Wojciecha
28 kaplica cechu szewców 28 krypta grobowa szewców X Kaplica Szewców
29 [ołtarz św. Tomasza, Katarzyny i Barbary] (między filarami chóru) 29 grobowiec rodziny Masche (między filarami chóru)
30 Kaplica św. Anny 30 grobowiec rodziny von Zastrow XI Kaplica Miłosierdzia Bożego i Sybiraków
b.n. kaplica cechu piekarzy b.n. krypta grobowa XII Kaplica Kolejarzy
o wyjście pł.-wsch. o wyjście pł.-wsch. XIII wyjście pł.-wsch.
9 [ołtarz św. Marii Magdaleny] 9 krypta grobowa XIV Kaplica Książąt Pomorskich
b.n. kaplica braci Dollen b.n. krypta grobowa XV Kaplica Ludzi Morza
10 [otwarta kaplica] 10 otwarta kaplica z płytami nagrobnymi XVI Kaplica Matki Boskiej Ostrobramskiej
11 kaplica cechu tkaczy/ kaplica Rady Miejskiej 11 ławy Rady Miejskiej XVII Kaplica Najświętszego Sakramentu (Kaplica Rzemiosła)
12,n  ?/ wyjście południowe 12,n empora zwana „Chórem Steinwega”/ wyjście południowe XVIII wyjście płd. (nieużywane)
13 kaplica cechu kramarzy 13 ławy rzemieślników, empora cechu kramarzy XIX Kaplica św. Barbary i św. Jerzego (Armii Krajowej)
14  ? 14 Kaplica Chrzcielna XX Kaplica Chrzcielna
k kruchta podwieżowa płd. kruchta podwieżowa środk. XXI kruchta podwieżowa płd../ winda
h kruchta podwieżowa środk./ organy h kruchta podwieżowa środk./ organy XXII kruchta podwieżowa środk./ organy
15, i kruchta podwieżowa płn., [ołtarz św. Wawrzyńca]/ kostnica 15, i kruchta podwieżowa płn. XXIII kruchta podwieżowa płn.
16  ? 16 kaplica chrzcielna/ pomieszczenie przygotowujące do konfirmacji XXIV kaplica północna b. n./ zakrystia
17  ? 17 grobowiec rodziny Simon XXV Kaplica Akademicka
g  ? g biblioteka kościelna XXVI klatka schodowa
18 [ołtarz ławników] 18 ławy ławników miejskich XXVI kaplica północna b. n.
l wyjście północne l wyjście północne XXVI wyjście północne
19 ołtarz Najświętszej Marii Panny/ kaplica Wussowów 19 empora władz krajowych Pomorza („chór rządowy”) XXVII kaplica północna b. n./ pomieszczenie gospodarcze
m wejście do Kaplicy Mariackiej m wejście do kaplicy Mariackiej wejście gospodarcze i do Kaplicy Mariackiej

Epitafia

Na ścianach Katedry zgromadzono kilka epitafiów pochodzących z Pomorza Zachodniego:

Tablice pamiątkowe

W szczecińskiej bazylice katedralnej znajduje się wiele tablic pamiątkowych. Poszczególne tablice poświęcone są:

Pozostałe obiekty

Cegiełki na odbudowę kościoła po II wojnie światowej

Inne

  • Z największym szczecińskim kościołem związane były znane osoby. Najsłynniejszym organistą ewangelickiego wówczas kościoła św. Jakuba był słynny niemiecki kompozytor romantyczny Carl Loewe, znany szczególnie jako autor wielu pieśni (m.in. Switezmädchen i Frau Twardowska do słów Adama Mickiewicza). Loewe był przez 43 lat (1820-1863) najwybitniejszą postacią życia muzycznego Szczecina i doprowadził do wykonania wielu wybitnych dzieł Jana Sebastiana Bacha – m.in. Pasji według św. Mateusza i Pasji według św. Jana. Poprowadził też w kościele św. Jakuba w 1827 roku szczecińskie prawykonanie IX Symfonii Ludwiga van Beethovena i światowe prawykonanie uwertury do Snu nocy letniej Felixa Mendelssohna-Bartholdy'ego, napisanej do sztuki Szekspira. Pomnik Loewego stał przed kościołem do 1945 (do dziś ocalał tylko neogotycki cokół, na którym obecnie stoi figura Maryi). Na początku marca 2012 podczas remontu katedry na wysokości organów w głównej nawie, w filarze bezpośrednio z nimi sąsiadującym robotnicy znaleźli zamurowaną urnę, w której od 20 kwietnia 1899 roku spoczywało serce Carla Loewego. [118]
  • W dniu 13 lipca 2008 r. prezydent Litwy Valdas Adamkus odsłonił w kaplicy Matki Boskiej Ostrobramskiej (nr XVI) tablicę poświęconą litewskim lotnikom: S. Dariusowi i S. Girėnasowi, których samolot w dniu 17 lipca 1933 roku rozbił się koło wsi Pszczelnik podczas rekordowego przelotu (bez międzylądowań) na trasie Nowy Jork – Kowno. W katastrofie obaj piloci ponieśli śmierć.
  • Katedra znajduje się na Europejskim Szlaku Gotyku Ceglanego.
  • Przy uliczce przebiegającej wokół bazyliki katedralnej położony jest budynek plebanii, dawny dom przeora kościoła św. Jakuba. W niektórych publikacjach, m. in. w Encyklopedii Szczecina określany nazwą wikarówki kościelnej. [119]

