Bazylika archikatedralna św. Jakuba w Szczecinie

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Bazylika archikatedralna w Szczecinie
brak zdjecia
Bazylika archikatedralna św. Jakuba w Szczecinie
Nazwa niemiecka Jakobikirche
Wyznanie XIII-XVI wiek - rzymskokatolickie

XVI-1945 – luterańskie
po 1945 - rzymskokatolickie

Parafia XII-XVI wiek - rzymsko-katolicka

XVI-1945 – gmina luterańska św. Jakuba
od 1 stycznia 1955 Parafia św. Jakuba Apostoła w Szczecinie
dekret erygujący parafię podpisano 23 grudnia 1954

Data budowy lata 1180 (?)-1187
Data poświęcenia 1187

ponowne po odbudowie:

poświęcenie części chórowej
8 października 1972
poświęcenie korpusu nawy głównej 8 września 1974

Architekt nieznany/
fundator Jakob Beringer z Bambergu
Budulec cegła
200px-Obiekt zabytkowy znak.svg.png nr rej. nr 9 z dnia 12 czerwca 1954[1]

Geolokalizacja: 53.424712,14.5561

Bazylika archikatedralna pw. św. Jakuba – najważniejszy kościół miasta Szczecina oraz najważniejsza budowla sakralna w naszej części Pomorza, zarówno przed 1945 rokiem jak i obecnie. Zlokalizowany na Starym Mieście przy ulicy św. Jakuba 1.

Spis treści

Znaczenie

W dobie średniowiecza kościół św. Jakuba wraz z nieistniejącym od 1831 roku kościołem NMP pełnił funkcję fary miejskiej, tj. przyznano mu prawo udzielania chrztu i urządzania pogrzebów. Od 1534 do 1945 należał do pomorskiej gminy luterańskiej dalej pełniąc funkcję kościoła parafialnego. Po przebudowie na przełomie XIV/XV wieku na kościół halowy należy do dzieł budownictwa ceglanego w stylu architektury gotyckiej charakterystycznej dla krajów nadbałtyckich. [2] Już pod koniec XIV wieku mówi się o halowej budowli z dwoma wieżami i trzynawowym korpusem z obejściem wokół wielobocznego chóru (ambitem), i rzędem kaplic pomiędzy wciągniętymi do wnętrza skarpami. Do jego budowniczych zalicza się m. in. Heinrich Brunsberg działający na terenie Pomorza i sąsiedniej Brandenburgii. Zniszczony w wyniku alianckich nalotów podczas II wojny światowej kościół został pieczołowicie odbudowany. Wewnątrz umieszczono wtórnie kilka dzieł plastyki gotyckiej w tym retabula ołtarzowe z Ciećmierza, Chojny i jej okolic oraz z Lubeki. Z wystroju nowożytnego zachowało się kilka epitafiów i rzeźb. W 1972 stał się kościołem katedralnym diecezji szczecińsko-kamieńskiej, a od 1992 kościołem archidiecezji szczecińsko-kamieńskiej.

Historia

Kościół św. Jakuba od strony prezbiterium, 1855
Wnętrze kościoła św. Jakuba, 1840
Kościół św. Jakuba pod koniec XIX wieku (1887)
Kościół św. Jakuba po przejściu huraganu, 12.02.1894
Kościół św. Jakuba z lotu ptaka (lata 1927-1937)
Wnętrze kościoła św. Jakuba, ołtarz główny,
1. połowa XX wieku
Widok wnętrza kościoła św. Jakuba od strony ołtarza głównego

Wychodząc naprzeciw potrzebom kolonistów niemieckich, osiadłych w Szczecinie w pierwszej połowie XII wieku, pochodzący z Bambergu mieszczanin Jakob Beringer za aprobatą księcia Bogusława I rozpoczął na początku lat osiemdziesiątych XII wieku budowę kościoła, którą ukończono w 1187 roku. Czy był to kościół drewniany, czy już murowany, nie mamy pewności. Konsekracji kościoła św. Jakuba Apostoła wybudowanego w Szczecinie dla wiernych pochodzenia niemieckiego (consecrauit in castro Stetin ecclesìam sancti Jacobi apostoli, fabricatam a quodam fideli Teutonico), dokonał w kwietniu 1187 r. ówczesny biskup kamieński Zygfryd [3], przekazując jednocześnie patronat nad świątynią klasztorowi benedyktynów p.w. św. Michała (Kloster Michelsberg) koło Bambergu. Aktu tego dokonał w obecności wdowy po księciu Bogusławie I, Anastazji, córki księcia Polski Mieszka III Starego, i jej niepełnoletnich synów Bogusława II i Kazimierza II oraz sprawującego w ich imieniu władzę namiestnika Pomorza kasztelana szczecińskiego Warcisława II Świętoborzyca. Poświęcenie i przekazanie patronatu benedyktynom potwierdził w 1191 roku biskup Zygwin podnosząc świątynię do rangi kościoła klasztornego na podstawie bulli protekcyjnej papieża Grzegorza IX z roku 1223, w której planowano utworzenie stałego klasztoru przy kościele św. Jakuba. [4] Jednak klasztoru przy kościele nie utworzono. [5] W kościele pochowano księcia Bogusława II (prawdopodobnie 1 lutego 1220 lub 1221, a także z pewnością jego żonę Mirosławę, zmarłą pomiędzy 1234 a 1240 rokiem. [6] Od momentu ufundowania kościoła św. Jakuba do czasu wprowadzenia na terenie Pomorza reformacji każdorazowo mianowanych przez opata z Bambergu proboszczów, zwanych tu przeorami, zatwierdzał biskup kamieński, który wprowadzał ich na urząd osobiście lub przez swojego przedstawiciela. [7] Co prawda Rada Miejska usiłowała stopniowo przejąć patronat nad kościołem, m. in. poprzez możliwość wpływu na wybór przeora, ale faktycznie udało to się w pełni dopiero po wprowadzeniu reformacji, w roku 1612 po ugodzie, jaką książę Filip II zawarł z miastem [8]. Obowiązki, jakie należały do wybranego proboszcza poznajemy z pisma prezentacji nowego przeora Stephana Mertza w 1526 roku: cura animorum plebis prioratui subiectae ac regimem et administracio euisdem in spiritualibus et temporalibus, czyli był głównym duchownym w kościele, a pozostali winni mu byli posłuszeństwo i posługę. Jego zastępcą był tzw. „Unterprior”, którego funkcję wspomniano po raz pierwszy w 1410 r. [9] Poza tym do posługi w kościele kierowani byli zakonnicy z klasztoru Bambergu, którzy zamieszkiwali po południowo-wschodniej stronie kościoła, w miejscu, gdzie obecnie stoi tzw. „Dom przeora”. Ilu ich było tego nie wiemy, ale pełnili m.in. funkcję kaznodziei zwanego praedicator, a także kapelanów w kościołach filialnych. Poza tym należy wymienić kilkudziesięciu wikariuszy i ołtarzystów zajmujących się codziennym odprawianiem mszy świętych przy licznych ołtarzach w kaplicach wewnątrz kościoła. Na ich czele stali tzw. provisores, zwani także vorstender. [10] Z pozostałych duchownych należy wymienić kustosza (custodes), poza tym organistę (organista), także kalikanta (kalkante) [11] oraz dzwonnika, wspomnianego w 1507 roku (de clockener van Sante Jacobe). [12]

Tab. 1. Wykaz przeorów do czasów reformacji

Proboszcz Lata urzędowania uwagi
kustosz przed 1220 zarządzający kościołem w imieniu klasztoru benedyktynów p. w. św. Michała koło Bambergu
1 Heinricus 1220 podana tu data roczna niepewna, nosił tytuł procurator ecclesie; wcześniej członek konwentu zakonnego z Bambergu
2 Konrad 1237
3 Theyno (Degenhardus, Degeno) 1264-1277 wspomniany w 1278 i 1280. Jako pierwszy nosił potwierdzony dokumentem tytuł przeora (prior); w 1268 wszczął spór z z plebanem Johannem z kościoła św. Piotra o granice parafii
4 Haroldus 1286
5 Albertus I 1295-1296
6 Conradus I 1300-1310
7 Eberhardus I 1316-1318 wspomniany jeszcze w 1323
8 Theodoricus I 1326
9 Fridericus I 1328
10 Albertus II 1330-1347
11 Fridericus II de Lubetingen po 1347
12 Conradus II de Wartheym przed 1361
13 Heinricus de Zyren, także de Tyrin 1361-1376 zmarł w 1376
14 Johannes I de Seckendorff 1376-1379 toczył spór z franciszkanami z kościoła św. Jana o posługi religijne, rozpoczęty przez przeora Henryka
15 Borchardus de Dasbach (Burchard) 1379-1384 1383, rozpoczął spór z kapitułą św. Ottona o posługi religijne oraz z kapitułą Mariacką
o posługi na Łasztowni
16 Bertholdus de Erla 1387
17 Albertus III de Helbe 1390-1392 w 1391 r. założył szkołę przy kościele św. Jakuba
18 Fridericus II de Swartzenborg (Schwarzenburg) 1393-1407 wspomniany w 1400, 1402 i 1404; toczył spór z wikarymi z kościoła św. Jakuba o należności z posług religijnych;
14 kwietnia 1402 otrzymał glejt od Rady Miasta chroniący go przed zaburzeniami antyreligijnymi
19 Georgius von der Mule (de Molendino) 1408
20 Hildebrandus de Wenckheim 1410-1411
21 Conradus III (dictus Grotz, także Gross) 1411-1419 zrezygnował w 1419
22 Herdeghenus (Deghenardus) Hilpoltsteyn 1419-1433 wprowadzony na urząd 6 października 1419; w roku 1424 toczył spór z wikarym kaplicy św. Katarzyny na Świerczewie; zrezygnował w 1433, zmarł przed majem 1437
23 Johannes II Fox (Fuchs) 1433-1434 wprowadzony na urząd 7 maja 1433 (feria quinta post testum Johannis); w 1435 jest już opatem w Bambergu
24 Johann Rabensteyner po 1410 (?) informacja niepewna; Herdeghenus (1436-1437?), nieznane są także nazwiska kolejnych przeorów do 1445
25 Andreas Stosser 1445-1446 wysłany do Szczecina 25 stycznia 1445
26 Fridericus de Redwitz 1453-1461 po raz pierwszy jako przeor wymieniony 7 września 1453
27 Theodoricus II (Dietrich) 1464-1467 pod koniec 1467 sprowadził relikwie cesarza św. Henryka i jego żony Kunegundy, przechowywane w relikwiarzu zakupionym przez niego w Norymberdze
28 Martinus 1476 kierowanie przeoratem i kościołem przejął w dniu 12 marca 1476
29 Bernhard de Mudersbach 1484
30 Michael Cylenkar (Glerkow) (?)-1487 został odsunięty w 1487 (remotio), na jego miejsce wprowadzono 16 marca 1487 Mattheusa (Mathias) de Schweigern (von Seberg)
31 Mattheus de Schweigern 1487-1488 oficjalnie wprowadzony na urząd 1 czerwca 1487
32 Dr. Bernhardus Roer (Rör) po 1488 ksiądz świecki, data roczna niepewna
33 Johannes Helin 1490-1501
34 Simon Mellerstadt 1502-1509 wspomniany w 1503 i 1506, rozpoczął urzędowanie po 1500. Prawdopodobnie w tym czasie w niezbyt jasnych okolicznościach zaginęły cenne dla kościoła relikwie św. Henryka i św. Kunegundy (inna wersja mówi o podarowaniu ich kościołowi św. Jerzego przez przeora o imieniu Conrad ?)
35 Gregorius Dedelow 1512 (?) data roczna niepewna, brak udokumentowanego potwierdzenia pełnienia przez niego funkcji przeora w roku 1512
36 Placidus 1509-1513
37 Petrus Buchner 1525 zmarł w 1526 lub nawet już w 1525, bowiem dokumenty potwierdzał biskup kamieński Erazmus
38 Stephan Mertz 1526 urzędował od 3 stycznia 1526 do 24 lutego 1528 (tyle udało się stwierdzić)
39 Johannes Kunhoffer 1528-1539 na urząd wprowadzony został 3 grudnia 1528 - był to ostatni przeor przed wprowadzeniem reformacji, wspomniany w 1532; mieszkał w budynku przeoratu do swojej śmierci w roku 1539 [13]


Podobnie, jak w przypadku kościoła Mariackiego w Szczecinie, dzieje budowy kościoła św. Jakuba Apostoła można podzielić na kilka okresów, w tym 4 okresy budowy i przebudowy w okresie średniowiecza, a następnie kolejny przy odbudowie i przebudowie po zniszczeniach dokonanych podczas oblężenia przez wojska brandenburskie w 1677, i na koniec generalna renowacja świątyni w drugiej połowie XIX wieku i odbudowa po zniszczeniach II wojny światowej:

  • okres I - budowa kościoła w XII wieku. Niewiele można powiedzieć o tym etapie budowy, oprócz tego, że świątynię zbudowano w miejscu dzisiejszego chóru, być może jeszcze w formie drewnianej kaplicy poświęconej w kwietniu 1187 roku.
  • okres II - rozpoczęcie w 1. połowie XIII wieku budowy murowanej świątyni. W pierwszej kolejności powstał bazylikowy chór, tj. część kościoła zwana chórem kapłańskim z pięciobocznym obejściem [14], gdzie w usytuowanej prawdopodobnie w pobliżu ołtarza krypcie grobowej pochowano księcia Bogusława II (1220 lub 1221) i jego żonę Mirosławę (pomiędzy rokiem 1234 a 1240). [15] Około 1250 roku rozpoczęto budowę korpusu nawowego bazyliki wraz z poprzeczną nawą zwaną transeptem, położoną pomiędzy chórem i resztą świątyni pokrytą dachem. W dalszej kolejności wzniesiono w części zachodniej dwie wieże, które właściwie nigdy nie zostały ukończone [16] W tym samym okresie powstało wokół prezbiterium wąskie obejście zwane ambitem z wieńcem otaczających go niskich kaplic.
  • okres III - w latach 13701387, a zapewne od 1375 roku układ bazylikowy części prezbiterialnej przebudowano na halowy podwyższając kaplice w obejściu i w nawach bocznych korpusu głównego. [17] W tym czasie północna wieża w części zachodniej kościoła była nieco wyższa niż główna nawa wystająca ponad nawy boczne, natomiast wieża południowa wystawała nieco powyżej naw bocznych. W I poł. XV wieku Heinrich Brunsberg, mistrz budowlany i twórca gotyku ceglanego przebudował południową ścianę korpusu nawowego [18]. Przebudowana ściana otrzymała bardzo dekoracyjny wygląd (widoczny do dnia dzisiejszego) z licznymi lizenami, wimpergami i płycinami bogato zdobionymi glazurowanymi kształtkami.
  • okres IV - W drugiej połowie XV wieku nastąpił ostatni etap budowy kościoła, który trwał do 1504 roku. Powodem było zawalenie się wieży południowej podczas sztormowej pogody w 1456 roku, co spowodowało zniszczenie zachodniej części korpusu nawowego. W ciągu kolejnych pięćdziesięciu lat odbudowano korpus nawowy w układzie halowym (w nawiązaniu do istniejącego już halowego prezbiterium), a mistrz Hans Bönecke (Benecke) ukończył w 1504 r. budowę jednej centralnej wieży nakrywając boczne nawy pochyłym dachem. [19]
    • nieliczne informacje o wyglądzie katolickiego kościoła św. Jakuba sprzed wprowadzeniem reformacji pozwalają nam ustalić położenie chrzcielnicy kamiennej usytuowanej w nawie głównej w zachodniej części kościoła pomiędzy dwoma wolnostojącym filarami, a także położenie kazalnicy przy środkowym filarze usytuowanym od strony północnej nawy głównej oraz położenie przenośnych organów piszczałkowych, początkowo prawdopodobnie tzw. portatyw, a w późniejszym czasie tzw. pozytyw, umieszczonych na emporze w północnej nawie bocznej nad Kaplicą Maryjną. [20] Pozwalają nam także ustalić usytuowanie chóru muzycznego umieszczonego na emporze nad kaplicą położoną po wschodniej stronie południowych schodów wieżyczkowych, a także usytuowanie szafy zegara astronomicznego ustawionej pomiędzy filarami za ołtarzem głównym. [21]
    • Jak podaje księga kościoła św. Jakuba w Szczecinie (liber Sancti Jacobi), konwent klasztoru św. Michała w Bambergu pod przewodnictwem opata Eberharda von Venlo na prośbę przeora kościoła św. Jakuba, Theodoricusa (Dietricha) postanowił podarować dwie z posiadanych przez siebie relikwii św. Henryka i św. Kunegundy, założycieli i patronów klasztoru św. Michała w Bambergu. 12 października 1467 roku dziekan Hartung von Stein z Bambergu, który po łacinie podpisywał się jako Hertindus de Lapide, przekazał przeorowi Teodorykowi dokument (przechowywany w Królewskim Archiwum Państwowym - Miasto Szczecin, vol. nr 72), w którym zapisano, iż przekazuje się przeoratowi i konwentowi kościoła św. Jakuba łokieć cesarza św. Henryka, i ramię św. Kunegundy, jego żony. Przeor Teodoryk otrzymane święte szczątki umieścił w specjalnie zamówionych przez niego w Norymberdze monstrancjach i przewiózł do Szczecina. W Szczecinie relikwie zostały wprowadzone do kościoła św. Jakuba w uroczystej procesji w dniu św. Tomasza (21 grudnia) 1467 r. i wystawione w ołtarzu głównym. Niestety nie znamy dalszych ich losów. We wspomnianej księdze Liber St. Jacobi przy opisie przewiezienia relikwi do Szczecina na marginesie znajdowała się niezbyt czytelna notatka, z której wynikało, iż monstrancje w których przechowywano relikwie św. Henryka i św. Kunegundy zostały w niezbyt jasnych okolicznościach rozbite i w związku z tym ówczesny przeor Simon miał je w 1506 roku komuś podarować. Informacja ta nie do końca jest pewna, gdyż np. Joachim Bernhard Steinbrück w oryginale dokumentu doczytał się imienia Conrad, który miał relikwie podarować kaplicy szpitalnej pw. św. Jerzego; skądinnąd wiemy jednak, że w wykazie przeorów z tego okresu przeor Conrad nie występuje. [22] Fakt, że tak szybko zapomniano o tak cennych relikwiach nie powinien dziwić, był to bowiem okres szybko następującego ruchu reformacjnego. [23]
  • na mocy decyzji Sejmiku Trzebiatowskiego w 1534 roku kościół św. Jakuba stał się świątynią protestancką. W tym czasie aż do 1. połowy XVII w. w kościele nie prowadzono żadnych poważnych prac budowlanych. W latach trzydziestych, po śmierci ostatniego księcia pomorskiego (1637) i trwającej w tym czasie wojny trzydziestoletniej (1618–1648), teren Pomorza został przejęty przez króla szwedzkiego. Kolejne lata przyniosły oblężenie miasta przez wojska brandenburskie, w wyniku czego ostrzał artyleryjski z 16 na 17 sierpnia 1677 roku wywołał pożar kościoła św. Jakuba. Zniszczeniu uległa wieża, sklepienia korpusu oraz część gotyckiego wyposażenia świątyni. W 1679 roku rozpoczęto odbudowę, a następnie jego wnętrze wyposażono w nowe barokowe sprzęty, w tym wykonaną w 1690 roku nową drewnianą ambonę i wiodące nań schody policzkowe o pełnej wysokości ok. 12 metrów, zlokalizowaną na północnym filarze łuku tęczowego (cyfra „6” na rzucie kościoła z 1902) [24] oraz nowe dzwony.
    • znajdujące się w kościele dzwony w średniowieczu obsługiwane były przez dzwonnika zwanego clockener i jego pomocników (luden to latende, 1511). Według wykazu z 1576 roku na wieży centralnej zwanej zegarową (Glockenthurm), wisiały cztery dzwony: dzwon „wielki” (tu nie nazwany), dzwon średni „Apostolika”, dzwon „Mszalny” i dzwon zegarowy, zwany dzwonem cymbałowym (Zimbelglocke), którego nieruchoma podczas dzwonienia czasza uderzana była młotem. Dodatkowo w wieży centralnej był jeden dzwonek ręczny, a w małej wieży sygnaturki na dachu kościoła dwa dzwony. Również wewnątrz kościoła znajdowały się dwa dzwony.
Wielki dzwon
„DN. CAROLO XI.”
(z lat 1669-1677)
Wielki dzwon
„Święty Jakub”
(z roku 1681)

- największy dzwon („wielki”), uszkodzony podczas oblężenia w 1659 roku został przetopiony na nowo na zlecenie kościoła w lipcu 1669 przez syna Christopha Köckeritza, Lorentza (Wawrzyńca) Köckeritza, przy znacznej dotacji króla szwedzkiego Karola XI. Stąd jego nazwa „DN. CAROLO XI.” Był to czwarty w kolejności w historii kościoła św. Jakuba odlew tego dzwonu (kiedy powstał, a także kiedy nastąpił jego drugi i trzeci odlew nie wiemy; można tu mówić o roku 1456, gdy runęła południowa wieża, a także o 1504 roku, po wybudowaniu centralnej wieży). Piąty odlew tego dzwonu Lorentz Köckeritz wykonał w roku 1681. Ludwisarz w większości powtórzył na nim inskrypcje z poprzedniego odlewu, ale jego waga była większa (5,7 t). [25] W czasie II wojny światowej został zabezpieczony we wnętrzu północnej wieży i przetrwał zniszczenie kościoła w czasie nalotu w nocy 16/17 sierpnia 1944 r. Obecnie, nazywany dzwonem „Wielkim”, także „Dzwonem Szwedzkim”, lub popularnie „Świętym Jakubem”, wisi na drewnianej konstrukcji na placu przykościelnym po północno-wschodniej stronie kościoła, na miejscu dawnej zabudowy mieszkalnej położonej pomiędzy ulicą Grodzką a dziedzińcem kościelnym.
- dzwon środkowy zwany niegdyś „Apostolica” przetopiono na nowo w 1611, i ponownie przez Christopha Kökeritza, który przy okazji odkrył oszustwo dokonane przez poprzedniego ludwisarza „Lotaryńczyka” w 1611 roku, który oszukał kościół św. Jakuba na wadze dzwonu. Po 1677 roku dzwonu tego już nie odnawiano.

  • w roku 1696 budowniczy organów Matthäus Schurich z Radebergu k/Drezna rozpoczął budowę nowych organów, którą, po jego niespodziewanej śmierci w 1697 r., ukończył 18 grudnia 1699 roku Arp Schnitger z Hamburga. [26] Pod zawieszonymi nad sklepieniem kruchty wejściowej organami usytuowano emporę organową z bogato rzeźbionym obramowaniem, ufundowaną w lipcu 1694 roku przez kupca Johanna Jädike (Johan Jedke) i jego małżonkę Elisabeth Bratzer. [27] Nowy, o wysokości 23 metrów – sięgający niemal do sklepienia – ołtarz główny projektu Erharda Löfflera [28] powstał w latach 1709-1711. Początkowo pozbawiony był polichromii, którą wykonał dopiero w latach 1731-1734 miejscowy artysta-malarz Eichner. Również bariery drewniane przed ołtarzem Löffler dostarczył dopiero w 1734 roku. [29]
  • przy aktywnym wsparciu finansowym kupca Karla Gerbera w roku 1893 rozpoczęto generalną renowację świątyni. W jej ramach powstał także w 1894 roku smukły hełm wieńczący katedralną wieżę, a kościół wyposażony został w instalację elektryczną i grzewczą. W trakcie prac w dniu 12 lutego 1894 roku podczas silnego podmuchu szalejącego nad miastem orkanu doszło do katastrofy budowlanej – zawaleniu uległ hełm wieży, niszcząc dach i sygnaturkę. Jeszcze w tym samym roku wieżę wysokości 118 metrów i sygnaturkę ponownie odbudowano. [30]

Drzwi wejściowe w portalu głównym („h”)
Fragment drzwi portalu głównego, lata 30. XX w., („h”)

Od strony zachodniej do kościoła prowadziły trzy portale stanowiące obramowanie trzech bogato rzeźbionych barokowych drzwi. Środkowe (literka „h” na rzucie kościoła z 1902 r.) pochodziły z 1692 roku i ozdobione były wykonaną z brązu kołatką w formie głowy lwa trzymającego w pysku pierścień. [31] Kolejne drzwi, północne („i” na rzucie kościoła z 1902 r.) pochodziły z 1694 r. [32], natomiast południowe („k” na rzucie kościoła z 1902 r.) mniej więcej z tego samego roku, ale oprócz zamieszczonej na nich sentencji biblijnej nazwiska fundatora nie podano. Podobnie ozdobione i zaopatrzone w kołatkę były drzwi w portalu od południowo-wschodniej strony obejścia chóru z 1692 roku („o” na rzucie kościoła z 1902 r.). [33] Drzwi z północno-wschodniej strony ambitu były najstarsze, z 1688 roku [34], natomiast te z północnej strony dziedzińca („m” na rzucie kościoła z 1902 r.), stanowiące dojście do Kaplicy Północnej (obecnej Kaplicy Maryjnej), a także na schody wieżyczkowe (literka „p” na rzucie kościoła z 1902 r.), pochodziły z 1691 roku. [35] Nieco później powstały drzwi od strony południowej nawy głównej (literka „n” na rzucie kościoła z 1902 r.) oraz drzwi od północnej strony dziedzińca kościelnego (literka „l” na rzucie kościoła z 1902 r.), prowadzące do dawnej Kaplicy Maryjnej (cyfra „18” na rzucie kościoła z 1902 r.). [36]

Zrujnowany kościół św. Jakuba od strony północnej, 1948
Wnętrze zrujnowanego kościoła św. Jakuba, 1948
Płyta nagrobna z zrujnowanego kościoła św. Jakuba, ca 1948
Katedra (podczas rekonstrukcji wieży)
Wejście do krypty biskupów
Ołtarz główny typu tryptyk (otwarty)

Latem 1944 roku, w wyniku dwóch nocnych nalotów alianckiego lotnictwa (16/17 i 29/30 sierpnia), kościół został bardzo poważnie uszkodzeny (całkowicie zniszczony dach korpusu nawowego i hełm wieży oraz północna elewacja budowli). Ucierpiało również wyposażenie światyni, które spłonęło, podobnie zresztą jak otaczające go zabudowania Starego Miasta. W latach 19471949 ruiny kościoła tymczasowo zabezpieczono przed dalszą destrukcją – przykryto prezbiterium sklepieniem i wzniesiono ściany oddzielające go od praktycznie nieistniejącego korpusu nawowego.
W 1954 roku powstał projekt utworzenia nowej parafii w Śródmieściu, a 23 grudnia 1954 ordynariusz gorzowski, ks. Zygmunt Szelążek podpisał dekret erygujący parafię pod wezwaniem św. Jakuba Apostoła z siedzibą przy ulicy Bogurodzicy 3, który wszedł w życie 1 stycznia 1955 roku. [37] Dwa lata później przy Proboszczu Parafii św. Jakuba powstał „Społeczny Komitet Odbudowy Zabytkowego Rzymsko-Katolickiego Kościoła św. Jakuba na Starym Mieście w Szczecinie”. [38] Na apel komitetu odbudowy pomiędzy 2 maja a 30 sierpnia 1958 roku odgruzowano wnętrze zniszczonej świątyni. [39] By zrealizować odbudowę ruin kościoła Społeczny Komitet Odbudowy rozpoczął w 1959 roku rozprowadzanie cegiełek umożliwiających zebranie dodatkowej kwoty. Niestety władze nie zezwoliły na oficjalne zbieranie dodatkowych funduszy [40]. Pod koniec czerwca 1962 roku władze podjęły decyzję o wstrzymaniu wszelkich prac budowlanych przy odbudowie kościoła [41], jedynie w latach 1959-1966 przeprowadzono prace zabezpieczające wieżę kościoła, a wewnątrz kościoła P.P. Pracownie Konserwacji Zabytków utworzyły bazę socjalną i magazynową dla swoich pracowników.
Między 1972 a 1974 odbudowano katedrę. Do podjęcia decyzji o odbudowie ruiny kościoła przyczyniło się przede wszystkim przekazanie świątyni na własność Kościołowi oraz wskrzeszenie diecezji szczecińsko-­kamieńskiej przez Papieża Pawła VI bullą z dnia 28 czerwca 1972 roku. Autorami projektu odbudowy zostali szczecińscy architekci: Stanisław Latour i Adam Szymski a pracami budowlanymi kierował ówczesny proboszcz ks. Julian Janas. Projekt zakładał odbudowę świątyni w jej historycznym kształcie, z wyjątkiem elewacji północnej, której nadano nowoczesną formę. Z powodu poważnego naruszenia murów zbombardowanej wieży, nie zdecydowano się na odbudowę wieńczącego jej hełmu. W pierwszej kolejności odbudowano część chórową kościoła co umożliwiło przeprowadzić ingres pierwszego ordynariusza biskupstwa szczecińsko-kamieńskiego, ks. bpa Jerzego Stroby. Poświęcenia dokonał ks. Kardynał Stefan Wyszyński 8 października 1972 roku. Natomiast korpus nawowy poświęcony został 8 września 1974 roku a konsekracja katedry odbyła się 31 maja 1982 r. przez ks. bp Kazimierza Majdańskiego. W 1983 roku papież Jan Paweł II podniósł kościół do rangi bazyliki mniejszej.

W 2007 roku rozpoczęła się przebudowa zwieńczenia wieży w celu przywrócenia jej dawnej sylwetki. 12 stycznia 2008 na wieży postawiono strzelisty hełm, w którym znalazły się punkty widokowe. Po odbudowie wieży, katedra mierzy 110,18 m i jest drugim pod względem wysokości budynkiem w Szczecinie (po wieżowcu PAZIM, który wraz z masztem antenowym liczy 128 m wysokości) oraz drugą co do wysokości świątynią w Polsce (po bazylice w Licheniu – 141,5 m).

15 czerwca 2008 uroczyście poświęcone zostały nowe organy, które nazwano „Jan Paweł II”. Mają one 66 głosów i składają się z 4743 piszczałek (o wysokości od 11 milimetrów do 10 m), w tym 183 rezonatory trąbki hiszpańskiej. Cały instrument o wysokości 10 m waży 36 ton. Specjalnie na tę uroczystość skomponowane zostały dwa utwory Lux et veritas (Światło i prawda) Marka Jasińskiego i Ad maiorem Dei gloriam (Na większą chwałę Bożą) Zbigniewa Kozuba.

23 października 2009 w Bazylice Archikatedralnej spoczął drugi ordynariusz diecezji, pierwszy Metropolita Szczecińsko-Kamieński Arcybiskup senior Marian Przykucki. Do czasu przygotowania krypty biskupiej trumna z ciałem byłego metropolity spoczywała w jednej z kaplic bocznych. W dniu 7 maja 2010 w krypcie szczecińskiej katedry został pochowany, zmarły 1 maja 2010, arcybiskup Zygmunt Kamiński.

8 października 2010 na dachu katedry zainstalowana została nowa sygnaturka, którą przygotowywano od jesieni 2009 roku, ma ona 18 metrów wysokości. [42] [43]

Zagospodarowanie wnętrza kościoła przed rokiem 1944 i po odbudowie ze zniszczeń II wojny światowej

Obecnie w kościele św. Jakuba w obejściu prezbiterium (chóru) i po obu stronach nawy głównej usytuowano 19 kaplic. [44] Stan ten pokrywa się z ostateczną liczbą podaną w 1596 roku w sprawozdaniu z kolejnej wizytacji kościelnej.

Kaplice i wyposażenie wnętrza kościoła, rzut przyziemia z 1902
Kaplice i wyposażenie wnętrza kościoła
św. Jakuba po odbudowie w 1972 roku

Z kolei badania zachowanych do połowy XX wieku dokumentów pozwoliły wykazać, iż w kościele św. Jakuba tuż przed wprowadzeniem reformacji było 24 kaplice i 52 ołtarze z przypisanymi do nich ponad 80 wikariami, co wynika m. in. z protokołu z wizytacji kościoła w 1568 roku. [45]
Niestety nie udało się dopasować wszystkich nazw kaplic oraz usytuowanych w nich ołtarzy z wikariatami, zapisanych w księgach kościelnych kościoła św. Jakuba zwanych Liberum S. Jacobi oraz w tzw. „księgach zgonów” (Verlassungsbücher) [46], a także wspomnianych w dokumentach po reformacji, do tych wymienionych w zapisach z późniejszych czasów. Wynikało to m. in. z tego, iż część ołtarzy usytuowanych było poza kaplicami, tj. przy ścianach filarów pod wieżą, lub przy filarach wolnostojących, a jedyną wskazówką w poszczególnych zapisach były określenia typu kaplica (capellae), ołtarz (altaria), czy wikariat (vicariae), powiązane z osobą fundatora lub opiekującego się nimi duchownymi, [47], nie zawsze jednak z informacją o ich położeniu w kościele. [48]







Prezbiterium

Wnętrze prezbiterium,
ołtarz główny przed 1902
(nr 8) [49]
Wnętrze prezbiterium, ołtarz główny, 2012

Po zniszczeniach w trakcie oblężenia z 1677 roku kościół otrzymał wspomniany wyżej nowy ołtarz (cyfra 8 na planie z 1902 r.), w którego centrum mieścił się obraz przedstawiający „Objawienie Pańskie”, zastąpiony w 1826 roku obrazem „Zdjęcia z Krzyża” namalowanego przez przez miejscowego artystę von E.M. Lengericha; nad nim zawieszono obraz „Objawienie św. Jana” nakryty baldachimem, nad którym z „obłoka chwały Pańskiej” patrzyło osadzone w trójkącie „Oko Opatrzności”. [50] Całą konstrukcję ołtarza podtrzymywały podwójne kolumny i ozdabiały liczne rzeźby. W ścianie otaczającej wnętrze prezbiterium (literka „a” na rzucie kościoła z 1902 r.) przed ołtarzem obu stronach usytuowano drzwi wyjściowe, a na filarach od wewnątrz umieszczono obrazy kolejnych pastorów kościoła. Wzdłuż ścian chóru ustawiono stalle (cyfra „3” na rzucie kościoła z 1902), ufundowane przez kupca Jürgena Kube i jego małżonkę Reginę Elisabeth Mundin w 1714 roku [51], natomiast bliżej ołtarza ustawiono trzy skrzyniowe siedziska z 1691 roku fundacji aptekarza Johannesa Rambuscha, jedno z północnej strony i dwa z południowej. [52] Przed ołtarzem zwisała szesnastoramienna korona lampy z 1744 roku, a na zachodnim skraju prezbiterium przed stopniami pod łukiem tęczowym stał niski ołtarz zwany „Voraltar” (przed-ołtarz mający postać stołu; (cyfra „7” na rzucie kościoła z 1902 r.). [53]

Ambona na filarze pod łukiem tęczowym (nr 6)
Krypta grzebalna biskupów szczecińsko-kamieńskich
Figura św. Jakuba podpierającego ambonę kościelną (nr 6)


Obecnie centralne miejsce w prezbiterium zajmuje nastawa ołtarzowa typu tryptyk (otwarty), zawieszona na dwóch filarach i stanowiąca współczesną kompilację rzeźb gotyckich, pochodzących m.in. ze zniszczonego kościoła w Mariackiego w Chojnie i Mieszkowic. W zrekonstruowanej w 1981 r. szafie umieszczono 18 płaskorzeźb z ok. XV wieku. Najcenniejszą z nich jest postać Matki Boskiej z Dzieciątkiem wykonana w typie „Pięknej Madonny” – pochodząca z Mieszkowic. Obok znajdują się, wywodzące się z kościoła w Chojnie, podobizny sześciu świętych niewiast oraz dwóch biskupów: św. Ottona Apostoła Pomorza i św. Wojciecha. Z Żukowa zaś pochodzą rzeźby dziewięciu apostołów w predelli. Trzy figury zostały wykonane współcześnie. Nad ołtarzem umieszczony został późnogotycki krucyfiks z Uznamia pochodzący z początku XVI wieku, z odrostami roślinnymi i ramionami zakończonymi czterema medalionami z symbolami czterech ewangelistów. Pośrodku stoi obszerny, czworoboczny posoborowy stół ołtarzowy, ufundowany na dziesięciolecie istnienia diecezji szczecińsko-kamieńskiej w 1982 r. Jego boki ozdabiają odlane w mosiądzu płaskorzeźby. Od strony zachodniej, pośrodku, umieszczono wizerunek Matki Boskiej, a po jej obu stronach płaskorzeźby dwunastu apostołów. Na pozostałych ścianach bocznych ołtarza umieszczono wizerunki szeregu osób związanych z historią kościoła ma Pomorzu, w Polsce i na świecie, poczynając od okresu chrystianizacji (św. Otton z Bambergu, Warcisław I), a kończąc na czasach niemal współczesnych (św. Maksymilian Maria Kolbe, prymas Stefan Wyszyński, papież Jan Paweł II). Stół ołtarzowy oraz ambonę zaprojektował i wykonał Kazimierz Bieńkowski z Warszawy. Z trzech stron stołu umieszczono sedilia - siedziska dla celebrantów, stalle dla szczecińskiej Kapituły Katedralnej oraz siedzisko dla Biskupa Ordynariusza zwane „katedrą”. Bezpośrednio za ołtarzem, we wschodniej części obejścia prezbiterium w podłodze znajduje się krypta grzebalna biskupów szczecińsko-kamieńskich opatrzona napisem: CRYPTA EPISCOPORUM SEDINENSIUM-CAMINENSIUM. Na filarach łuku tęczowego na konsolach umieszczone są na wspornikach dwie rzeźby barokowe, z których usytuowana po lewej stronie rzeźba św. Jakuba stanowiła podporę niezachowanej w tym miejscu ambony z 1693 roku (cyfra „6” na rzucie kościoła z 1902 r.). Rzeźba po prawej stronie przedstawia postać św. Piotra z ok. 1670.