Zabytek

Obiekt wpisany do Wojewódzkiego Rejestru Zabytków pod numerem 9 (decyzja Kl.V-0/8/54 z dnia 12 czerwca 1954, nazwa na liście: kościół św. Jakuba (katedra)).[1]

Galeria

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Wojewódzki rejestr zabytków, w: Biuletyn Informacji Publicznej Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online] [Przeglądany 10.08.2013] Dostępny w: http://wkz.bip.alfatv.pl/strony/menu/9.dhtml
  2. Ober M. Średniowieczny Szczecin a Stargard - rywalizacja na polu architektury w: Szczecin na przestrzeni wieków. Historia. Kultura. Sztuka, pod red. E. Włodarczyka. Szczecin 1995, s. 127 i n.
  3. Jeszcze 13 października 1233 roku papież Grzegorz IX wydał bullę, w której potwierdził prawo do ustanowienia przeoratu i prawo do obsadzania w kościele dwóch księży, dwóch diakonów i mianowanie kaznodziei z „klasztoru świętego Jakuba w Szczecinie /według/ reguły św. Benedykta w diecezji kamieńskiej” (monasterii Santi Jacobi de Stetin ordinis sancti Benedicti Caminensis dyocesis). Ale w kolejnej bulli, wydanej 15 kwietnia 1251 roku, papież Innocenty IV potwierdzając posiadłości klasztoru bamberskiego, wymienia już tylko kościół św. Jakuba (ecclesia Sancti Jacobi in Stetin). Dokumenty poświęcenia kościoła i jednocześnie przekazania klasztorowi znamy z odpisu z akt kościelnych (liber S. Jacobi), i uwierzytelnionych kopii oryginalnych dokumentów z klasztoru benedyktynów z Bambergu z roku 1459; zob. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche in Stettin bis zur Reformation. Stettin 1887, s. 7 oraz 26 i 40, także PUB I, dokument nr 108 z 1187 r. (b. d.), s. 82 i n. oraz PUB I, dokument nr 119 z 1191 r. (b. d.), s. 91 i n.
  4. Według informacji podanej przez Hoogewega w połowie XIII wieku pojawili się w Szczecinie augustianie-eremici, zwani Wilhelmitami, sprowadzeni przez księcia Barnima I, którzy na stoku wzgórza opadającego w kierunku przyszłej ulicy Breite Straße ulokowali przy kościele zabudowania klasztoru o nazwie „Dolina św. Wilhelma” (Vallis sancte Wilhelmi). Klasztor stanął w miejscu, gdzie później obok „Domu Przeora” stał tzw. „Domek M. Pauli”; jednak ze względu na planowaną rozbudowę kościoła św. Jakuba, wilhelmitow przeniesiono przed rokiem 1289 do Lipian, gdzie od 1265 r. istniała pustelnia (erem) zakonników reguły św. Wilhelma, a potem Zakonu Augustianów (zob. H. Hoogeweg, Die Stifter und Klöster der Provinz Pommern. Bd. II. Stettin 1925, s. 457). O zakonie wilhelmitów także w artykule Hermanna Hoogewega, Das Kloster Wilhelmstal. W: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde. Jg. 35. H. 9. Stettin 1921, s. 36. Ich obecność w Szczecinie wspomniano tylko raz, w dokumencie wystawionym przez przeora Conrada w lipcu 1253 roku, w którym zawiadamiają o sprzedaży 20 łanów ziemi (ok. 400 ha) we wsi Skarbimierzyce niejakiemu Arnoldowi de Bergh (zob. PUB II, dokument nr 572a z dnia 2 lipca 1253 r., s. 2).
  5. E. Rymar, Rodowód książąt pomorskich. Wyd. II. Szczecin 2005, s. 527, także 538.
  6. Na czas pobytu w Szczecinie biskup lub jego przedstawiciel zwany prepozytem, tj. przełożonym kapituły kamieńskiej, mieszkał w „Domu Katedralnym” (zwanym curia), położonym przy ulicy Mariackiej naprzeciw kościoła Mariackiego (Kleine Domstraße Nr. 3).
  7. Zob. regest nr 353 z dnia 27 marca 1612 roku w: Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 – 1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak. Bd. 1. – 2. Szczecin 1996, s. 256.
  8. Był to „Cunrad (Konrad), który jako zastępca przeora w kościele św. Jakuba” (her Cunrad de de nu eyn underprior is in sunte Jakobes Kerken), był 6 października 1410 roku świadkiem przy sprzedaży jednej włóki ziemi w Będargowie (Mandelkow), wsi podarowanej w 1220 r. kościołowi św. Jakuba przez księżną Anastazję żonę księcia Bogusława I; zob. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche in Stettin... op. cit., s. 102.
  9. Wikariusze z kościoła św. Jakuba zamieszkiwali w budynkach należących do kościoła, tj. przy ulicach Papen-, Breite-, Pelzer-, Grapengießer- oraz Große Domstraße; o osobach duchownych i świeckich związanych z średniowiecznym kościołem św. Jakuba zob.: M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche... op. cit., s. 134 i n. .