Położenie kaplic i ołtarzy w kościele św. Jakuba w okresie średniowiecza
(na rzucie przyziemia z 1923)


Kaplice w obejściu prezbiterium

W drugiej połowie XIII wieku, po wybudowaniu korpusu nawy głównej i dwóch wież w części zachodniej, równolegle powstałe wcześniej obejście chóru kapłańskiego otoczono wieńcem niskich kaplic. Zakończenie prac przy rozbudowie kościoła potwierdzają nam liczne fundacje ołtarzy w kaplicach nawy głównej i wokół obejścia. Pierwszą znaną nam wzmianką było uposażenie w 1296 roku ołtarza Najświętszej Marii Panny w kaplicy położonej w północno-zachodniej części świątyni, przyległej do północnej wieży i zwanej od nazwiska fundatorów Kaplicą Wussowów. Fundacja ołtarza św. Wawrzyńca przez Bractwo Tragarzy w 1319 r. potwierdza nam ukończenie budowy wież. Kolejne fundacje potwierdzają nam lokalizację pozostałych kaplic, m. in. Kaplicy Maryjnej (1326), Kaplicy Tkaczy (1364), tzw. starej Kaplicy Rady (1367), a w obejściu prezbiterium Kaplicy św. Doroty przy zakrystii (1371). Od 1375 roku rozpoczęto przebudowę bazylikowej części prezbiterialnej na halowy chór obejściowy, podwyższając istniejące tu kaplice do wysokości kaplic w nawie głównej. Jak wynika z publikacji Martina Wehrmanna opartej na źródłach historycznych prace przy przebudowie zakończono do końca XIV wieku, a ołtarze w kaplicach obejścia, które w większości otrzymały nazwy od swoich fundatorów, poświęcono w latach 1380–1387. Były to m. in. Kaplica Krawców (ta jeszcze przed 1380), Kaplica św. Doroty (1380), Kaplica Sneberga (1383), Kaplica Nyenkerkena (1384), Kaplica Szewców (1387). Ołtarze i kaplice utworzono również pod ścianami obejścia chóru, m. in. Kaplica cechu kowali (1407), Kaplica św. Anny (1418), Kaplica św. Marii Magdaleny (przed 1405), ołtarz św. Marka (1387). [54]
Z zapisów w „księgach zgonów” (Verlassungsbücher) wynika, że w 1570 roku rozpoczęto w kościele św. Jakuba sprzedaż kaplic na miejsca spoczynku co znakomitszych mieszczan szczecińskich, co spowodowało, iż już w 1577 r. wszystkie kaplice w obejściu chóru wypełniły krypty grobowe, a w roku 1595 na ich miejscu oraz przy kaplicach i ołtarzach przy ścianie przyległej do chóru zaczęto stawiać okazałe nagrobki. [55] Ich właściciele zmieniali się dość często, ale tylko 8 z nich dotrwało do czasów II wojny światowej, zachowując swój wystrój z lat 1696-1791. [56]

Nieistniejące obecnie kaplice i ołtarze przy ścianach obejścia chóru kapłańskiego

  • Ołtarz Loitzów naprzeciw zakrystii (VI) [57]

- (14.) [58] w 1511 została wymieniona fundacja rodziny Loitzów przy ołtarzu „leżącym w obejściu chóru naprzeciw zakrystii” (gegen der gerwekamer an dem kore belegen), i podobnie w roku 1520 jako „/położona/ naprzeciw zakrystii” (gegen der gerwekamer). Nie znamy wezwana świętego, któremu ołtarz został
poświęcony. [59]

Krypta grobowa rodziny kupca Velthusena w północnej ścianie chóru (nr 16)

- w drugiej połowie XVI wieku w tym miejsu powstała krypta grobowa, w której pochowano w 1657 roku Johanna Dielliessena, burmistrza Szczecina w latach 1639-1649, a następnie według informacji z 1707, a także wykazu kaplic z 1777 roku kupca Joachima
Budde. [60]

  • Kaplica cechu kowali (VIII)

- (16.) księga kościelna liber S. Jacobi donosi, że w 1407 roku cech kowali wzniósł ołtarz z wikariatem św. Teobalda i św. Apolonii. Księga zgonów (Verlassungsbücher) z tego roku podaje, że „położony /był/ naprzeciw zakrystii przy drzwiach wejściowych na chór” (tegen gerwekamer ouer unde an der kordor belegen), czyli przy północnej ścianie obejścia chóru. Kowale mieli również zamiar założyć drugi ołtarz, gdyż w rejestrze biskupstwa kamieńskiego odnotowano, iż starsi cechu kowali (oldermanni operis fabrorum) na prezentacji w dniu 2 lipca 1490 roku osadzili Johannesa Bokemanna po śmierci Johannesa Bruna na wikariacie poświęconym „Matce Bożej, św. Piotrowi i Pawłowi, św. Jakubowi Większemu (Starszemu) Apostołów, 10000 Rycerzy oraz św. Katarzynie” (dei sueque matris necnon beatorum Petri et Pauli Jacobique maioris Apostolorum, decem milium militum et S. Katherinae). Jednak w wykazie ołtarzy i kaplic kościoła św. Jakuba z 1568 roku znajdujemy tylko zapis: „za chórem /położona jest/ kolejna kaplica z jednym ołtarzem należąca do kowali” (über ahm Kohre die andere Kappelle mit 1 Altare den Schmieden gehörendt). [61]
- w roku 1628, a także w 1777 odnotowano w tym miejscu kryptę grobową, w której pochowano Christiana Hipmana, burmistrza Szczecina w latach 1634-1639. Od 1780 chowano tu przedstawicieli rodziny kupieckiej Velthusenów. [62]

Grobowiec rodziny von Langen w ścianie chóru
(nr 26)
  • Kaplica – schody zegarowe (XI)

- (18.) nie znamy przeznaczenia tej kaplicy w okresie przed reformacją. Według Fredricha umieszczono w niej schody umożliwiające dostęp do szafy zegara astronomicznego położonego w kolejnej kaplicy międzyfilarowej za ołtarzem. [63]
- (18.) w pierwszej połowie XVII wieku odnotowano w tym miejscu grobowiec rodziny Winnemer, wykupiony następnie w 1696 roku przez kupca i bankiera Friedricha Langa z uszlachconej w 1706 roku rodziny von Langen. [64] W 1777 roku odnotowany jako grobowiec rodziny von Liebeherr (tu Generallandschaftsrat zu Stettin Carl Albrecht von Liebeherr, 1726-1793). [65]

  • Kaplica z zegarem astronomicznym (XVI)

- (18a.) po przejęciu przez radę miejską patronatu nad kościołem w kaplicy międzyfilarowej za ołtarzem głównym ustawiono szafę zegara astronomicznego (Sphiaira, Seiger Häuslein), pochodzącą prawdopodobnie z XV wieku i składającą się z kilku kondygnacji, stąd informacja o schodach umożliwiających obsługę jej mechanizmu. Zegar, oprócz godzin, wskazywał także dokładne kalendarium dni, miesięcy i lat, wykaz wszystkich świąt roku, a także fazy księżyca na tle sfery niebieskiej. Opis zegara pochodzi z relacji Giacomo Fantuzziego, urzędnika nuncjatury, który w 1652 roku po siedmiu latach pobytu w Polsce wracał do rodzinnych Włoch przez Pomorze, i swoją wizytę w szczecińskim kościele św. Jakuba opisał w „Diariuszu podróży po Europie (1652)”. Umiejscowienie zegara potwierdza nam także wzmianka z 1776 oku informująca nas o grobowcu Rauscha w kaplicy Loitzów „za zegarem” (hinter der Uhr). [66]

Grobowiec rodziny Masche w ścianie chóru (nr 29)
  • Kaplica św. Anny (XX)

- (26.) przy ołtarzu w małej kaplicy po prawej stronie obejścia chóru kapłańskiego, prawdopodobnie w 1418 roku, Heinrich Hogenholt ufundował wikariat poświęcony św. Tomaszowi, Katarzynie i Barbarze (vicaria Thomae, Katharinae et Barbarae) bez zgody przeora, którą ten wyraził dopiero dwa lata później, i którą zatwierdził przedstawiciel (principal [67]) biskupa kamieńskiego Johannesa Wulfarda. Stąd też początkowo kaplica nosiła nazwę Kaplicy Hogenholta. O wikariacie tym, usytuowanym według księgi zgonów z 1493, a także z 1496 i 1508 roku już przy ołtarzu św. Anny (sanctae Annae), słyszymy jeszcze w 1513 roku. Stąd też kaplica ta okreslana jest również Kaplica św. Anny. [68]

Południowa ściana obejścia chóru

- w okresie poreformacyjnym ulokowano tu grobowiec Diedericha Stadtlendera (1630). W pierwszej Polowie XVIII, w 1733 roku, miejsce w krypcie grobowej wykupił kupiec Christian Gottlieb Masche. Spoczął w niej w wieku 74 lat w dniu 8.03.1757 roku (zm. 22.02.1757). Zachowany do 1944 roku nagrobek na grobowcu ufundowała w roku 1760 wdowa po nim, Anna Margarethe z domu Blochen. [69]

  • Kaplica św. Marii Magdaleny (XXIII)

- (29.) pierwsza oficjalna wzmianka o tej kaplicy to notatka w księdze liber S. Jacobi o przekazaniu burmistrzowi Johannesowi Treptowi (zm. 1416) przez opata z Bambergu Wilhelma Wolffesdorffa, za zgodą przeora kościoła św. Jakuba Fryderyka, patronatu nad ołtarzem i wikariatem św. Marii Magdaleny (vicaria S. Mariae Magdalenae). Ołtarz musiał powstać przed 1405 rokiem, gdyż wspomniany tu opat Wilhelm von Wolffesdorff zmarł 4 kwietnia 1405 roku. W 1407 roku w jednej z ksiąg zgonu znajdujemy zapis, iż „Hans Treptow utworzyl wikariat w kościele św. Jakuba w kaplicy Sneberga /położonej/ w nowym chórze naprzeciw domu parafialnego” (de vicarie de Hans Treptow gemaket heft to sunte Jacobe in Sneberg capellen in deme nyen kore to der wedeme wert), a w roku 1408 kolejny o „wikariacie, który założył Hans Treptow w południowej części nowego /obejścia/ chóru” (de vicarie de Hans Treptow heft gemaket in dat suden in dem nyen kore). Jeszcze w 1532 roku występuje zapis, który potwierdza, iż wikariat ten „położony był naprzeciw prioratu po prawej strony drzwi /wyjściowych/ z chóru” (an der chordore recht iegen dem priorat ouer belegen). [70]
- na początku XVIII wieku w dawnej Kaplicy Sneberga mieścił się grobowiec rodziny Steinwega, prawdopodobnie mającego związek z emporą usytuowaną nad wyjściem południowym z kościoła (tzw. Steinwegsche Chor, XXVII). Grobowiec odnotowano w 1704, a także w 1781. [71]

  • Kaplica Sundacha (XXV)

- (31.) wzmianka o ufundowaniu w 1387 roku przez Alberta Sundacha ołtarza św. Marka (altare S. Marci) wraz z wikariatemi w „kaplicy z ołtarzem /położonej/ na tyłach stall chóru od strony posiadłości kościelnych /czyli domu parafialnego/” (in capella altaris retro stalla chori versus dotem), potwierdza, że w tym czasie w chórze kapłańskim istniały już stalle przeznaczone dla duchownych. Według Wehrmanna na przełomie XV/XVI wieku ołtarz św. Marka był pod patronatem rodziny Pawel; jeszcze w wykazie kaplic z 1568 roku wymieniono kaplicę Heinricha Paula z nagrobkiem rajcy miejskiego Johannesa Dolgemanna. [72]
- w okresie poreformacyjnym miejsce po ołtarzu sprzedano i w powstałej krypcie grobowej pochowano wspomnianego wyżej Johannesa Dolgemanna (1568), potem Martina Bartholomeusa (1595) oraz Schroedera (1730, 1777). [73]

Kaplica Matki Boskiej Częstochowskiej

Dawna zakrystia,
Kaplica Północna
(literka „f”)
Kaplica Matki Boskiej Częstochowskiej (X)

- (f) [74] Współcześnie zakłada się, że na miejscu tej kaplicy w pierwszej fazie budowy kościoła usytuowana była prawdopodobnie wolno-stojąca budowla z trójbocznym zamknięciem od wschodu i osobnym wejściem w środkowej części od strony północnej, przeznaczona dla przydzielonych do kościoła św. Jakuba benedyktynów. [75] Z kolei według przekazów źródłowych było to boczne pomieszczenie sakralne zwane „Gerwekammer”, czyli zakrystia, w której przechowywano naczynia i szaty liturgiczne, a kapłani przygotowywali się do odprawiania obrzędów liturgicznych. Po raz pierwszy zakrystia wspomniana została w tym miejscu w 1407 roku przy wzmiance o wikariacie cechu kowali „położonym w obejściu chóru naprzeciw zakrystii” (tegen gerwekamer ouer unde an der kordor belegen), a także w 1487 w informacji o ołtarzu krawców „/położonym/ przed zakrystią” (vor der gerwekamer). Wykazy kaplic sporządzone w czasie wizytacji kościelnych w roku 1573 i 1777 wymieniają zakrystię jako położoną przy Kaplicy Krawców (Kapelle der Schneider). [76] W wyniku zawalenia się w 1456 r. wieży południowej znacznym zniszczeniom uległa również zakrystia. Jej przebudowę zlecono prowadzącemu odbudowę kościoła mistrzowi budowlanemu Janowi Benecke, który ok. 1490 roku nadał jej kształt prostokąta i zachowaną do dziś formę architektoniczną.
- Wspomniany wykaz z 1777 r. określa ją także jako „Bahrenkapelle”, czyli kaplicę, w której przechowywano mary (podstawę, na ktorej ustawianno trumnę ze zwłokami).[77] W pierwszej połowie XIX wieku pełniła funkcje gospodarcze (m. in. jako skład różnego rodzaju sprzętów). Dopiero podczas prac renowacyjnych w 1896 roku przywrócono jej funkcje sakralne i neogotycki wystrój dwunawowej kaplicy, nadając jej nazwę Kaplicy Północnej (Nordkapelle). [78] Na początku XX wieku co niedziela odbywały tu się nabożeństwa szwedzkiego kościoła ewangelicko-luterańskiego. [79] W latach 1933-1934 przystosowano ją do wykonywania urzędowych czynności kościelnych i studiowania Biblii. [80]

- (X) [81] Po odbudowie kościoła św. Jakuba po 1972 roku w kaplicy urządzono Kaplicę Matki Boskiej Częstochowskiej (Kaplica Maryjna). W kaplicy umieszczona jest kopia obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej, wykonana przez Annę Torwirt z Torunia, a w oknach zainstalowano witraże Wiktora Ostrzałka o tematyce maryjnej.

Kaplica z wejściem do Kaplicy Matki Boskiej Częstochowskiej

Grobowiec żony Winnemera i jej trzech mężów (nr 20)
Wejście do Kaplicy Maryjnej (V)

- (13.) Nie znamy wezwania jakiemu poświęcona była w średniowieczu ta kaplica i położony w niej ołtarz.
- Po roku 1570 została przebudowana na kryptę grobową, gdyż już w 1574 r. wspomniano w tym miejscu grobowiec Joachima Pargowa, natomiast w 1736 roku w tym miejscu powstał nagrobek żony radcy handlowego Sophie Elisabeth Winnemer z domu Müller i jej trzech mężów - kupca Christiana Everta, kupca Heinricha Meyera i starszego gildii, radcy handlowego Winnemera (cyfra „20” na rzucie kościoła z 1902). Była to 8-metrowej wysokości konstrukcja z kryptą grobową odgrodzoną w dolnej części misternie wykutą żelazną kratą.[82]

- (V) Obecnie kaplica stanowi wejście do kaplicy Maryjnej. Nad wejściem usytuowano emporę umożliwiającą dojście z północnych schodów wieżyczkowych do małych organów umieszczonych na emporze w kaplicy obok (VII), położonej po jej prawej stronie. Po lewej stronie kaplicy na ścianie obejścia, nad wejściem do klatki wejściowej schodów wieżyczkowych umozliwiających dojście do neobarokowej sygnaturki postawionej na szczycie dachu w 2010 roku, wisi barokowe epitafium Henniga von Knutha z 1693 roku.

Kaplica z emporą organową

Grobowiec żony Winnemera (nr 20) oraz fragment otwartej kaplicy nr 21
Kaplica z emporą organową (VII)

- (15.) W czasach średniowiecza była to otwarta kaplica z ołtarzem pod wezwaniem św. Doroty (Sunte Dorothea), przy którym w 1380 roku Adelheida, wdowa po Tydemanie Westvalu ufundowała wikariat św. Doroty i św. Iwo (Vicaria S. Dorotheae, S. Yvonis). [83] Kolejny wikariat, jak się wydaje miał związek z poprzednio ufundowanym przez Adelheidę, gdyż w 1386 roku Heinrich Westphal ufundował przy tym samym ołtarzu wikariat św. Piotra, św. Pawła i św. Tomasza (vicaria S. Petri et Pauli et Thomae), co potwierdza zapis z 1411 oraz 1434 roku, mówiący o „dwóch wikariatach, które łączy rodzina Westphalów” (de beyden vicarien de de westfelesche maket heft). Według księgi kościelnej liber S. Jacobi w 1407 w kaplicy tej został ufundowany drugi ołtarz, ołtarz kaznodziejów (Altare praedicatorum), niestety przy niedostatku innych informacji sprawa jest całkowicie niejasna. Z kolei z zapisu w księdze zgonów z 1434 i 1436 roku wynika, że patronem wikariatu założonego w kaplicy św. Doroty przez Jacoba Westwala (także Jacob Westual), był Paul Beringer (Pawel Beringhere lenher der vicarien de nu her Jacob Westual heft in sunte Dorotheen capelle). Stąd też kaplica św. Doroty na przełomie XV/XVI wieku nazywana była także Kaplicą Beringera, co również potwierdza wykaz z wizytacji w 1568 roku, gdzie wymieniono jedną Kaplicę Beringera położoną przy zakrystii (der Beringer Kapelle ahn der Gervkahmer belegen), i jednocześnie drugą Kaplicę Beringera z jednym ołtarzem (der Beringer andere Kapelle mit einem Altar), położoną w elewacji bocznej nawy przy południowej kruchcie podwieżowej kościoła. Wykaz kaplic z 1596 roku wymienia w tym miejscu kolejną niejasną nazwę: die Diaconi, mającą być może związek z informacją o wspomnianym wyżej ołtarzu kaznodziejów [84], lub powstałą tu po 1570 roku kryptą grobową kryjącą doczesne szczątki diakonów z kościoła św. Jakuba. Bardziej prawdopodobna wydaje się być wersja związana z ołtarzem kaznodziejów, przy którym jeszcze w 1310 został ufundowany przez mieszczanina Heinricha Perleberga wikariat św. Pawła (vicaria S. Pauli), i na którego powiązanie z urzędem kaznodziei kościoła św. Jakuba (Amte des predicator an St. Jakobi) zezwolił w 1428 roku biskup kamieński Zygfryd von Bock. [85]
- Po zniszczeniach z 1677 roku w kaplicy umieszczono 7 płyt nagrobnych pochodzących z 17. i 18. stulecia. Trzy płyty nagrobne umieszczono bezpośrednio na istniejącej jeszcze krypcie grobowej, natomiast pozostałe cztery oparto o ściany kaplicy. Dwie na ścianie północnej i dwie na bocznych ścianach. Jedna z nich posiadała nieczytelną inskrypcję z 2. połowy XVII wieku. Kolejna z 1687 roku należała do Niclausa Kargertala i jego żony Elisabet Rolof. Pozostałe pięć pochodziło z XVIII wieku, w tym jedna z 1706 roku należała do starszego cechu piekarzy Jochima Pusta i jego żony Cathariny Mattken, kolejna z 1709 r. do Christiana Kornmessera, następna z 1712 r. do Woltera Petera i jego żony Susanny Barthold, a kolejna z 1719 do fundatorów drzwi w portalu północnej wieży, starszego cechu szewców Girgen (Jürgen) Wittke i jego żony Bengel Tesler. Ostatnia siódma należała do niejakiego Gottfrieda Rabe... (nazwisko nieczytelne), i jego żony Dorotei Cramer, wdowy po radcy Kamery z roku 1756. [86] Na ścianach wisiały tablice z informacją w języku łacińskim o zniszczeniu kościoła w 1677 roku, jego odbudowie i fundacji z nią związanej oraz epitafium dotyczące fundatora kupca Martina Ribowa i jego małżonki z 1693 roku. Na ścianie czołowej filara wisiała żeliwna tablica z informacją, iż pod posadzką wejścia do położonej obok zakrystii (cyfra „22” na rzucie kościoła z 1902 r.), pochowano byłego królewsko-pruskiego radcę rządowego i sekretarza lennego Balthasara von Schröder i jego żonę Christinę z domu Böttischer (zmarli po 1683 roku). [87]

- (VII) Obecnie w górnej części otwartej kaplicy wbudowano emporę, na której ustawiono organy mechaniczne wykonane w latach 1980-1981 przez firmę Kamińskiego z Warszawy i firmę Jacobi ze Sztokholmu. W posadzce kaplicy, patrząc od lewej strony, umieszczone są trzy płyty nagrobne z dawnego wyposażenia tej kaplicy: płyta z niezbyt czytelną inskrypcją, należąca do Gottfrieda Rabe... i jego żony Dorotei Cramer, wdowy po radcy Kamery z 1756 roku [88], kolejna należąca do Joachima Pusta i jego żony Katarzyny Mattken z 1706 roku oraz płyta należąca do Niclausa Kargertala i jego żony Elisabet Rolof z 1687.

Kaplica z nową kryptą grzebalną biskupów

Dawna Kaplica Krawców (trzecia w kolejności, nr 22)
Kaplica z nową kryptą biskupów (IX)

- (17.) Według zapisów w księgach zgonów z lat 1418 i 1421 starsi cechu krawcw ufundowali wikariat krawców (schroder vicarie) przy ołtarzu pod nieznanym nam wezwaniu, ale istniejącym w tym miejscu najprawdopodobniej już od 1380 roku. Fundację wikariatu pod opieką krawców potwierdzają kolejne zapisy z 1427 i 1487 roku, a także wykaz kaplic z 1568 r., według którego fundacja miała miejsce dopiero w roku 1425. Zgodnie z tymi ostatnimi informacjami ołtarz krawców i związany z nim wikariat położony był „przed zakrystią” (vor der gerwekamer, 1487), a także, cyt.: „przy, a właściwie w drzwiach zakrystii /położonej/ obok drzwi wyjściowych na Targ Węglowy” (ahn und für der Gervkahmerthüre der Schneider-Altar gestanden neben der Kalenmarkts Thüre, 1568). [89]
- W trakcie kolejnej wizytacji w 1573 roku pojawia się zapis o kaplicy grobowej naprzeciw zakrystii przypisanej na nowo 7 listopada 1573 r. cechowi krawców, i zachowanej jeszcze w 1777 r. [90] Przewodnik po kościele z 1902 roku opisuje kaplicę jako rodzaj przedsionka zakrystii zamkniętego drzwiami pokrytymi malunkiem, w którego podłodze przed kolejnym wejściem do włsaściwej zakrystii osadzona była płyta nagrobna. Pod płytą pochowano wspomnianego wyżej Balthasara von Schrödera. [91]

- (IX) Po rozpoczęciu odbudowy kościoła w 1972 roku wejście do dawnej zakrystii zamurowano,ale jest ono czytelne od strony wnętrza kaplicy Mariackiej. Kilka lat temu pod posadzką otwartej kaplicy odkryto zachowane relikty pierwszej gotyckiej kaplicy sprzed jej piętnastowiecznej przebudowy - relikty ceglanych cokołów i pionowy element dekoracyjny, tzw. służek pierwotnego wnętrza, a także komorę grobową barokowej krypty [92], prawdopodobnie wspomnianego wyżej Balthasara von Schröder z drugiej poł. XVII wieku. Natomiast na przełomie 2013/2014 roku, podczas prac przy wykopie pod kolejną kryptę - sarkofag dla biskupów archidiecezji szczecińsko-kamieńskiej, odkryto kamienie będące prawdopodobnie średniowiecznym fundamentem północnej ściany kościoła. [93]

Kaplica z wyjściem płn.-wsch.

Kaplica z wyjściem północno-wschodnim

- (r) Wyjście na zewnątrz od strony obejścia zamknięte dawniej przepierzeniem, w którym osadzono drzwi z alegorycznym malowidłem z 1707 roku. [94]

- Obecnie wyjście nie jest używane. Na bocznej ścianie umieszczono płytę nagrobną mieszczanina i kupca Michaela Gabuera z 1623 roku. [95]

Kaplica św. Judy Tadeusza

Rzeźba z grobowca rodziny Winnemer (nr 23)
Kaplica św. Judy Tadeusza (XII)

- (19.) Pierwszą pewną wzmianką o tej kaplicy jest informacja o ufundowaniu w 1383 roku przez mieszczanina Nicolausa Sneberga wikariatu pw. „10000 Rycerzy, św. Grzegorza i Ambrożego oraz 11 tysięcy Dziewic” (vicaria Sanctorum decem milium militum, Gregorii, Ambrosii et undecim miliom virginum). [96] Z innego zapisu wynika, że wikariat ufundowany przez Sneberga znajdował się w „kaplicy /położonej/ po prawej stronie wyjścia na Targ Węglowy" (capella ad dextram euntibus ad forum carbonum), czyli jednoznacznie po północnej stronie kościoła. W księdze zgonów (Geistliche Verlassungsbücher) z 1403 roku wspomniano o „wikariacie założonym przez Mikołaja Sneberga w obejściu nowego chóru /kościoła/ św. Jakuba od strony Targu Węglowego przy /ołtarzu/ poświęconym 10000 Rycerzy i św. Grzegorza, Ambrożego i 11000 Panien” (vicarie de Claves Sneberch hest ghemaket in deme umegange des nygen kores to sunte Jacobe an der siden to deme kolmarkede in de eere der Xm. riddere unde S. Gregorius, Ambrosius unde der elfen dusent meghede). Podobnie jeszcze w 1490 i 1513 roku. Natomiast w 1391 roku Nicolaus Sneberg w tej samej kaplicy założył drugi ołtarz z wikariatem poświęconym św. Antoniemu Pustelnikowi a także wyznawcom św. Agnieszki Dziewicy i Męczennicy (vicaria S. Antonii eremitae et confessoris nec non S. Agnetis virginis et martyris). Biorąc pod uwagę, iż kult św. Urszuli i jej towarzyszek szczególnie rozpowszechnił się dopiero w XV wieku można pokusić się o stwierdzenie, że początkowo była to Kaplica św. Antoniego, a w późniejszym czasie określano ją nazwą Kaplicy Bractwa 10000 Rycerzy i 11000 Panien. [97]
Jak wspomnieliśmy wyżej, w 1407 roku pojawiła się wzmianka o drugiej „Kaplicy Sneberga” (zob. Sneberg capelle, czyli Kaplica św. Marii Magdaleny /nr XXIII/). Czy także miała związek z Bractwem 10000 Rycerzy i 11000 Panien (Xm.ridder unde XIm.iunk vrouwen), nie jesteśmy w stanie już potwierdzić.
- W 2. połowie XVI wieku powstała tu krypta grobowa, w której spoczął Kaspar Golz (1574, 1596). Krypta została wykupiona w 1692 roku, jak głosiła inskrypcja na grobowcu: „dla siebie, żony i dzieci oraz dzieci ich dzieci przez spoczywających w niej z Bogiem panią Benignę Winnemer oraz /jej męża/ starszego kupców Kompanii Dracker Jacoba Janeke”. Miejsce w niej, jak wynika z tego zapisu, wykupili w późniejszym czasie, również „dla siebie, żony i dzieci oraz dzieci ich dzieci” Stadtwachtmeister Friedrich Krüger, a także Philipp Müller i Georg Jacob Winnemer (1777). Konstrukcja grobowca była podobna do wspomnianego wyżej grobowca z 1736 roku, w którym pochowano żonę radcy handlowego Winnemer z domu Müller i jej trzech mężów. Prawdopodobnie jednak jest starsza, możliwe, że z ok. 1693 roku, stąd w przekazach przypisuje się go rodzinie Georga Jacoba Winnemera (zob. kaplica nr V). [98]

- (XII) Obecnie w otwartej kaplicy poświęconej św. Judzie-Tadeuszowi, patronowi spraw trudnych i beznadziejnych, znajduje się współczesny obraz świętego autorstwa Krystyny Bogdan (1984). Obraz osadzony jest w pochodzącej z Kamienia Pom. barokowej ramie. W oknie nad obrazem widnieje witraż z wyobrażeniami Michała Archanioła, św. Judy Tadeusza, św. Franciszka z Asyżu i św. Barbary.

- Obejście chóru w części północnej i północno-wschodniej -

Kaplice nr 20, 21, 22,wyjście (r),
kaplice nr 23, 24, 25
Fragment
wyjścia (r) i kaplice
nr 23, 24, 25
Grobowce rodziny Winnemer,
Nonemann i Meyern
(kaplice nr 23, 24, 25)

Kaplica Portowców

Kaplica rodziny Nonemann
(nr 24)
Kaplica Portowców (XIII)

- (20.) Nie znamy wezwania jakiemu poświęcona była ta kaplica przed przebudową kościoła na kościół halowy. Z informacji z roku 1386 dowiadujemy się, że przy ołtarzu w „kaplicy /położonej/ przy obejściu chóru” (capella circa chorum), podkomorzy Engelbert Lemgow i jego żona Adelajda ufundowali wikariat św. Tomasza, św. Stefana, św. Erazma, św. Katarzyny i św. Agnieszki (vicaria S. Thomae, Stephani, Erasmi, Katherinae et Agnetis). Stąd w przekazach źródłowych kaplica określana jest mianem Kaplicy Lemgowa. [99]
- W przebudowanej na kryptę grobową już w 1568 roku odnotowano grobowiec rodziny von Ramminów, a następnie rodziny Schwellengräbelów, w tym starszego gildii kupieckiej z Domu Żeglarza Hansa Schwellengräbela (1581) i burmistrza Gottfrieda Schwellengräbela (1669, 1730). W 1777 roku krypta przeszła w ręce kupieckiej rodziny Nonemann, gdyż taka data roczna widniała na drzwiach do krypty grobowej, i została gruntownie przebudowana. Był to jedyny w kościele kamienny grobowiec w stylu empire, gdyż pozostałe nagrobki zostały wykonane z drewna. Inskrypcja na grobowcu głosiła: „W krypcie tej, której nie należy otwierać do dnia sądu ostatecznego, oczekują zmartwychwstania Johann Christoph Nonnemann, kupiec i handlowiec ze swoją rodziną, Anno 1779”. [100]

- (XIII) Współcześnie jest to otwarta Kaplica Portowców, której centralne miejsce zajmuje drewniany krzyż, postawiony w czasie strajków w sierpniu 1980 roku na terenie szczecińskiego portu na Łasztowni. Pod krzyżem umieszczono godło cechu kupców rybnych z 1693 r., przedstawiające Matkę Bożą z Dzieciątkiem i rybami. Płaskorzeźba ta stanowiła niegdyś element rzeźbiarski obudowy filara stojącego wewnątrz stall gildii kupców z Domu Żeglarza, usytuowanych w środkowej nawie kościoła św. Jakuba. W kaplicy znajduje się również obraz Wieńczysława Mazusia przedstawiający cudowny połów ryb oraz współczesny witraż autorstwa Ireny i Longina Kisielewskich (1990), z widokiem szczecińskiego portu i tablicy poświęconej ofiarom z 17 grudnia 1970, ktora znajduje się przy bramie głównej szczecińskiej stoczni przy ulicy Antosiewicza. Na podłodze ułożono oryginalną posadzkę pochodzącą z wnętrza kościoła św. Jakuba z końca XIX wieku.

Kaplica św. Maksymiliana Marii Kolbego

Grobowiec rodziny Meyern
(nr 25)
Kaplica św. Maksymiliana Kolbego (XIV)

- (21.) Jest to kolejna kaplica, której wezwania sprzed przebudowy kościoła z bazylikowego na halowy nie znamy. Z przekazu z 1386 roku wynika, iż Rudolf Boek i jego żona Zofia ufundowali wikariat poświęcony świętemu Jodokowi (vicaria S. Jodoci), który powstał, jak zapisano to w księdze „liber S. Jacobi”, przy ołtarzu w kaplicy położonej na lewo od dużej odkrytej kaplicy za chórem (czyli w kaplicy oznaczonej na rzucie z 1902 roku cyfrą „27”). W przekazach źródłowych kaplica określana jest mianem Kaplicy Boeka. [101]
- W okresie poreformacyjnym kaplicę przebudowano na kryptę grobową, w której już w 1568 roku pochowano senatora Hansa Nevelinga (Johannes Neveling), a w 1577 Valtina Helfreicha, ktorego grobowiec w tym miejscu wspomniano jeszcze w 1596 roku. W drugiej połowie XVII wieku, w 1668 roku kryptę na grobowiec rodzinny nabył Johann Philip von Meyern, który nabył ją dla siebie oraz swojej żony Elisabeth Winter (wspomnieni w tym miejscu jeszcze w 1730 i 1777 r.). W 1734 roku krypta została ozdobiona nagrobkiem wykonanym przez rzeźbiarza Erharda Löfflera na zlecenie wdowy po kupcu Gerstmannie, córce Johanna Philipa von Meyern. [102]

- (XIV) Obecnie otwarta kaplica pw. św. Maksymiliana Marii Kolbego poświęcona jest ofiarom hitlerowskich obozów zagłady. Rzeźbę świętego Maksymiliana Kolbego (autor: Anna Dopierała Bomba) ustawiono na tle ściany zawierającej nazwy niemieckich obozów koncentracyjnych. Krata oddzielająca kaplicę od nawy nawiązuje do wyglądu ogrodzeń z drutu kolczastego w hitlerowskich obozach zagłady.