  10. Kalikant, kalikancista (łac. calcare - deptać) – osoba wprawiająca w ruch miechy w organach piszczałkowych. Dawniej funkcja kalikanta była zawodem; zob. Dokładny Niemiecko-Polski Słownik: Ausführliches deutsch-polnisches Wörterbuch. Herausgegeben von C.C. Mrongovius. Dritte Auflage. Königsberg in Pr. 1854, s. 131.
  11. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche... op. cit., s. 135.
  12. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche... op. cit., s. 135 i n.; wykaz uzupełniono faktami wynikającymi z treści opracowania Wehrmanna.
  13. Zob. F. Bahlow, Reformationsgeschichte der Stadt Stettin, Stettin 1920, s. 17.
  14. Stubenrauch A., Führer durch die St. Jacobi-Kirche in Stettin. Stettin 1902, s. 3.
  15. Pozostali członkowie rodu Gryfitów zostali pochowani w książęcych kryptach grobowych w kościele Mariackim oraz w krypcie kościoła zamkowego św. Ottona.
  16. O tej fazie budowy świadczy podana wyżej informacja o przeniesieniu wilhelmitów do Lipian w 1289 roku z uwagi na planowaną rozbudowę kościoła św. Jakuba, a także najstarszy fragment fundamentów pod dawnymi wieżami w części zachodniej kościoła z ok. 1300 roku (zob. H. Lutsch, Mittelalterliche Backsteinbauten Mittelpommerns. Von der Peene bis zur Rega. Berlin 1890, s 23). Wiadomość o istnieniu dwóch wież pochodzi z publikacji Franza Kuglera o niezachowanym napisie na pierwszym filarze z południowej strony nawy, cyt.: „W roku 1456 runęła na tą stronę jedna z wież na organy” (Anno dei M.CCCCLVI ... cecidid ista turris vna cum organo), a także z informacji M. Wehrmanna o zapisie z 1474 roku o wieży zegarowej w księdze miejskiej, za którą służyła w tym czasie północna wieża kościoła; por. F. Kugler, Pommersche Kunstgeschichte. Erster Hauptabschnitt. — Architektur. Kirchliche Architektur. Moderner Baustyl. W: BSt AF Bd. VIII. H. 1. Stettin 1840, s. 75, także M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche in Stettin... op. cit., s. 114.
  17. Brunsberg po raz pierwszy występuje w księgach miejskich Szczecina w roku 1400, natomiast ostatnia informacja o nim w księgach pochodzi z 1428 r.
  18. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin. Eine Führung durch die Baugeschichte und Innenausstattung. Stettin 1937, s. 8-11. Data roczna 1504 pochodzi od Friedeborna (Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern. Stettin 1613. Der Stettinischen Geschichte. Das erste Buch, s. 115). W różnych publikacjach podawana jest także data roczna 1503 pochodząca od Daniela Cramera, który w swojej historii Kościoła na Pomorzu z 1628 roku pisze, cyt.: „Roku Pańskiego 1503 ... wieża św. Jakuba w Starym Szczecinie /została / ukończona” i dalej „w roku pańskim 1503, w dzień dziewicy Małgorzaty /20 lipca/ dzieło zostało osobiście ukończone przez mistrza Johanna Beneke” (Anno 1503 ... ist der Thurm zu S. Jacobi in Alten Stettin vollenzogen ... Item Anno Domini MDIII ipso die Margaritae Virginis completum est praesens opus per Magistrum Johannem Bencken); zob. Das Grosse Pomrische Kirchen Chronicon D. Danielis Crameri ... Gedruckt zu Alt. Stettin 1628. Das Ander Buch der Pommerischen Kirchen Histori, s. 148.
  19. Budowniczy ambony jest nam nieznany, w niektórych publikacjach wymienia się nazwisko Hansa Brodera (ur ok. 1662, zm. 1730), rzeźbiarza i stolarza artystycznego ze Stralsundu, który został tam wpisany do ksiąg miejskich jako stolarz i mieszkaniec miasta (originarius). Wszystkie przypisane mu dzieła pochodzą z lat 1707-1723; zob. Broder, Hans /dostęp 2014-07-11/, także H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin... op. cit., s. 12 i n.
  20. C. Fredrich, Zu den Glocken der St. Jakobi-Kirche w: Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz. T. 1. W: BSt NF Bd. XXI, Stettin 1918, 219 i n.
  21. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin... op. cit., s. 13.
  22. Tamże, s. 14; według katastru szwedzkiego (nr 109) i spisu na planie z 1721 roku (nr 20) kupiec J. Jädike mieszkał w jednej z nieistniejących obecnie kamienic na terenie parceli Breitestraße 19-20.
  23. Erhard Löffler, rzeźbiarz pochodzący z Wrocławia, którego nazwisko umieszczono na listach mieszkańców Szczecina w 1709 roku; zob. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin... op. cit., s. 12.
  24. Tamże, s. 15.
  25. Tamże, s. 11.
  26. Drzwi te nie posiadały nazwiska fundatora, tylko cytat z księgi Jeremiasza (rozdz. 3.22) i inicjały ofiarodawców RDGS ELWH Anno 1692.
  27. Ofiarodawcą północnych drzwi był: MEIST: JŰRGEN WITCK ALTERMANN D. AMBITSCHUSTER HIESELBST UND SEINE EHELICHE HAUSFRAW BENENGELT TESLERS ANNO 1694.
  28. Fundatorem był: IOHANN CHRISTIAN WOKE NEBEST SEINER HAUSFRAU MARIA ELISABET FALTZEN ANNO 1692.
  29. Napis na drzwiach brzmiał: GOTT ZU EHREN UND DER KIRCHEN ZUM ZIER VERETET DIESE THUR MEISTER CHRISTIAN PFENNING DISLER UND DESSEN HAUSFRAU ANNA KLUTTES ANNO DOMINI 1 6 8 8.
  30. Inskrypcja na drzwiach brzmiała: GOTT ZV EHREN VNDT DER KIRCHEN ZIR VEREHR ICH DISE THVR RVDIGER SPERKE BRANDTWEINBRENNER VNDT DESSEN HAVSFRAV ELISABET WALTER HELLERS ANNO 1691.
  31. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin... op. cit., s. 11. Treść inskrypcji na kolejnych drzwiach wejściowych do kościoła pochodzi z przewodnika po kościele św. Jakuba niemieckiego archeologa i konserwatora zabytków Adolfa Stubenraucha, Führer durch die St. Jacobi-Kirche... op. cit., s. 6 i n.
  32. Katedra. Historia kościoła św. Jakuba w Szczecinie, pod red. Pawła Knapa, Andrzeja Kraśnickiego jr. i ks. Artura Rasmusa. Wyd. 2. Walkowska Wydawnictwo – Jeż. Szczecin 2009, s. 38. ISBN 978-83-61805-07-6.
  33. Katedra. Historia kościoła św. Jakuba... op. cit., s. 39.
  34. Tamże, s. 40 i n.
  35. Tamże, s. 25-28.
  36. Tamże, s. 25-28.
  37. Sedina.pl: Sygnaturka już na dachu katedry. [dostęp 2010-12-12].
  38. Szczecińska Bazylika Metropolitalna: Sygnaturka. [dostęp 2010-12-12]..
  39. W opisie poszczególnych kaplic w tytułach użyto współcześnie nadanych nazw.
  40. W protokole z wizytacji napisano: „Pan Johann Schiele poinformował, a właściwie mówiąc, jest tego pewien, iż w całym kościele św. Jakuba powinno być 52 ołtarzy.” (Herr Johann Schiele berichtet, das er eigentlich und für gewiß weis, das in Alles 52 Altare in derselben Sanct Jacobs Kirchen gewesen sein sollen.); zob. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche... op. cit., s. 139, także 174.
  41. Część ołtarzy w kościele położonych było poza kaplicami, stąd położone w kaplicach nazywano „capellae”, a te poza kaplicami „altaria”; tamże, s. 138 i n.
  42. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin... op. cit., s. 15 i.n.
  43. Inskrypcja na nich brzmiała: RATHS-VERWANDTER KAUFFMANNS UNDT GEWANDSCHNEIDER NEBST SEINER EHE-LIEBSTEN FRAUEN REGINA ELISABETH MUNDININ DIESEM STUHL BAUEN LASSEN UND DER KIRCHEN GESCHENKET ANNO 1714; zob. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche... op. cit., s. 10.
  44. Na wszystkich trzech siedziskach widniały jednobrzmiące inskrypcje: JOHANNES RAMPVSCH PHARMACOP ANNO 1691; zob. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin... op. cit., s. 16.
  45. Tamże, s. 16.
  46. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche... op. cit., s. 162 i n.
  47. Były to księgi, w których w porządku chronologicznym odnotowywano wszelką sprzedaż parceli, umowy kupna, sporne sprawy, itp. Wpis ten był niezbędny w powszechnie obowiązującym prawie niemieckim do przeniesienia praw własności przy rezygnacji lub zgonie.
  48. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin... op. cit., s. 24.
  49. Tamże, s. 24; były to kaplice zaznaczone na rzucie kościoła z 1902 roku numerami 20, 23, 24, 25, 26, 29, 30 i 17.
  50. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche... op. cit., s. 144.
  51. leve (leunen) – w języku środkowo dolnoniemieckim oznacza „kochanej” (tu Najświętszej Marii Panny), zob. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. II, s. 679, vrouwe (vruwe, frowe) – pani, tamże, t. V, s. 541; inaczej „naszej kochanej panienki”, tu w znaczeniu „kaplicy Mariackiej”.
  52. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926, s. 37.
  53. Z nazwą tego wikariatu spotykamy się jeszcze w roku 1532 i 1533. Jako miejsce jego położenie wymienia się zawsze „/kaplicę/ naszej ukochanej panienki” (unser lewen frouwen capelle), czyli Kaplicę Mariacką; M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche... op. cit., s. 143 i n.
  54. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche... op. cit., s. 8.
  55. H. Saran, Stettin nebst Umgebung, ein zuverlässiger Führer. Stettin [1913], s. 59.
  56. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin... op. cit., s. 26.
  57. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche... op. cit., s. 144.
  58. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin... op. cit., s. 24.
  59. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche... op. cit., s. 147 i n.