Kaplica Świętego Wojciecha

Kaplica Loitzów przed przebudową w 1934
(nr 27)
Kaplica św. Wojciecha (XV)

- (22.) Pierwsza wzmianka pochodzi z zapisu z księgi kościelnej „liber S. Jacobi”, gdzie odnotowano, iż w 1348 roku rajca miejski Martin Nyenkerken (Newenkercken), i jego małżonka Walburgis ufundowali wikariat św. Piotra i Pawła (vicaria S. Petri et Pauli) przy ołtarzu, który miał znajdować się w dużej kaplicy na tyłach chóru. Pozwala nam to z dużym prawdopodobieństwem umiejscowić ją w środkowej części obejścia chóru od strony wschodniej świątyni. W 1404 roku wikariat określano jako „ufundowany przez Nyenkerkena” (de de Nyenkerkesche gestichtet heft). Jeszcze w 1424 r. należała do tej rodziny, stąd w przekazach źródłowych określana jest mianem Kaplicy Nyenkerkena. Następnie kaplica została przejęta przez Radę Miejską, a w 1496 roku w księdze kościelnej pojawia się zapis o „wikariacie /położonym za głównym ołtarzem” (vicarie achter dem hogen altare), ufundowanym przez Hansa Loitza, przedstawiciela kupiecko-bankierskiej rodziny Loitzów. Podobnie w roku 1524: „za chórem w dużej kaplicy” (achter dem kore in der groten capelle). Obydwa zapisy o ołtarzu, któremu patronowali Loitzowie potwierdza nam wykaz kaplic z wizytacji kościelnej w 1568 roku, gdzie wymieniono „Kaplicę Loitzów z jednym ołtarzem i trzema kielichami mszalnymi”. [103] Jednym z wikarych przy tym ołtarzu w latach 1512-1514 był Johann Schele, wymieniony w księdze miejskiej jeszcze w 1523 i w 1536 r. Posiadał dom na narożniku ulicy Papenstraße, skądinąd wiemy, że zestawienie kaplic w kościele św. Jakuba z 1568 roku wykonano na podstawie ustnej informacji suppriora pana Johanna Schiele, byc może właśnie tego wikarego.[104]
- Po reformacji kaplicę, podobnie jak pozostałe w kościele, przerobiono na podwójną barokową kryptę grobową zamkniętą dwoma wykutymi z żelaza drzwiami. Przez kolejne ponad trzy wieki była miejscem pochówku m. in. Pawela i Lorentza Troina (1577), Andreasa Krügera i ...? (1668), Andreasa Krügera i radcę krajowego Freyberga (1730), a także kupca Helviga i kolejnego Freyberga (1771). W 1776 roku wspomniano Johanna Wolfganga Raucha, pochowanego w kaplicy „za zegarem” (Hinter der Uhr), czyli w dawnej Kaplicy Loitzów. [105]
- Po zlikwidowaniu krypty kaplicę przekształcono w 1934 roku w otwartą kaplicę poświęconą pamięci parafian poległych podczas I wojny światowej. Pozostałością po niej są widoczne jeszcze dzisiaj podstawy niezachowanych pięciu tablic z nazwiskami zabitych w latach 1914-1918. [106]

- (XV) Obecnie otwarta kaplica posiada wezwanie Świętego Wojciecha. W jej centralnym punkcie zawieszona jest szafa tryptyku, w której umieszczono rzeźby pochodzące z Kościoła Mariackiego w Chojnie, tj. szesnastowieczną figurę Matki Bożej Apokaliptycznej (Maryja stoi na sierpie księżyca, co symbolizuje zwycięstwo nad siłami zła i szatana), a obok niej św. Wojciecha (z symbolicznym wiosłem). Pod ołtarzem znajduje się relikwiarz z relikwiami św. Wojciecha, natomiast nad ołtarzem – rzeźba przedstawiająca Michała Archanioła z XVII wieku, która niegdyś wieńczyła baldachim niezachowanej ambony kościoła św. Jakuba (cyfra „6” na rzucie kościoła z 1902). Natomiast we wnęce po prawej stronie rzeźba anioła z trąbką z ok. 1760 r. z dawnego wyposażenia. W posadzce przed kaplicą znajduje się wejście do krypty grzebalnej biskupów szczecińskich. Nad kaplicą – ogromny (powierzchnia 80 m kwadrat.) witraż ufundowany z okazji pielgrzymki papieża Jana Pawła II do Szczecina.

- Obejście chóru w części wschodniej -

Kaplica pamięci poległych, 1914-1918 (nr 27)
Tablice pamięci poległych (nr 27)
Witraże kaplicy pamięci poległych (nr 27)
Witraż kaplicy pamięci poległych (nr 27)

Kaplica Szewców

Kaplica Szewców (XVII)

- (23.) W roku 1387 roku został utworzony wikariat poświęcony „wspomnieniu /zmarłych/ wiernych” (Vicaria commemoracionis fidelium) przy ołtarzu usytuowanym w otwartej kaplicy będącej pod patronatem cechu szewców. Wzmianka o wikariacie szewców (schomaker vicarie) dość często występowała w zapisach księgi zgonów Verlassungsbücher z lat 1397-1518. Na miejsce jego położenia wskazywal zapis o „trzeciej kaplicy i wikariacie /położonym/ za chórem czyli w kaplicy szewców obok której idziemy do przeoratu” (achter dem kore als de 3. capelle unde vicarie so men geyt na dat priorat in der schomaker capelle). Z kolei w wykazie kaplic z 1568 r. wymieniono „kaplicę szewców z jednym ołtarzem”. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 153; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 5.</ref> - W drugiej połowie XVI wieku została przebudowana na kryptę grobową zamkniętą drzwiami wykutymi z żelaza, o czym świadczyła płyta nagrobna z roku 1570 osadzona w posadzce przed kaplicą do czasu renowacji kościoła, a także wzmianka w wykazie kaplic z 1576 roku o miejscu pochówku w kościele starszych cechu szewców. [107] O krypcie grobowej bez nagrobka informują nas także wykazy kaplic z wizytacji kościoła z roku 1777. [108]

- (XVII) Obecnie zgromadzone są w niej szczątki ludzkie znalezione podczas prac przy odbudowie katedry w latach 1971-1972 oraz znalezione w latach 2005-2006 pod posadzką kruchty podwieżowej południowej. Część kości złożonych zostało w cynowym sarkofagu z roku 1620 należącym do pomorskiej rodziny von Wedel z Krępcewa. Kaplicę zdobi witraż wykonany w 1998 przez Michała Kośmickiego według projektu Grażyny Strykowskiej. Jako jedyna kaplica w szczecińskiej katedrze zachowała zewnętrzny barokowy wystrój z 1779 roku.

- Obejście chóru w części południowo-wschodniej -

Kaplice nr 27, 28, 30
Portal wyjścia płd-wsch.
(literka „o”)
Kołatka z drzwi wyjściowych (literka „o”)

Kaplica Miłosierdzia Bożego i Sybiraków

Kaplica rodziny von Zastrow
(nr 30)
Kaplica Miłosierdzia Bożego (XVIII)

- (24.) W okresie średniowiecza była to kaplica z ołtarzem pw. św. Małgorzaty (S. Margareten-Capelle), w której nieznany fundator założył w 1387 roku wikariat poświęcony św. Stefanowi i św. Andrzejowi (vicaria S. Stephani et Andreae). [109] W późniejszym okresie kaplica św. Małgorzaty jest często wspominana. Początkowo w 1450 roku występuje nieokreślony bliżej „wikariat w kaplicy św. Małgorzaty” (vicarie in S. Margareten capelle), ale z zapisów w dokumentach źródłowych wynika, że jest tu mowa o dwóch różnych kaplicach pod wezwaniem św. Małgorzaty, co w tym czasie często się zdarzało. Jedna z nich według pewnej notatki z 1511 położona była „za chórem naprzeciw przeoratu” (achter deme kore na deme priorat werth), czyli w omawianej tu przez nas kaplicy. Jednocześnie jednak według innych zapisów ten sam wikariat „/położony/ był w drugiej kaplicy przy drzwiach” (de andere capelle van der dore to), a mianowicie „za Kaplicą Mariacką” (achter Mariencapelle, 1516) i „przed Kaplicą Wussowów” (der Wussowen capelle, 1505), czyli jest tu mowa o kaplicy w nawie głównej, zwanej początkowo Kaplicą Hohenholzów (nr III na rzucie kościoła z 1923 roku). [110] Z ustaleń Wehrmanna wiemy jednak, że jest tu mowa o wikariacie pw. Trzech Króli (vicarie der hiligen drie konige), któremu już w 1469 r. patronował burmistrz Nicolaus Goldbeke, sprawujący władzę w latach 1469-1476, a także kolejni członkowie rodziny Goltbeków w latach 1490-1511, o czym świadczy zapis z 1498 roku, cyt.: „wikariat Goltbeków /w kaplicy usytuowanej/ po stronie położonej naprzeciw przeoratu” (der Goltbeken vicarie an der siden tegen dat priorat ouer belegen). Od tego czasu utrwala się dla niej nazwa Kaplicy Goltbeków (Goldbecken–Kapelle). [111]
- W 1577 roku w krypcie grobowej położonej w dawnej kaplicy Goltbeków pochowano Pawela Egera, natomiast w 1730 r. Bartholomaensa Herchta. Następnie w 1745 roku kryptę zakupił senator Jacob Albrecht Zastrow (ur. 18 września 1661, zm. 3 kwietnia 1750), który zlecił rzeźbiarzowi Erhardowi Löfflerowi przebudowę krypty na grobowiec z dekoracjami podobnymi do nagrobka w kaplicy przerobionej na grobowiec rodziny von Meyern (cyfra „25” na rzucie kościoła z 1902). [112]

- (XVIII) Obecnie w otwartej kaplicy poświęconej Miłosierdziu Bożemu ustawiono współczesny obraz Pana Jezusa Miłosiernego oprawiony w dziewiętnastowieczną drewnianą ramę pochodzącą z kościoła Chrystusa Króla w Świnoujściu. W oknie kaplicy witraż z 1992 ufundowany przez Zachodniopomorski Związek Sybiraków, a zaprojektowany przez ks. Jana Młyńczaka.

Kaplica Kolejarzy

Kaplica Kolejarzy (XIX)

- (25.) Z podanej wyżej informacji o wikariacie św. Stefana i św. Andrzeja wiemy, że już w 1387 roku była to kaplica pod opieką cechu piekarzy (capella pistorum), który do czasu wprowadzenia reformacji posiadał w kościele św. Jakuba sześć wikariatów ufundowanych przy ołtarzu pw. św. Filipa i św. Jakuba, a potwierdzonych w dokumentach z XV i z początku XVI wieku. [113] W wykazie kaplic z 1568 roku kaplica ta określona została jako „kaplica piekarzy białego pieczywa z kilkoma ołtarzami położona jako pierwsza od strony drzwi /wyjściowych/ do przeoratu” (Wittbecker Kapelle mit einem Altare ahnn der einen und ersten seidt der Prioratthüren belegen). Wehrmann sugeruje, iż jeden z tych ołtarzy, wspomniany w 1510 roku przy okazji fundacji wikariatu Błogosławionej Dziewicy, prawdopodobnie był pod patronatem cechu powroźników (repsleger altar), i z czasem przeszedł pod patronat cechu piekarzy. [114]
- W drugiej połowie XVI wieku kaplicę przebudowano na niską kryptą grobową bez ozdób, zamkniętą żeliwnymi drzwiczkami i w takim stanie dotrwała do połowy XX wieku. W krypcie pochowano w 1575 roku Timotheusa Gerschona, w 1730 burmistrza Johanna Gansewinta, natomiast w 1777 Daberkowa. Z zachowanych fotografii wynika, że na ścianie po lewej zawieszono duży obraz z motywem religijnym. [115]

- (XIX) Obecnie w centrum kaplicy na współczesnym ołtarzu zaprojektowanym przez Aleksandra Sęka i Edwarda Rogalskiego umieszczono rzeźbę św. Katarzyny – patronki kolejarzy. Na bocznych skrzydłach ołtarza znalazły się sceny z jej męczeństwa. Witraż, zaprojektowany przez Sebastiana Ratajczaka, a wykonany w 1998 przez Michała Kośmickiego, przedstawia św. Katarzynę w otoczeniu świętych: Krzysztofa, Mikołaja, Stanisława Kostki i Rafała Kalinowskiego.

Drzwi wyjściowe od strony płd.-wsch.

Kruchta południowo-wschodnia z wyjściem na zewnątrz

- W kruchcie zamkniętej od strony obejścia drzwiami usytuowane jest dawne wyjście (literka „o” na rzucie kościoła z 1902 roku)) do budynku przeoratu, obecnej plebanii bazyliki katedralnej. Natomiast od strony dawnego cmentarza kościelnego w zakończonym ostrołukiem portalu umieszczono oryginalne, barokowe drzwi ufundowane przez Johanna Christiana Woke w 1692 roku - inskrypcja fundacyjna znajduje się w kartuszu zwieńczenia drzwi.

Kaplica Książąt Pomorskich

Kaplica Książąt Pomorskich (XXI)

- (27.) W 1421 roku, jak podaje księga liber S. Jacobi, został ufundowany przez nieznanego fundatora wikariat Bożego Ciała (vicaria corporis Christi) nad którym patronat sprawował przeor Herdeghenus. Niestety informacja ta niewiele nam daje, gdyż w kościele św. Jakuba ufundowano kilka wikariatów poświęconych Bożemu Ciału. Być może był to Johan Steen (wspomniany w latach 1401-1415 jako wikary przy wikariacie ławników w starej kaplicy Rady Miejskiej /nr XXVIII/), którego nazwisko wspomniano w księdze zgonów z 1421 roku, cyt.: „wikariat, który ufundował Johan Steen ku czci Bożego Ciała” (vicarie de her Johan Steen ghemaket heft in de ere des hiligen lichames). Przy pozostałych wikariatach, wspomnianych w latach 1496-1506, przewijają się różne nazwiska patronów, ale jako miejsce ich usytuowania powtarzają się nazwy dwóch kaplic określanych w wykazie z wizytacji kościelnej w 1568 roku jako Kaplice Hohenholtza, Loitza i Mildentza (czyli nr III i XXI na rzucie przyziemia z 1923), z tego w dwóch przypadkach dotyczą omawianej tu kaplicy:

  • - /kaplica/ naprzeciw obejścia chóru z którego można przejść do przeoratu (tegen dat kor so men geyt na dat priorat, 1498), czyli kaplica nr XXI;
  • - „w pobliskiej kaplicy w obejściu chóru obok której po prawej stronie przechodzimy w kierunku przeoratu” (in der nehisten capelle so men uth deme kore geyt na deme priorat to der rechten hant, 1505), czyli kaplica nr XXI. [116]
Grobowiec Książąt Pomorskich w kaplicy poświęconej książętom pomorskim (XXI)

- W przebudowanej na kryptę grobową kaplicy w roku 1575 pochowano Jakoba Hohenholza, którego wspomniano w tym miejscu jeszcze w 1596 r. Krypta, która w nienaruszonym stanie dotrwała do połowy XX wieku, była także miejscem pochówku właściciela kamienicy Loitzów, zmarłego 1 czerwca 1668 Simona von Rosenhandta (tajnego radcę księcia Karola Gustawa, późniejszego króla Szwecji Karola X Gustawa), wspomnianego w tym miejscu jeszcze w 1730 roku, a także radcy handlowego Bartholda (wspomnianego tu w 1767 i 1777). [117]

- (XXI) Obecnie w otwartej kaplicy w wykonanym w 1995 roku kamiennym grobowcu spoczęły doczesne szczątki książąt pomorskich. [118] Nad grobowcem, na którym wyryto napis: Sepulchrum Illustrissimorum Ducum ac Principium Pomeraniae (Grobowiec najjaśniejszych wodzów i książąt Pomorza), nawiązujący do napisu z krypty książąt gdańskich z 1615 roku, znajduje się obraz epitafijny z około 1600 r., przedstawiający Ukrzyżowanie na tle Jerozolimy i pochodzący z kościoła w Nowym Objezierzu k/ Chojny. Po obu stronach grobowca ustawiono dwie rzeźby drewniane (nadzieja i roztropność), wykonane przez Mateusz von der Linde w 1696 r., pierwotnie będące częścią nagrobka rodziny von Langen (cyfra „26” na rzucie kościoła z 1902) oraz wsporniki z motywami czaszek pochodzące z wyposażenia dawnej kaplicy szewców (cyfra „28” na rzucie kościoła z 1902). W oknie kaplicy zamontowano witraż Ireny Kisielewskiej przedstawiający dziewięciopolowy paradny herb Gryfitów.

Kaplica Ludzi Morza

Kaplica Ludzi Morza (XXII)

- (28.) Jak wynika z przekazu wielokrotnie tu cytowanego Wehrmanna w 1409 roku w środkowej kaplicy położonej na prawo od drzwi prowadzących do przeoratu został ufundowany przez trzech braci Hartwiga, Winanda i Busso von Dollen wikariat poświęcony „10000 rycerzom oraz św. Annie i św. Magdalenie” (milium militum, Annae et Magdalenae). W tej samej kaplicy, nazwanej od nazwiska fundatorów wspomnianego wcześniej wikariatu Kaplicą Braci Dollen, w roku 1500 został założony przez Wawrzyńca Brandenburga kolejny wikariat, który w 1508 r., a także w latach 1509-1511, odnotowano jako „nowy wikariat w kaplicy Busso Dolenna, który ufundował pan Laurentz” (vicarie in Busse Dollen capelle, de her Laurentz nyge gefunderet heft).[119]
- W okresie poreformacyjnym kaplica została zabudowana niską kryptą grobową bez ozdób, zamkniętą żeliwnymi drzwiczkami, i w takim stanie dotrwała do 1944 roku, co widzimy na zachowanych fotografiach południowej strony obejścia chóru. Pochowani w niej zostali m. in. Heinrich Paul (1568), Ambrosius Hedemar (1573), burmistrz Rudolf Heldt, zm. w 1681 roku (grobowiec tej rodziny wspomniany został w roku 1666, a także w 1730), a także wspomniany w roku 1767 oraz 1777 piekarz Peter Hebbe. [120]

- (XXII) Obecnie na ścianie kaplicy umieszczono trzy olejne obrazy Ryszarda Kiełtyki z 1991 r., tworzące tryptyk zatytułowany „Stella Maris” (Gwiazda Morza). Obok umieszczono przedmioty związane z morzem i żeglugą: koło sterowe, kompas, lampy nawigacyjne, dzwon okrętowy ufundowane przez „S” PŻM. Witraż z 1992 – dzieło Michała Kośmickiego – przedstawia m.in. sceny z życia ludzi morza. W lewym narożniku kaplicy umieszczono popiersie Eugeniusza Kwiatkowskiego - wykonane przez krakowskiego artystę rzeźbiarza Mariana Koniecznego, przekazane do kościoła św. Jakuba z Sali Tradycji Akademii Morskiej we wrześniu 2014 roku i uroczyście odsłonięte w dniu 6 stycznia 2015 roku.

Kaplica Matki Boskiej Ostrobramskiej

Kaplica Matki Boskiej Ostrobramskiej (XXIV)

- (30.) Nie udało się ustalić komu poświęcony był usytuowany w niej średniowieczny ołtarz. Jak wynika z ustaleń Fredricha, z położonych obok niej południowych schodów wieżyczkowych można było wejść na emporę muzyczną położoną nad kaplicami obejścia, stąd jej nazwa „kaplica przy kamiennych, spiralnie kręconych schodach /prowadzących/ na chór muzyczny”(Kapelle am Windelstein zur Cantrei). Na ścianach kaplicy jeszcze w pierwszej połowie XX wieku zachowane były resztki średniowiecznych malowideł przedstawiających biblijną Drabinę Jakubową, czyli schody do nieba (Himmelsleiter) oraz chrzest jednego ze świętych. [121]
- Podobnie, jak w opisanych poprzednio kaplicach po reformacji powstała w niej krypta grobowa bez ozdób, w której pochowano m.in. Jakoba Eichstädta (1570), Jürgena Eichstädta (1596) oraz kupca Küsella (1690), wspomnianego w tym miejscu jeszcze w 1777. [122] Po renowacji kościoła w latach 1893-1894 aż do połowy XX wieku była to otwarta kaplica, w której na ścianach osadzono dwie wapienne płyty nagrobne. Jedna z nich, pochodząca z roku 1570, była najstarszą płytą nagrobną zachowaną w kościele i wcześniej umieszczona była w posadzce kościoła przed kaplicą należącą do cechu szewców (cyfra „28” na rzucie kościoła z 1902); w treści inskrypcji umieszczonej na tej płycie zawarta była informacja o osobach pochowanych w kaplicy szewców. [123] Druga płyta nagrobna z 1683 roku należała do „Joachima Schawkircha i jego żony Anny Matthigßen oraz ich dzieci i dzieci ich dzieci”. [124] Naprzeciw tej kaplicy, na filarze południowej ściany choru wisiała kolejna płyta nagrobna z 1685 roku należąca do żeglarza Michała Wahrlanga i jego żony Anny Zirkevitz. [125]

- (XXIV) W kaplicy znajduje się dar papieża Jana Pawła II – kopia obrazu Matki Boskiej Ostrobramskiej, przekazany dla szczecińskiej katedry w 1983 r. podczas jego drugiej pielgrzymki do Ojczyzny. Kopia pochodzi z 1947 i została wykonana przez nieżyjącą już malarkę Łucję Bałzukiewicz. W oknie kaplicy zainstalowano witraż Ireny Kisielewskiej „Mater Misericordia” (1987) z wizerunkiem obrazu, a także Ostrej Bramy i kościoła św. Anny w Wilnie. Naprzeciw tej kaplicy na filarze wisi wspomniana wyżej płyta nagrobna żeglarza Michała Wahrlanga.

- Kaplice na styku obejścia chóru i nawy środkowej -

Południowe obejście chóru na styku z nawą środkową
(kaplice nr 30, b.n., wyjście (o),
kaplice nr 9, b.n., 10, 11, 12
Południowe obejście chóru na styku z nawą środkową
(kaplice nr 30, b.n., wyjście (o),
kaplice nr 9, b.n., 10, 11, 12
Południowa część nawy środkowej
(kaplice nr 11, 12, 13)

Kaplice po południowej stronie nawy głównej

Przebudowa kościoła w 2 połowie XV wieku umożliwiła powstanie po południowej stronie nawy głównej czterech wysokich kaplic z usytuowaną nad nimi emporą, z których druga w kolejności od obejścia chóru stanowiła jednocześnie wyjście na położony obok cmentarz przykościelny.

  • Ołtarz św. Krzyża (nieistniejący)

- (32.) Zgodnie z zapisem w księdze kościelnej „liber S. Jacobi” z roku 1411 przy ołtarzu św. Krzyża (s. crucis, 1411; hilghen crutzes, 1444), położonym przy filarze przed Kaplicą Tkaczy (cyfra „11” na rzucie kościoła z 1902) na styku obejścia chóru i północnej strony nawy głównej, został ufundowany przez Wedego Plote wikariat poświęcony św. Krzyżowi (vicaria S. Crucis). Wikariat ten, jak wynika z notatki w aktach kościelnych z 1497 roku, będąc pod patronatem starszych cechu przekupni (older lude der hakwerkes), był usytuowany pod filarem przed Kaplicą Tkaczy, co także zostało potwierdzone w wykazie kaplic spisanym w czasie wizytacji kościelnej w 1568 roku [126]. W późniejszym czasie ołtarz pw. św. Krzyża postawiono pośrodku kościoła bezpośrednio przed chórem kapłańskim. [127]

Wygląd empory z południowej strony nawy głównej
(XVIII-1. poł. XX w.)

Po prawej, a także po lewej stronie kościoła w ścianie przy styku obejścia chóru i nawy środkowej znajdowały się ozdobione malunkiem drzwi (literki „p” i „q” na rzucie z 1902), stanowiące wejście na tzw. schody wieżyczkowe prowadzące na okalające kościół empory oraz na poddasze kościoła. Drzwi z południowej strony posiadały inicjały fundatora W.A. i datę roczną 1902. Cztery kolejne kaplice usytuowane w elewacji południowej nawy głównej zbudował od podstaw ok. 1430 roku architekt szczeciński Henryk Brunsberg. Ponad wieńcem kaplic, zarówno z południowej, jak i z północnej strony nawy, usytuowane były empory pokryte równą linią przedpiersi ozdobionych bogatą snycerką i polichromią pochodzącą z pierwszych lat XVIII wieku. [128] Na ścianach nawy i chóru wisiały obrazy a ze sklepień zwisały mosiężne, wieloramienne świeczniki. [129]


Kaplica Najświętszego Sakramentu

Kaplica Rady Miejskiej (nr 11)
Kaplica Najświętszego Sakramentu (XXVI)

- (33.) Według księgi liber S. Jacobi najstarsza informacja o tej kaplicy, mówiąca o ufundowaniu przez cech tkaczy (gilda lanificum) „wikariatu poświęconego św. Teobaldowi” (vicaria S. Theobaldi), pochodzi z 10 listopada 1364 roku. Przy tym samym ołtarzu w roku 1421 ufundowano kolejny wikariat św. Faustyna i św. Sebastiana będący pod opieką czeladników tkaczy (servi lanificum), a 17 marca 1423 roku tkacze ufundowali jeszcze jeden ołtarz o nieznanym wezwaniu. [130]
- W zestawieniu kaplic sporządzonych w trakcie wizytacji kościoła w 1568 roku odnotowano w tym miejscu „jedną zacną kaplicę Rady Miejskiej, która właściwie do niedawna należała do tkaczy”. W tym samym roku po likwidacji ołtarzy ustawiono w niej nowe siedziska dla członków rady miejskiej, które z kolei po zniszczeniu kościoła w 1677 roku zostały odnowione w 1684 roku. Umieszczone pośrodku w przedniej ławie cztery siedziska należały do burmistrza i jego rodziny, pozostałe 20 należały do pozostałych członków rady. Na ścianach wisiały portrety, m. in. pastora Friedricha Cramera, syna Daniela Cramera autora historii Kościoła Pomorskiego, i podskarbiego Hermanna Berckhoffa, a także obrazy o treści religijnej. W oknach wstawiono witraże fundowane przez kupca Karla Gerbera. [131]

  • Ołtarz pw. św. Mateusza, Jedenastu Tysięcy Rycerzy i Wszystkich Świętych (nieistniejący)

- (34.) przed Kaplicą Tkaczy, pod filarem od strony południowego wyjścia z kościoła Heinrich Prilop i jego małżonka Mathilda ufundowali w 1419 roku wikariat św. Mateusza, Jedenastu Tysięcy Rycerzy i Wszystkich Świętych (vicaria S. Matthiae, XI. milium militium et omnium sanctorum). Jeszcze w 1521 r. wspomniany jako „położony przed kaplicą tkaczy /i/ ufundowany przez Henryka Prilopa” (belegen vor der wullewever capelle gefunderet van Hinrik Prilop). [132]

  • Stalle kupieckie (nieistniejące)
Stalle kupieckie pośrodku nawy głównej (nr 2)

- naprzeciw kaplicy Rady Miejskiej przed chórem przy pierwszym filarze środkowej nawy usytuowane były stalle kupieckie w formie pojedyńczych siedzisk, otoczone ze wszystkich stron bogato rzeźbionym obramowaniem (cyfra „2” na rzucie kościoła z 1902), do wewnątrz których prowadziło wejście od strony południowej. [133] Na cokole filara przyległego do siedzisk, na jednej z okalających go drewnianych płyt osadzona była płaskorzeźba w drewnie z wizerunkiem Matki Boskiej z Dzieciątkiem i trzema śledziami, godłem cechu kupców. [134] Wzdłuż nawy środkowej (literka „b” na rzucie kościoła z 1902) za stallami kupieckimi oraz po ich drugiej stronie ciągnęły się ławy mieszczan szczecińskich, również otoczone bogato rzeźbionym obramowaniem. Okładziny filarów usytuowanych wewnątrz tych ław ufundowała pani Valeska Kisker z domu Scalla w 1902 roku. [135]



- (XXVI) W dawnej kaplicy Rady Miejskiej poświęconej obecnie Najświętszemu Sakramentowi znajduje się ołtarz – tryptyk z końca XIV wieku (lata 1380-1390). Ołtarz pochodzi z Ciećmierza k./ Kamienia Pom., dokąd trafił prawdopodobnie z klasztoru cysterek na Górze Chełmskiej koło Koszalina. W środkowej części tryptyku przedstawiono scenę Koronacji Maryi (na górze) oraz Pokłonu Trzech Króli (u dołu). Po bokach znajdują się rzeźby czterech świętych niewiast: Agnieszki (z barankiem), Barbary (z wieżą), Katarzyny (z mieczem i kołem) oraz Doroty (z koszykiem z różami). Na skrzydłach tryptyku zamieszczono figury 12 apostołów. Oryginalna polichromia tryptyku nie zachowała się. Na kracie oddzielającej kaplicę od nawy głównej widnieje napis „Kaplica Rzemiosła”, gdyż witraże ze scenami ukazującymi eucharystię i herby cechów rzemiosła polskiego wykonane przez Irenę Kisielewską w 1985 roku zostały ufundowane przez szczecińskich rzemieślników.

- Elementy rzeźbiarskie stall kupieckich oraz południowa strona bocznej nawy -

Fragment narożnika obramowania stall kupieckich (nr 2)
Płaskorzeźba z wizerunkiem Matki Boskiej i godłem kupców (nr 2)
Południowa strona nawy
(kaplice nr 11, 12,
13 i 14)
Figura z empory kramarzy
((kaplica nr 13)
Południowa strona nawy
(kaplica nr 14)

Kruchta południowa z wyjściem na zewnątrz

- Według akt kościelnych z 1617 roku w kruchcie położony był nagrobek mincerza Schambacha. Z kolei w 1777 r. pod sklepieniem kruchty odnotowano emporę zwaną „Chórem Steinwega” (Steinwegsche Chor, literka „n” na rzucie kościoła z 1902 r.), którą ufundował burmistrz Matthäus Heinrich Liebeherr (ur. 28.02./11.03.1693 r., zm. 10.05.1749). [136]

- (XXVII) Obecnie w kruchcie usytuowane jest nieużywane wyjście na południową stronę dziedzińca kościelnego, dawnego cmentarza przykościelnego, na którym wytyczono otaczającą kościół uliczkę Świętego Jakuba. Na ścianie zachodniej kruchty powieszono tablice upamiętniające inż Stefana Kwileckiego i ks. Bolesława Domańskiego.

Kaplica św. Barbary i św. Jerzego (Armii Krajowej)

Ławy rzemieślników i empora cechu kramarzy (nr 13)
Kaplica Armii Krajowej (XXVIII)

- (35.) Jak wynika z zapisu w księdze kościelnej liber S. Jacobi jeszcze przed przebudową kościoła, w 1367 roku Rada Miejska ufundowała cztery wikariaty przy czterech różnych ołtarzach. Były to wikariat św. Leonarda i św. Idziego (vicaria S. Leonardi et Egidii), wikariat św. Małgorzaty Męczennicy i św. Doroty, oraz (vicaria Angelorum Margarethae, Dorotheae), wikariat Najświętszej Marii Panny i św. Jana Chrzciciela (vicaria S. Mariae virginis et S. Johannis babtistae), oraz wikariat św. Grzegorza i św. Ambrożego (vicaria Gregorii et Ambrosii). Nie ma pewności, czy wszystkie cztery położone były w omawianej tu kaplicy, ale jak podaje Wehrmann jeszcze pod koniec XIX wieku zachował się dokument z tego okresu, w którym czytamy, iż przeor Henryk przydzielil Radzie miejsce na dwa ołtarze powiązane z wymienionymi tu dwoma ostatnimi wikariatami. Z przekazu z 1501 roku dowiadujemy się, że jeden z wikariatów Rady położony był „w pierwszej kaplicy /nawy/ po lewej stronie wejścia którym wchodzimy z przeoratu” (in der ersten capelle so men ute dem priorate geyt to der luchten hand), czyli w omawianej tu kaplicy. Inny wikariat w 1502 r. „usytuowano w połowie kościoła przed chórem” (myddewegen der kerkenvor dem kore belegen). Kolejny nie wymieniony z nazwy wikariat odnotowano przy okazji informacji z 1503 roku o istniejących w tej kaplicy siedziskach dla członków ławy miejskiej, które według zapisów z wizytacji w 1568 i 1596 roku określono jako „miejsca przeznaczone dla mieszczan” (Bürgerstand). Inna notatka z wizytacji z 1596 roku upewnia nas w tym, że w przeszłości w kościele istniała stara kaplica Rady Miejskiej oraz nowa, która wcześniej należała do cechu tkaczy. Jednocześnie w tym samym 1596 roku członkowie ławy miejskiej, czyli ławnicy, przekazali pewną kwotę na utrzymanie wikariatu przy ołtarza, który w starej kaplicy Rady został założony jszcze w 1398 roku. [137]
- po zniszczeniach kościoła w trakcie oblężenia w 1677 roku mistrz Pfennig umieścił w niej stalle ufundowane w roku 1683 przez 24 rzemieślników, odgrodzone od nawy rzeźbionym obramowaniem. Natomiast cech kramarzy uufundował nad stallami emporę zwaną odtąd „Emporą Kramarzy”. [138]

  • Ołtarz cechu złotników

- (36.) W aktach kościelnych sporządzonych w trakcie wizytacji w 1568 roku wymieniono ołtarz i wikariat poświęcony św. Dorocie, położony przed kaplicą Beringera (a właściwie na filarze pomiędzy Kaplicą Rady Miasta /starą/ a Kaplicą Beringera), którego założycielem był cech złotników. W informacji tej nie podano roku założenia fundacji, ale z zapisu w księdze miejskiej z 1520 roku dowiadujemy się, że starsi cechu złotników (olderlude van den Goltsmeden) byli fundatorami pewnej fundacji w kościele. Z kolei z notatka z 1573 roku mówi nam, że w tym czasie złotnicy już nie znali miejsca położenia tego ołtarza.[139]

- (XXVIII) Obecnie kaplica poświęcona jest św. Barbarze i św. Jerzemu oraz żołnierzom Armii Krajowej i uczestnikom powstania warszawskiego. W centrum kaplicy na ścianie południowej znajduje się Pieta – czyli przedstawienie Matki Boskiej trzymającej na kolanach martwego Chrystusa. Rzeźba pochodzi z przełomu XV/XVI wieku z Lubniewic w dawnej Nowej Marchii. Witraże w kaplicy, będące także dziełem Ireny Kisielewskiej, z 1984 roku, przedstawiają patronów Armii Krajowej: św. Barbarę i św. Jerzego.