  60. Tamże, s. 168.
  61. Trzy płyty nagrobne umieszczone były w posadzce, natomiast pozostałe cztery oparte zostały o ściany, z tego dwie na ścianie północnej i dwie na bocznych ścianach. Jedna z nich posiadała nieczytelną inskrypcję z 2. połowy XVII wieku. Kolejna z 1687 roku należała do Niclausa Kargertala i jego żony Elisabet Rolof. Pozostałe pięć pochodziło z XVIII wieku, w tym jedna z 1706 roku należała do starszego cechu piekarzy Jochima Pusta i jego żony Cathariny Mattken, kolejna z 1709 r. do Christiana Kornmessera, następna z 1712 r. do Woltera Petera i jego żony Susanny Barthold, i kolejna z 1719 do fundatorów drzwi w portalu północnej wieży, starszego cechu szewców Girgen (Jürgen) Wittke i jego żony Bengel Tesler. Ostatnia siódma należała do niejakiego Gottfrieda Rabe... (nazwisko nieczytelne), i jego żony Dorotei Cramer, wdowy po radcy Kamery z roku 1756; zob. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche... op. cit., s. 21 i n., także s. 40.
  62. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin... op. cit., s. 25.
  63. Z zachowanego napisu udało mi się odczytać: DIES[E]R STEI[N] UND BEGR[AB]N[IS] GEHORET GOTTFRIED RABE[...] [...] SEINER EHE FRAUEN [...] AUCH [IHREN] KIND[ERN UND] KIND[...] [...] SOWO[HL] [...] NACH[FOLGER] [...]. Płyta ta w dostępnych mi publikacjach określana jest jako, cyt.: „płyta nagrobna o nieczytelnej inskrypcji, prawdopodobnie pochodząca z 2 poł. XVII w.”; por. K. Kalita-Skwirzyńska, Bazylika archikatedralna pod wezwaniem św. Jakuba Apostoła w Szczecinie. Opracowanie Stowarzyszenie Historyków Sztuki Oddział w Szczecinie. Szczecin 2006, s. 12, także ks. G. Wejman G., Bazylika katedralna w Szczecinie. W: Colloquia Theologica Ottoniana. 1/2010, s. 128 i n.
  64. Na płycie umieszczono inskrypcję o treści: BIS AN DEN LIEBEN JŰNGSTEN TAG NICHT ZU ÖFFNEN (nie otwierać do Dnia Sądu Bożego); A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche... op. cit., s. 42 i n., także, H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin... op. cit., s. 25 i n.
  65. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche... op. cit., s. 166.
  66. K. Kalita-Skwirzyńska, Bazylika archikatedralna pod wezwaniem św. Jakuba... op. cit., s. 9.
  67. Zob. Sz. Wasilewski, W katedrze. Sarkofag dla biskupów. W: Kurier szczeciński z dnia 30 stycznia 2014 r.
  68. Pokrywające je wcześniej sztychy zostały przekazane do biblioteki kościelnej (literka „g” na rzucie kościoła z 1902 r.), gdzie posłużyły za przykład sztuki drzeworytniczej przy drukowaniu dawnych ksiąg; A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche... op. cit., s. 43; także H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin... op. cit., s. 26.
  69. Na płycie wyryto napis o treści:
    VNTER DIESN STEIN IST BEERDIGE MICHAEL GABVER BVRGER VND HANDELSMAN VON RIGA DIESER STEIN GEHORT PAVLVS GARVER ELISABET FRORICHEN SEINER EHEHAVS MVTER VND IHRER BEIDER KINDES KINDER AVCH STEINEN VND DEMER STEREHE DERERER KINDER 1623
  70. Użyte w nazwie wikariatu określenie „10000 rycerzy i 11000 dziewic” nawiązuje do legendy o św. Urszuli, która wracając z pielgrzymki do Rzymu, zginęła śmiercią męczeńską wraz z 10 towarzyszkami z rąk Hunnów pod Kolonią (Köln) w roku 304 (?) lub 451(?). Jej kult szczególnie rozpowszechnił się w XV w.; liczba 10000 powstała prawdopodobnie ze złego odczytania skrótu „M” (martyrologium – męczeństwo) jako „mille” (tysiąc) w łacińskim rękopisie, co pomnożyło liczbę męczenników z 10 do 10000 /tu „militum” - rycerzy/.
  71. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche... op. cit., s. 43 i n., także H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin... op. cit., s. 26 i n.
  72. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche... op. cit., s. 158 i n., także H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin... op. cit., s. 27 i n. Inskrypcja na grobowcu głosiła: IN DIESER GRUFT DIE BIS AM ENDE DER TAGE UNERÖFNET BLEIBEN SOL ERWARTET EIN FROHES WEDERLEBEN IOHANN CHRISTOPH NONNEMAN KAUF UND HANDELSMANN MIT SEINER FAMILIE ANNO MDCCLXXIX (W krypcie tej, której nie należy otwierać do dnia sądu ostatecznego, oczekują zmartwychwstania Johann Christoph Nonnemann, kupiec i handlowiec ze swoją rodziną, Anno 1779); zob. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche... op. cit., s. 44 i n.
  73. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche... op. cit., s. 151, także H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin... op. cit., s. 28 oraz A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche... op. cit., s. 46.
  74. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche... op. cit., s. 150, także s. 172 i n.
  75. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin... op. cit., s. 28 i n.
  76. Była to płyta nagrobna przeniesiona po 1893 roku do otwartej kaplicy oznaczonej na rzucie kościoła z 1902 cyfrą „10”.
  77. Tamże, s. 29; także A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche... op. cit., s. 47 oraz M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche... op. cit., s. 153.
  78. M. Wehrmann, s. 153.
  79. Tamże, s. 171 i n.
  80. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche... op. cit., s. 163, także A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche... op. cit., s. 48 i n.
  81. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche... op. cit., s. 161, 159 i n.
  82. M. Wehrmann, s. 159; także Stubenrauch A., Führer durch die St. Jacobi-Kirche... op. cit., s. 20.
  83. Wyjaśnienie znaczenia użytego w nazwie wikariatu określenia „10000 rycerzy” podano w przyp. 65. Natomiast na ile ma związek nazwisko braci - Dollen ze środkowo-dolnoniemieckim określeniem „dolen”, czyli „sprawiać cierpienie, męczeństwo” (górnoniemieckie „dulden”) nie udało się ustalić; por. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. I, s. 535, ale daje nam to podstawę, aby twierdzić, iż kaplica w XV wieku mogła posiadać mieć nazwę „Kaplicy Męczenników”.
  84. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche... op. cit., s. 161.
  85. Na płycie widniał gotycki napis w języku dolnoniemieckim o treści: DISSE STENCAPE (LLE UND) GREFFNUS HORT DEM SCHO (MA) KE THO EINER EWIGĚ BEGREFFNIS DER ITZGĚ 4 OLDESTӖ UÑ DER SO NACHEN HOMӖ WERDӖ 1570 THEWS KUMERO HANS MEYN SIMON HALTEN GEORGIUS NEYSAMER, czyli „ta murowana kaplica i krypta należy do szewców jako wspólny grobowiec obecnych czterech starszych cechu i tych, którzy po nich nastąpią /tu data roczna 1570 i imiona oraz nazwiska czterech starszych cechu szewców/ Thew Kumero, Hans Meyn, Simon Halten, Georgius Neysamer”; zob. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche... op. cit., s. 21 i n.
  86. Tamże, s. 22.
  87. Na płycie wyryto napis o treści:
    DIESER STEIN UND BEGRABNIS GE | HORET SCHIFFER MICHEL WAHRLANG | UND SEINER EHELIGHEN HAUSFRAUEN ANNA ZIRCKEVITZER AUCH IHREN | KINDERN UND KINDES KINDERN | NACH ABSTERBEN DES LETZTEN | ERBEN IN ZEHER IAHREN NICHT | ZUEROFFNEN ANO 1685
  88. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche... op. cit., s.
  89. M. Słomiński, Kościoły szczecińskie w dobie baroku. Kościół św. Jakuba Apostoła. W: Słomiński M., Makała R., Paszkowska M., Szczecin barokowy. Architektura lat 1630 – 1780. Szczecin 2000, s. 63 i n.
  90. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche... op. cit., s. 146 i n.
  91. Tamże, s. 145 i n., także A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche... op. cit., s. 24 i n.
  92. Zresztą zgodnie ze starym powiedzeniem hanzeatyckim: Szczecin, skład ryb /i śledzi/ (Stettin ein Fischhaus, źródło: Karl Werhan, Die deutschen Sagen des Mittelalters. 2 Bde., München 1920, Nr. 281 (nach Deecke 1852) w: Petzoldt L., Historische Sagen. Schorndorf 2001, Nr. 68, s. 45; także H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin... op. cit., s. 17. Wykonana przez Christiana Pfenniga w 1693 roku i ocalała z pożogi wojennej płaskorzeźba obecnie umieszczona jest w Kaplicy Portowców (Nr VII na planie kościoła po 1972).
  93. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche... op. cit., s. 10.
  94. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche... op. cit., s. 35, także H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin... op. cit., s. 18.
  95. Tamże, s. 18.
  96. Tamże, s. 18.
  97. M. Słomiński, Kościoły szczecińskie w dobie baroku... op. cit., s. 60.
  98. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin... op. cit., s. 20. Jakob Johann von Wulffen (ur. 25 listopada 1623, zm. 20 czerwca 1678), komendant twierdzy Szczecin z czasów oblężenia w 1677 roku .
  99. Zob. K. Kalita-Skwirzyńska, Bazylika archikatedralna pod wezwaniem św. Jakuba...op. cit., s. 18.