Kaplica Chrzcielna

Kaplica Chrzcielna w roku 1937 (nr 14)
Kaplica Chrzcielna (XXIX)

- (37.) Jest to kolejna kaplica, której wezwanie, jakiemu poświęcona była w średniowieczu jest nam nieznane. Fredrich na podstawie zapisu w protokole z wizytacji kościoła w 1568 roku, w którym wymieniono dwie Kaplice Beringera, jedną z nich, określoną mianem „drugiej Kaplicy Beringera z jednym ołtarzem (der Beringer andere Kapelle mit einem Altar), sytuuje w elewacji bocznej nawy przy południowej kruchcie podwieżowej kościoła. [140]
- Po wprowadzeniu reformacji w dawnej Kaplicy Beringera umieszczono chrzcielnicę i przekształcono ją w kaplicę chrzcielną. Jednocześnie pozostałą wolną przestrzeń kaplicy wykorzystano dla potrzeb biblioteki kościelnej, która spłonęła podczas pożaru wywołanego przez ostrzał artyleryjski w trakcie oblężenia w 1677 roku. Podczas odbudowy kościoła po zniszczeniach z 1677 roku, jak wynika to z niezachowanej inskrypcji, w 1693 r. zostało ufundowane przez kupca Friedricha Krafta i jego małżonkę nowe wyposażenie. [141] Kaplica od nawy bocznej została oddzielona ażurową przegrodą zwieńczoną reliefem przedstawiającym Chrzest Chrystusa, i wykonaną w 1693 roku przez snycerza M. von der Linde. [142] Dalej pełniła funkcję kaplicy chrzcielnej i biblioteki, co odnotowano w 1701 roku. [143] Pod posadzką kaplicy pochowany został w 1678 roku szwedzki generał Jakob Johann von Wulffen. [144]

- (XXIX) Usytuowany obecnie w kaplicy ołtarz (tryptyk) wykonany ok. roku 1520-1530 w warsztacie marchijskim, a pochodzący z kościoła w Nowym Objezierzu w gminie Moryń. [145] W centrum kompozycji znajduje się Matka Boża z Dzieciątkiem. Nad nią dwa aniołki trzymające koronę. Maryja stoi na sierpie księżyca, co symbolizuje zwycięstwo nad siłami zła i szatana. Obok św. Magdalena i niezidentyfikowany święty. Na skrzydłach tryptyku znajdują się rzeźby 8 świętych, a poniżej (w predelli) współczesne przedstawienia czterech ewangelistów. Poniżej ołtarza zamontowano relikwiarz z relikwiami Apostoła Pomorza św. Ottona, podarowanymi w 1974 r przez biskupa Bambergu z okazji 850-tej rocznicy chrztu Pomorza Zachodniego. [146] W kaplicy do niedawna znajdowała się również zabytkowa chrzcielnica – dzieło artystów Christopha Schmidta – stolarza i Joachima Sellina – malarza z Wolina z 1682 roku, pochodząca z Dobropola k. Kamienia Pom. Kaplicę od nawy bocznej odgradza barokowa drewniana przegroda, na której zawieszono belkę ze zwisającymi z obu stron zwiniętymi zasłonami z drewna, pochodzącą z kościoła w Stolcu. Na belce dodatkowo przytwierdzono kartusz przedstawiający proroka z XVII w., pochodzący z wyposażenia kościoła św. Jakuba, a także 5 sztuk barokowych putt z nagrobka małżonków von Meyern (kaplica VIII).

Kruchty podwieżowe

Istniejący od końca XIII wieku korpus wieżowy składający się z dwóch nierównej wielkości wież przetrwał do połowy XV wieku, kiedy pod naporem silnej wichury runęła wyższa południowa wieża. Po odbudowie, na przełomie XV/XVI wieku powstała jedna, centralna wieża nakryta wysokim hełmem. Od zachodniej strony do wnętrza kościoła prowadziły trzy osobne wejścia (ianua trina), z tego środkowe dla duchownych (Priesterthür), którym m.in. w uroczystej procesji wprowadzano przeorów obejmujących funkcję proboszcza, lub wnoszono relikwie świętych, i dwa boczne dla wiernych, osobne dla mężczyzn i kobiet. [147] Boczne wejścia prowadziły do krucht podwieżowych w średniowieczu określanych „likhus” lub „vorkerke” (przedsionek kościelny), a w niektórych dokumentach „dode husze” (1515), co w tym przypadku było nazwą „przedsionka kościelnego, w którego ścianach pochowano zmarłych parafian”. [148]

Kruchta podwieżowa południowa

Styk nawy bocznej i płd. kruchty podwieżowej
(kaplice nr 13, 14, kruchta „k”)
Kruchta podwieżowa południowa
Obraz
„Sąd Ostateczny”
(kruchta „k”)

- (38.) Z przekazu w w księdze kościelnej „liber S. Jacobi” dowiadujemy się, że w 1383 roku w przedsionku kościoła pod południową wieżą został założony przez braci Heinricha i Gerharda Rodena i Bernharda Molnera ołtarz i wikariat pw. św. Erazma, św. Fabiana i św. Sebastiana (vicaria S. Erasmi, Fabiani et Sebastiani). Z kolei w roku 1421 i 1454 wspomniany został ołtarz św. Erazma, prawdopodobnie pod patronatem Bractwa Kramarzy (Erasmus-Bruderschaft der Kramer), przy którym w księdze miejskiej z 1437 roku wymieniony został wikariat kramarzy (kremer vicarie); według Wehrmanna był on o wiele starszy, o czym miałby świadczyć inny zapis bez daty rocznej o treści „vicaria institorum” (kramere - po łacinie institores). [149]
- (39.) W tej samej kruchcie w 1386 roku przy kolejnym ołtarzu Albert Hogenholtz ufundował wikariat pw. św. Barbary (vicaria S. Barbarae). Sam przedsionek w roku 1515, a takze w protokóle z wizytacji kościelnej z 1568 roku został określony mianem „przedsionka zmarłych” (Totenhaus, także Sarghaus), a w 1776 Kaplicą Kamienną (Stein-Kapelle). [150]
- (k.) Po odbudowie kościoła ze zniszczeń powstałych w trakcie oblężenia w 1677 roku od strony nawy bocznej zawisł nad wejściem do kruchty monumentalnych rozmiarów obraz przedstawiający „Sąd Ostateczny”. [151] Z kolei na ścianie obok filara południowego zawieszona była pamiątkowa płyta grobowa księcia Barnima III z 1543 roku. [152] Natomiast w przejściu pod wieżą, które w 1776 roku określono mianem „kamiennej kaplicy” (Stein-Kapelle), umieszczono na ścianach 5 płyt nagrobnych, z których jedna należała do „starszego gildii z Domu Żeglarza Petera Grotensa, jego żony i dzieci, a także dzieci jego dzieci”, druga do starszego cechu kowali Hansa Kiso i jego żony Barbary Reginy Blumen, trzecia do starszego cechu siodlarzy Gottfrieda Francka i jego żony Ursuli Regasd z roku 1704, czwarta do starszego cechu Deetza i jego ukochanej małżonki Dorotei Wolter, a piąta płyta nagrobna z 1702 roku należała do „pana Samuela Krugera i jego ukochanej małżonki pani Dorotei Elisabeth Schulz” [153]

(XXX) Obecnie w bocznej ścianie znajduje się jedno z dwóch wejść na poddasze głównej nawy oraz służbowe wejście do windy prowadzącej na taras widokowy pod iglicą wieży. Na filarze pomiędzy kruchtą pod wieżą południową a kruchtą środkową umieszczone są trzy tablice poświęcone pamięci Johanna Carla Gottfrieda Loewego, kompozytora i organisty kościoła św. Jakuba w latach 18201866, a wyżej na wysokości organów jego serce w urnie wmurowanej w filar, umieszczone tam 20 kwietnia 1869 roku. [154]

Kruchta podwieżowa środkowa

Widok barokowych organów Schnitgera
(nr 5)
Kruchta podwieżowa środkowa, 2012
Nowe organy
„Jan Paweł II”

- (h.) Po wybudowaniu jednej wieży centralnej nad sklepieniem kruchty środkowej w 1505 roku umieszczono organy, prawdopodobnie pozytyw obsługiwany przez dwie osoby, grającego i kalikanta obsłgującego miechy, które zostały zastąpione przez nowe organy w latach 1564-1566, i kolejne w 1628 r. Po pożarze kościoła w 1677 roku zakupiono w 1679 r. nowe organy, które po wybudowaniu w 1694 r. empory chóru muzycznego z bogato rzeźbionym obramowaniem zostały zastąpione w latach 1698-99 barokowymi organami (cyfra „5” na rzucie kościoła z 1902), wybudowanymi przez Arpa Schnitgera z Hamburga. Dostęp na emporę muzyczną umożliwiały kręte schody usytuowane przy pierwszym filarze w nawie bocznej północnej. [155]

- Wewnątrz kruchty umieszczono chrzcielnicę z początku XX wieku, przeniesioną tu z kościoła Najświętszego Serca Pana Jezusa. Do kruchty prowadzą drzwi wejściowe z brązu wykonane w 2000 roku obok których na zewnętrznej ścianie wmurowano płytę (Nr 1. na planie z 1902 r.), z tekstem mówiącym o renowacji kościoła przeprowadzonej w latach 1893-1899. [156] Przed wejściem, naprzeciw kruchty północnej stoi cokół z XIX w., który był podstawą nieistniejącego obecnie pomnika organisty Carola Loewego wykonanego z brązu w 1897 roku przez rzeźbiarza H.W. Glümera. [157] Na emporze nad kruchtą w 2008 roku umieszczono organy, które noszą imię Jana Pawła II. Szafę organów zaprojektowano w taki sposób, by nie zasłaniała witrażu w oknach od strony zachodniej. Po północnej stronie kruchty, na filarze powieszono tablicę poświęconą pamięci Jana Szyrockiego.

Kruchta podwieżowa północna

Północna strona nawy głównej
(nr 4, 15, „i”)
Kruchta podwieżowa północna, 2014 (I)

- (i.) Podobnie jak w przypadku południowej kruchty podwieżowej także północna kruchta podwieżowa od strony nawy bocznej była zabudowana, a powstała w wyniku tego zamknięta kaplica w 1777 roku określona została nazwa Dielen – Kapelle, czyli „kaplicy w przejściu”. Na ścianie wieży od strony nawy bocznej wisiał błyszczący hełm i bogato zdobione epitafium z herbem gen. von Wulffen pochowanego w 1678 roku w dawnej Kaplicy Beringera, czyli późniejszej Kaplicy Chrzcielnej, a pod epitafium wielki obraz przedstawiający Boga Ojca i zastępy aniołów. [158]

- (I) Obecnie po lewej stronie kruchty na ścianie umieszczono dwie średniowieczne płyty nagrobne, płytę wapienną z XIV wieku z nieistniejącego kościoła zamkowego św. Ottona oraz płytę z 1603 roku wtórnie użytą. Do kruchty prowadzą osadzone od zachodniej strony barokowe drzwi wejściowe ufundowane w 1694 r. przez Jürgena Witcke opatrzone w kartuszu inskrypcją fundacyjną (w płycinie drzwi umieszczono wtórnie polskie tłumaczenie tekstu z Pierwszej Księgi Królewskiej, rozdz. 8.57-58).

Nieistniejące obecnie ołtarze przy ścianach filarów podwieżowych

  • Ołtarz pw. św. Wawrzyńca

- (41.) Według zapisów w księdze kościelnej liber s. Jacobi winiarz (vinitor) Eberhard wraz z braćmi Heinrichem i Bertoldem ufundowali w 1319 roku wikariat przy ołtarzu pw. św. Wawrzyńca (altare S. Laurentii). Prawa do patronatu nad wikariatem miało Bractwo Tragarzy, które aż do reformacji miało ścisły związek z tym wikariatem (vicaria latorum). Jako miejsce położenia ołtarza św. Wawrzyńca wskazuje się wieżę kościelną, zwaną zegarową od umieszczonych tam dzwonów (Glockenthurm, 1474). Wzmianka z 1504 roku precyzuje, że „stał przy konfesjonale mnichów z Gartz” (by der monneke van Gartz bichtstole belegen) [159], a kolejna z 1515 roku „pod nową wieżą przy przedsionku kościelnym, zwanym przedsionkiem zmarłych” (vnder dem nygen torme, an deme dode husze). Stąd też Fredrich sugeruje nam, iż ołtarz św. Wawrzyńca położony był pod ścianą filara usytuowanego pomiędzy południową i środkową kruchtą podwieżową. Podczas wizytacji kościelnej w 1596 roku w protokole wspomniano, że oprócz wspomnianego wyżej wikariatu Bractwo Tragarzy sprawowało przy tym ołtarzu patronat na kolejnym wikariatem, poświęconym „św. Dorocie i św. Bartholomeuszowi, a ufundowanym w 1373 roku przez Johanna Malchowa, mieszczanina szczecińskiego i utrzymywanym przez starszych gildii tragarzy” (item vicaria. s. Dorothee. et s. Bartholomei a Johanne Malchow cive Stetinensi cuius collatio ad prionem et seniores gylde latorum pertinet Anno MCCCLXXIII) [160]

  • Ołtarz pw. św. Andrzeja

- (40.) Przy ołtarzu pw. św. Andrzeja (sunte Andreas altare), położonym pod ścianą filara usytuowanego pomiędzy środkową i północną kruchtą podwieżową, wdowa po Hermannie Großvinie oraz ich naturalny syn Peter Schultz ufundowali w 1434 roku wikariat, który po jej i syna śmierci miał przejąć cech rzeźników, stąd jego późniejsza nazwa wikariat rzeźników (knakwerkes vikarie). Przy tym samym ołtarzu w 1438 roku starsi cechu rzeźników ufundowali kolejny wikariat „poświęcony św. Wojciechowi Męczennikowi, biskupowi i wyznawcy Chrystusa św. Ottonowi i św. Małgorzacie Dziewicy” (zu Ehren des Märtyrers Adalbert und des heiligen Bischofs und Bekenners Christi St. Otten und der heiligen Jungfrau Margarethen), wspomniany tu jeszcze w 1480 roku, jako „wikariat rzeźników przy ołtarzu pod św. Andrzeja położonym pod starymi wieżami” (knakwerkes vicarie sunte Andreas altare vor dem olden torne belegen). Wikariat, którego patronami byli rzeźnicy, tym razem bez podania nazwy kościoła, pojawił się tu w księgach miejskich jeszcze w 1542 r. [161]

  • Ołtarz cechu konwisarzy

- (1.) Na ścianie przed wejściem do północnej kruchty podwieżowej i przed Kaplicą Wussowów (nr II) położony był ołtarz i wikariat cechu konwisarzy (kannengheter-vicarie), po raz pierwszy wspomniany w 1438 roku, a także w kolejnych latach 1455-1512. W wykazie ołtarzy z 1568 roku ołtarz należący do konwisarzy wymieniono na pierwszym miejscu jako położony przy środkowym filarze Kaplicy Wussowów.[162]

Nieistniejące obecnie ołtarze przy filarach w nawie głównej

Do czasu wprowadzenia reformacji, oprócz ołtarzy położonych w obejściu prezbiterium i w nawach bocznych, także pod filarami nawy głównej usytuowanych było 8 ołtarzy, z czego pięciu z nich udało się przypisać ich prawdopodobną lokalizację.

  • Ołtarz Ławników

- (42.) W dniu 17 marca 1404 roku za zezwoleniem przeora Fryderyka został wzniesiony przez burmistrza Heinricha Wobbermyna ołtarz na chwałę Boga i św. Jana Apostoła i Ewangelisty, położony w nawie głównej przy filarze usytuowanym na północ od chrzcielnicy. Ołtarz wraz wikariatem zgodnie z wolą fundatora po jego śmierci miał być pod patronatem ławników szczecińskich. [163]

  • Ołtarz cechu powroźników

- (45.) W 1506 roku został wspomniany ołtarz wraz z wikariatem (reper vicarie), będący pod opieką cechu powroźników. Być może jest to ten sam ołtarz powroźników (repsleger altar), wspomniany przy okazji ufundowania w 1510 roku przez wdowę po Johannesie Vurpalu kolejnego w kościele wikariatu Błogosławionej Dziewicy (vicarie beatae virginis), który z czasem przeszedł pod patronat cechu piekarzy. [164]

  • Ołtarz gildii sukienników

- (47.) W 1502 roku po raz pierwszy został wymieniony wikariat sukiennikow „przy ołtarzu przed ławami kupieckimi” (to deme altare vor deme kopmannen stole), podobnie w 1503 r. Jako patronów tego ołtarza wymieniono starszych gildii sukienników i starszych stowarzyszenia kupców (olderlude der wantsnider und des gemeynen kopmannes), którzy zrzeszyli się w 1466 roku z żeglarzami z Domu Żeglarza lokując swoją siedzibę w Domu Żeglarza. [165]

  • Ołtarze Bractwa Panny Marii z Dragør

- (48., 49.) Paul Friedeborn w swoim historycznym opisie miasta Szczecina podaje informację o wzniesieniu w 1425 roku przez Bractwo Panny Marii z Dragør w kościele św. Jakuba ołtarza wraz z fundacją na jego utrzymanie. Jednocześnie przed 1425 rokiem mieszczanin szczeciński Lorenz vom Berge i jego małżonka Adelheid wznieśli w kościele św. Jakuba kaplicę z ołtarzem poświęconym św. Bartłomiejowi Apostołowi. Adelheid po śmierci małżonka postanowiła ufundować przy tym ołtarzu wikariat „na chwałę i cześć Boga Wszechmocnego, Błogosławionej Dziewicy Rodzicielki Marii, św. Tomasza Apostoła, Marii Magdaleny św. Maurycego oraz jego towarzyszy (ad laudem et honorem omnipotentis dei et beatissimae dei genetricis virginis Mariae, sancti Thomae apostoli, Mariae Magdalenae, necnon sancti Mauritii sociorumque eius). Fundatorka zażyczyła sobie, aby po jej śmierci patronat nad ołtarzem objęli administratorzy i starsi Bractwa z Dragør. Wehrmann, a także Fredrich sugerują, iż fundacja ta miała związek z wikariatem św. ‎Bartłomieja i św. Katarzyny Dziewicy (vicaria beati Bartholomei et S. Katherinae virginis), ufundowanym w 1382 roku przez braci Bertholda i Mikołaja Lippene. Jednocześnie w 1484 roku wspomniany został ołtarz św. Katarzyny usytuowany przed chórem kapłańskim (S. Katherinen altare vor deme kore belegen). Stąd też według Wehrmanna Bractwo Panny Marii z Dragør posiadało dwa ołtarze, i według niego obydwa mieściły się przed tzw. wysokim chórem (prezbiterium), czyli prawdopodobnie przed zlikwidowanym po wprowadzeniu reformacji lektorium. [166]

    • Ołtarz gildii żeglarzy

- Z informacji podanej w księdze kościelnej liber S. Jacobi dowiadujemy się o wikariacie poświęconym św. Mikołajowi (vicaria S. Nicolai), i ufundowanym w 1332 roku przez gildię żeglarzy oraz kupców hurtowników. Tenże jeszcze w 1517 roku został wspomniany jako „vicarie der segheler”, i prawdopodobnie położony był przed chórem kapłańskim przy jednym ze wspomnianych wyżej ołtarzów (nr 48. lub 49. na rzucie kościoła z 1923 roku). [167]

Kaplice i ołtarze po północnej stronie nawy głównej

Przebudowa kościoła w 2 połowie XV wieku umożliwiła powstanie po stronie północnej nawy głównej czterech wysokich kaplic z usytuowaną nad nimi emporą - w podwójnej kaplicy, pierwszej w kolejności od obejścia chóru powstała Kaplica Maryjna, o której po raz pierwszy wspomniano w 1326 roku, natomiast w pierwszej kaplicy przy kruchcie podwieżowej ufundowano najstarszy w kościele ołtarz (1290).

Kaplica północna z wejściem do nowej zakrystii

Kaplica b.n. z wejściem do zakrystii (II)

- (2.) Według dokumentu z 1 stycznia 1290 roku wydanego przez sołtysa, ławników i burmistrza Szczecina wdowa po mieszczaninie szczecińskim Wesselu Wussowie, Grete Wussow z domu von Platen wraz z synami, postanowiła przeznaczyć 6 włók z posiadanej w Krzekowie ziemi na uposażenie ołtarza w kościele św. Jakuba. Zamysł ten został zrealizowany dopiero po jej śmierci, w lutym 1296 przez jej syna sołtysa Szczecina Johannesa Wussowa. [168] Fundację tego ołtarza poświęconego Najświętszej Marii Panny Królowej Chwały i św. Jana Apostoła i Ewangelisty (altare Reginae S. Mariae virginis gloriosae et beati Johannis apostoli et evangelistae), zatwierdził na prośbę burmistrza Wussowa biskup Henryk von Wachholz w dokumencie z 31 marca 1304 roku. Odtąd prawo do patronatu nad ołtarzem miał ród Wussowów, stąd też nazwa kaplicy - Kaplica Wussowów. W jednym z zapisów w księdze kościelnej (liber S. Jacobi) z początku XV wieku czytamy, że ołtarz ten położony był przy „kaplicy, o której jeszcze dzisiaj mówi się kaplica Wussowów” (capella, quae adhue hodie dicitur der Wussowen capellen).
- (3.) Kaplica Wussowów wspomniana została także w 1514 roku, a w wykazie kaplic z wizytacji kościelnej z 1568 roku zapisano, że stoją w niej dwa ołtarze, z których ten drugi to zapewne wspomniany tuż przed 1390 rokiem ołtarz „pod wezwaniem Najświętszej Panienki, św. Krzyża i św. Katarzyny” (in dat loff unde eren unser leven vrouwen, des hylgen crutzes unde sunte Katherinen) z wikariatem poświęconym tzw. „osobom wygnanym” (vicaria exulum), ufundowany przez Heinricha i Petera Wussowów oraz syna tego ostatniego Johannesa. [169] Mianem „wygnanych” (Elenden) w tym czasie określano również przejezdnych podróżnych, rozbitków okrętowych, chorych cudzoziemców, pielgrzymów, itp.
- W trakcie wizytacji kościelnej z roku 1596 w protokóle z oględzin kaplicy wymieniono 4 kompletne grobowce, w których według Fredricha w późniejszym czasie pochowano m. in. pułkownika barona Gustava Horna (wspomnianego tu w 1677), podskarbiego miejskiego Hermana Berckhoffa oraz Braunschweiga (wspomnianych tu w 1738), a także senatora Jakoba Schroedera (wspomnianego tu w 1754), ale już w spisie z 1777 roku żadna z kaplic w kościele nie nosiła imienia rodu Wussowów. [170] Po likwidacji grobowców kaplicę zamurowano, a do powstałego w ten sposób pomieszczenia wchodziło się przez pokryte malunkiem drzwi. Wnętrze przed renowacją z końca XIX wieku służyło protestantom za kaplicę chrzcielną, a następnie jako miejsce przygotowania do aktu religijnego zwanego konfirmacją. Z kaplicy wiodło przejście do biblioteki kościelnej (literka „g” na rzucie kościoła z 1902 r.) [171] Pomieszczenie po kolejnej przebudowie ok. 1934 roku przeznaczono na salę zebrań gminy kościelnej. [172]

- (II) Obecnie w pomieszczeniu powstałym na miejscu dawnej kaplicy mieści się kościelna zakrystia, do której wejście prowadzi z głównej nawy.

Nieistniejący obecnie ołtarz przy filarze w nawie bocznej

  • Ołtarz b.n.

- (52.) W 1491, a także w 1496 roku wspomniano ołtarz i wikariat „przed kaplicą Wussowów” (baven der Wussowen capelle), który w 1514 usytuowano „w kaplicy pomiędzy kaplicą Mariacką a Wussowów” (in der kapelle tuschen Marien und Wussower capelle), czyli przed kaplicą św. Małgorzaty i w pobliżu kaplicy Wussowów (tj. na ścianie filara pomiędzy tymi kaplicami). Potwierdza to także protokół z wizytacji kościelnej w 1568 roku, niestety nie udało się ustalić jego fundatora ani wezwania. [173]

Kaplica Akademicka

Grobowiec rodziny Simon (nr 17)
Kaplica Akademicka (III)

Nie znamy wezwania, jakiemu pierwotnie poświęcona była ta kaplica po przebudowie korpusu nawowego pod koniec XIV wieku. Natomiast z zapisu w protokóle z wizytacji kościelnej w 1568 roku wynika, że posiadała dwa ołtarze, i już przed 1420 rokiem nosiła nazwę Kaplicy Hohenholza, gdyż wkład w fundację istniejących przy nich wikariatów miała przede wszystkim rodzina Hohenholtzów, ale również Loitzów oraz Meldentzów (także Mildenitzów). [174]



  • Ołtarz pw. św. Małgorzaty

- (4.) Na początku XVI wieku jeden z tych ołtarzy, prawdopodobnie ufundowany przez jednego z Loitzów, określono jako położony „w drugiej kaplicy przy drzwiach” (de andere capelle van der dore to, 1511), noszącej podobnie jak i sam ołtarz, często występujące w tym czasie w kościele wezwanie św. Małgorzaty. Położeny był, patrząc od strony chóru kapłańskiego „za Kaplicą Mariacką” (achter Mariencapelle, 1516), i jednocześnie przed „Kaplicą Wussowów” (der Wussowen capelle, 1505). [175]

  • Ołtarz ku czci Bożego Ciała

- (5.) Przy omówieniu dawnej kaplicy pw. św. Małgorzaty usytuowanej w obejściu chóru (nr XXI na rzucie przyziemia z 1923), w kościele św. Jakuba wspomniano o utworzeniu kilku wikariatów poświęconych Bożemu Ciału (vicarie des hilgen lichames), z których jeden położony był nieopodal średniowiecznej kazalnicy, w kaplicy noszącej na początku XVI wieku także miano św. Małgorzaty. W dokumentach źródłowych jej położenie określano, cyt.:

    • „naprzeciw ław rady miejskiej pod kazalnicą” (tegen dem rathstole under dem predickerstole, 1503, czyli nr III na rzucie przyziemia z 1923)

oraz jako

    • „z tyłu kazalnicy” (achter dem predickerstole, 1506, czyli nr III na rzucie przyziemia z 1923).

- Kaplica, określona w wykazie z wizytacji kościelnej w 1568 roku jako Kaplica Hohenholtza, Loitza i Mildentza, została wykupiona w 1596 roku przez radnego Jakoba Simon, który przebudował ją na kryptę grobową. W 1696 roku odnotowano tu grobowiec rodziny królewskiego radcy handlowego Simona, na którego zapleczu, podczas przebudowy pod koniec XIX wieku na pomieszczenie przeznaczone dla biblioteki, naliczono 18 sarkofagów, w tym m. in. sarkofag burmistrza Matthäusa Heinricha von Liebeherra z 1749 roku. Rodzina Simonów obsługiwała największy w Niemczech północnych handel winem. Naprzeciw grobowca przy pierwszym północnym filarze usytuowane były kręte schody prowadzące na emporę organową (cyfra „4” na rzucie kościoła z 1902). Schody zostały wykonane w 1902 roku przez szczecińskiego rzeźbiarza Axela Ehlerta według projektu architekta Wilhelma Blaue. Ich dekorację ufundował kupiec Hermann Seliger, a umieszczone na nich rzeźby 12 „Panien mądrych i głupich” kupiec i radny miejski Carl Muetzell. Natomiast na ścianie filaru obok kaplicy wmurowany został nagrobek mistrza płatnerskiego Caspara Maybauera i jego siostry z roku 1711 wykonany przez twórcę ołtarza głównego Erharda Löfflera według starszego wzoru. [176]

- (III) Obecnie centralne miejsce w kaplicy zwanej Kaplica Akademicką zajmuje konfesjonał. Oprawę plastyczną stanowią 4 neogotyckie obrazy przedstawiające Ojców Kościoła: św. Hieronima, św. Augustyna, św. Grzegorza i św. Ambrożego. Wykonane współcześnie przez Małgorzatę Wodejszo obrazy są kopiami fragmentów Ołtarza Ojców Kościoła - dzieła Michaela Pachera wykonanego w 1463 dla klasztoru w Neustif koło Brixen (obecnie ołtarz eksponowany jest w muzeum sztuki „Stara Pinakoteka” w Monachium). Kaplica urządzona została według wskazówek ks. infułata Romana Kostynowicza, a poświęcił ją w dniu 10 października 2008 abp. Zygmunt Kamiński.

- Kaplice w północnej części nawy głównej -

Grobowiec rodziny Simon (nr 17)
Grobowiec rodziny Simon (nr 17)
Nawa główna, w głębi kaplice nr 17, 18 i 19
Nawa środkowa i boczna północna
Kaplice nr 18, 19, 20, 21, 22, wyjście „r”, kaplice nr 23, 24
Godło z empory „rządowej” (nr 19)
Kaplica rządowa (nr 19), w głębi kaplice nr 20, 21, 22, wyjście „r”,
kaplice nr 23, 24

Nieistniejące obecnie ołtarze przed średniowieczną Kaplicą Maryjną

  • Ołtarz pw. św. Marii Magdaleny

- (6.) O ołtarzu i wikariacie poświęconym św. Marii Magdalenie, położonym przed Kaplicą Maryjną, dowiadujemy się z przekazu Wehrmanna, który w informacji o ołtarzu św. Marii Magdaleny w kaplicy Sneberga (kaplica nr XXIII na rzucie kościoła z 1923 r.), wspomina o niezbyt jasnej notatce w księdze kościelnej liber S. Jacobi podanej bez daty rocznej. [177].</ref>

  • Ołtarz pw. Najświętszej Marii Panny

- (7.) Ołtarz z wikariatem poświęconym Błogosławionej Dziewicy (vicaria beate virginis) został ufundowany przez kapłana Wilhelma Rodena w 1392 roku i był pod patronatem Rady Miejskiej. Usytuowany był po prawej stronie zejścia z chóru, ale nie jest tożsamy z samą Kaplicą Maryjną (capella beate virginis), o której kiedy i w jaki sposób została poświęcona Najświętszej Marii Pannie nie mamy żadnych informacji. [178].

  • Ołtarz czeladników szewskich

- (8.) Ołtarz i wikariat pw. św. Piotra i Pawła, św. Teobalda, św. Anny i św. Katarzyny (vicaria. S. Petri et Pauli Theobaldi Annae Katharinae), ufundowany został w 1427 przez czeladników cechu szewców, z tym, że nie uczynili tego jak czeladnicy cechu tkaczy przy ołtarzu swoich mistrzów, lecz przy własnym. Stąd też w wykazie z 1568 roku ołtarz został wymieniony jako należący do czeladników szewskich i będący pod ich opieką. [179]

Kaplica północna z wejściem od północnej strony dziedzińca

Kaplica północna z wejściem do starej zakrystii

Obydwie kaplice w okresie średniowiecza stanowiły jedną podwójną kaplicę określaną nazwą Kaplicy Maryjnej (capella beate virginis), o której po raz pierwszy słyszymy w 1326 roku.

Kaplica ławników miejskich nr 18,
z lewej nr 17
Kaplica północna z wejściem z dziedzińca kościelnego (IVb)
  • Ołtarz pw. św. Mateusza

- (9.) W części wschodniej kaplicy Błogosławionej Dziewicy tj. Najświętszej Marii Panny (capella beate virginis), położony był ołtarz i wikariat św. Mateusza (vicaria S. Matthiae), ufundowany w 1326 roku przez braci Friedricha i Matthiasa von Naderense. Wikariat św. Mateusza wspomniany był w latach 1456, 1458 i w 1504, a w latach 1532-1533 określony jako „ołtarz św. Mateusza w Kaplicy Maryjnej” (Sunte Mathias altare in Marien capelle). Podobnie przy nazwiskach obsługujących w latach 1456, 1504, 1532 i 1533 wikariat św. Mateusza, za każdym razem jako miejsce położenia ołtarza wymieniano „kaplicę naszej ukochanej panienki” (unser leven frouwen capelle). [180].

  • Ołtarze b.n.

- (10., 11., 12.) Oprócz ołtarza św. Mateusza w tej samej części kaplicy usytuowany był również jeden wikariat ufundowany na początku XVI w. przez Hansa Loitza przy „/ołtarzu/ w Kaplicy Mariackiej” (in Marien capelle, 1515, 1536), a także kilka innych w części zachodniej bez bliższej nazwy. W 1490 roku wymieniony został wikariat określany jako „położony za drzwiami przez które wchodzimy do wnętrza Kaplicy Mariackiej” (achter der doren als me in Marien capelle geyt in der sulnen capelle belegen, nr 10 na rzucie koscioła z 1923). Według wykazu kaplic i ołtarzy z 1568 roku wewnątrz kaplicy Maryjnej znajdowało się od 3 do 4 ołtarzy. [181].
- Według protokółu z wizytacji kościelnej z 1596 roku w obu częściach kaplicy znajdowało się 5 nagrobków kamiennych i kilka grobowców. Z czasem po usunięciu ołtarzy całą przestrzeń przedniej zachodniej części kaplicy zajęły stalle ławników miejskich, zwane „siedziskami ławników miejskich” (Gestühl der Schöffen, łac. scabinus). [182] W zachodnim narożniku zwisała z sufitu mała empora z 1705 roku ufundowana przez aptekarza Johanna Rampuscha, fundatora siedzisk spod ołtarza głównego, zwana „Stallą Miłosiernego Samarytanina”, bowiem pokryta była malowidłami ze scenami z przypowieści biblijnej o miłosiernym Samarytaninie. Na drzwiach (literka „l” na rzucie kościoła z 1902 r.), prowadzących z dziedzińca przykościelnego widniały malunki alegorycznych postaci wykonane w 1695 roku. Przed zniszczeniem kościoła w 1944 roku prowadziło do niej pojedyncze wejście z północnej części dziedzińca kościelnego. Obok wejścia stała krypta grobowa zmarłego w 1791 roku senatora Carla Gotthilfa Matthiasa i jego żony Sophie Christin Brunnemann (zm. w 1790 r., a także powstały w 1764 r. nagrobek adwokata Georga Ludewiga Beyera zmarłego w 1780 roku. Obok tego ostatniego nagrobka wiodły schody na emporę w położonej obok kaplicy „rządowej” (cyfra „19” na rzucie kościoła z 1902). [183]

(IVb) Obecnie, podobnie jak przed zniszczeniem kościoła, od strony północnej dziedzińca kościelnego usytuowane jest podwójne wejście do przedsionka katedry, z których jedno jest nieczynne. Z przedsionka prowadzą schody na piętro bocznej nawy oraz główne wejście do wnętrza kościoła. W nawie głównej przed wejściem do przedsionka stoi marmurowa, neoklasycystyczna chrzcielnica używana jako kropielnica.

Kaplica zwana „chórem rządowym” (nr 19)
Kaplica b.n. z wejściem do „starej” zakrystii (IVa)

- We wschodniej części kaplicy Maryjnej w okresie poreformacyjnym po usunięciu ołtarzy początkowo stała empora przeznaczona dla rady Książęcej, którą za czasów szwedzkich przekształcono w tzw. „chór rządowy” przedstawicieli władz krajowych Pomorza (Landeskollegien). Obramowanie empory pochodzące, podobnie jak położone w poprzedniej kaplicy stalle ławników miejskich z kościoła Mariackiego, od strony nawy pokryte było czerwoną tkaniną, na której umieszczono godło ziemi pomorskiej i Szwecji. W ścianie filara oddzielającego północną stronę nawy bocznej od obejścia chóru położonego naprzeciw schodów prowadzących na ambonę (cyfra „6” na rzucie kościoła z 1902 r.) [184] mieściły się, podobnie jak obecnie, drzwi wiodące na schody wieżyczkowe północne oraz północne obejście empory (literka „p” na rzucie kościoła z 1902). Natomiast nad drzwiami wisiało epitafium poświęcone oficerowi szwedzkiemu podporucznikowi von Gruben. [185]

- (IVa) Współcześnie jest to zamknięte pomieszczenie gospodarcze po starej zakrystii będącej w użytku po odbudowie w 1972 roku, z wejściem od strony nawy głównej oraz z dziedzińca północnego, a także z możliwością przejścia do obecnej Kaplicy Maryjnej.

Tab. 2. Kaplice w kościele św. Jakuba

Kaplice/ ołtarze Krypty grobowe i grobowce rodzinne Kaplice
Nr XIII w. – 1. poł. XVI w. Nr 2. poł. XVI – 1. poł. XX w. Nr od 2. poł. XX w.
II / 2. / 3. Kaplica Wussowów II / 16 Kaplica Wussowów