  100. W nocy z 19 na 20 maja 1987 roku na trzy tygodnie przed pielgrzymką papieża Jana Pawła II do Szczecina relikwie, przechowywane w tym czasie w stole ołtarza głównego, zostały ukradzione, sprawców nie wykryto; zob. Katedra. Historia kościoła św. Jakuba... op. cit., s. 50.
  101. Była to jedna z licznych kopii obrazu namalowanego przez Christopha Schwartza z Monachium, która rozprowadzana w formie odbitek miedziorytu Johannesa Sadelera umieszczana była zazwyczaj w zachodniej części kościoła protestanckiego; H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin... op. cit., s. 19.
  102. Pamiątkową płytę grobową Barnima III ufundował Barnim XI, który umieścił ją na zamku Oderburg, skąd po jego zniszczeniu została przeniesiona w 1680 roku do kościoła przyklasztornego św. Katarzyny, gdzie wmurowano ją w zachodnią ścianę elewacji kościoła. Do kościoła św. Jakuba trafiła po rozebraniu kościoła św. Katarzyny w 1904 roku i przetrwała tam do 1950. Z ruin kościoła przeniesiono ją na teren Zamku Książąt Pomorskich.
  103. HERN SAMUEL KRUGER UND DESSEN EHELICHEN HAUSFRAVEN DOROTHEA ELISABETH SCHULZIN 1702; zob. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche... op. cit., s. 21 i n.
  104. Jedna z tych tablic, marmurowa, która przed zniszczeniem kościoła w 1944 roku wskazywała miejsce umieszczenia urny z sercem posiada inskrypcję o treści: CAROLVS LOEWE | LOBEJVNENSIS | ARTIS MVSICÆ DOCTOR | CANTILENIS AC DRAMATIBVS | SACRIS INCLVTVS | PRÆCEPTOR PROBATUS VIR INTEGER | COR SVVM | POST MORTEM QVAM KILÆ | D.XX.M. APRIL. A. MDCCCLXIX OBIIT | IN HAC ÆDE S. JACOBI SEDINENSI | CVIVS ORGANIS SONVIT PER XLIII ANNOS | HAC URNA | CONDI IVSSIT
  105. Na tablicy widnieje napis o treści: „diese von dem stettiner burger beringer 1187 begruendete spaeter aus den gaben der buerger erweiteste 1677 durch brand zerstoerte und notduerstig ausgebesserte kirche ist samt dem turme vornehmlich durch den opfersinn eines buerges der stadt des kaufherrn karl gerber 1893-1899 in ihrer alten gestalt neu erstanden”; zob. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche... op. cit., s. 9.
  106. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche... op. cit., s. 14.
  107. O szarych mnichach z Gartz mieszkających w budynku od strony ulicy Breitestraße do roku 1539 zob. Plebania kościoła św. Jakuba, tamże przyp. 8.”
  108. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin... op. cit., s. 20.
  109. Biblioteka kościelna (Gesamt-Kirchenbibliothek von St. Jakobi) powstała w 1814 roku ze zbiorów kościoła św. Piotra i Pawła, kościoła zamkowego św. Ottona, św. Jana, św. Mikołaja i parafii św. Jakuba. Zbiór liczył 4000 książek umieszczonych w pomieszczeniu za grobowcem rodziny Simonów oraz w bocznej nawie nad nim; zob. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche... op. cit., s. 32.
  110. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin... op. cit., s. 21.
  111. Tamże, s. 21 i n. (tu opis grobowca i otoczenia, zob. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche... op. cit., s. 32 i n.).
  112. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche... op. cit., s. 157 i n.
  113. Stalle zwane „siedziskami ławników miejskich” (łac. scabinus), częściowo pochodzące ze średniowiecza, zostały tu przeniesione z kościoła Mariackiego w 1789 roku po jego pożarze i ostatecznej rozbiórce.
  114. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche... op. cit., s. 37 i n.; także H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin... op. cit., s. 22 i n.
  115. W wykazie kaplic z wizytacji kościelnej z 1568 roku zapisano, że w kaplicy Wussowów stoją dwa ołtarze; w 1596 w kaplicy wymieniono 4 kompletne grobowce, ale już w 1777 żadna z kaplic nie nosi imienia tego starego rodu; M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche... op. cit., s. 140 i n.
  116. Pod nieistniejącą obecnie bogato rzeźbioną amboną, podpartą rzeźbą św. Jakuba, na początku 1563 pochowano Paula vom Rode, superintendenta Kościoła Pomorskiego w latach 1535-1563.
  117. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin... op. cit., s. 23, także A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche... op. cit., s. 38.
  118. Źródło: To najpewniej serce Carla Loewe! Komisja potwierdza/ w: szczecin.gazeta.pl
  119. Encyklopedia Szczecina. Tom I. A-O: Uniwersytet Szczeciński. Instytut Historii. Zakład Historii Pomorza Zachodniego. Szczecin 1999, s. 384, hasło „Jakuba, św.”


Bibliografia

  • Kugler F., Pommersche Kunstgeschichte. W: BSt AF Bd. VIII. H. 1. Stettin 1840.
  • Wehrmann M., Geschichte der St. Jakobikirche in Stettin bis zur Reformation. Stettin 1887.
  • Lutsch H., Mittelalterliche Backsteinbauten Mittelpommerns. Von der Peene bis zur Rega. Berlin 1890.
  • Stubenrauch A., Führer durch die St. Jacobi-Kirche in Stettin. Stettin 1902.
  • Saran H., Stettin nebst Umgebung, ein zuverlässiger Führer. Stettin /1913/.
  • Fredrich C., Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz. T. 1. W: BSt NF Bd. XXI, Stettin 1918.
  • Bahlow F., Reformationsgeschichte der Stadt Stettin. Stettin 1920.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  • Schulz H., Die Jakobikirche in Stettin. Eine Führung durch die Baugeschichte und Innenausstattung. Stettin 1937.
  • Szczecin na przestrzeni wieków. Historia. Kultura. Sztuka, pod red. E. Włodarczyka. Szczecin 1995.
  • Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 – 1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak. Bd. 1. – 2. Szczecin 1996.
  • Encyklopedia Szczecina. Red. Tadeusz Białecki. Tom I. A-O: Uniwersytet Szczeciński. Instytut Historii. Zakład Historii Pomorza Zachodniego. Szczecin 1999.
  • Słomiński M., Makała R., Paszkowska M., Szczecin barokowy. Architektura lat 1630 – 1780. Szczecin 2000.
  • Rymar E., Rodowód książąt pomorskich. Wyd. II. Szczecin 2005.
  • Kalita-Skwirzyńska K., Bazylika archikatedralna pod wezwaniem św. Jakuba Apostoła w Szczecinie. Opracowanie Stowarzyszenie Historyków Sztuki Oddział w Szczecinie. Szczecin 2006. /dostęp 2014-08-11/
  • Katedra. Historia kościoła św. Jakuba w Szczecinie, pod red. Pawła Knapa, Andrzeja Kraśnickiego jr. i ks. Artura Rasmusa. Wyd. 1, 2. Walkowska Wydawnictwo – Jeż. Szczecin 2008, 2009.
  • Wejman G., ks. kan. dr hab., Bazylika katedralna w Szczecinie. W: Colloquia Theologica Ottoniana. 1/2010, s. 99–139. /dostęp 2014-08-11/
  • Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Schiller-Lübben. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. I-VI. Bremen 1875-1881. W: DRW Quellenverzeichnis Schiller-Lübben. /dostęp 2014-08-11/
200px-Commons-logo.svg.png


Zobacz też

Linki zewnętrzne



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk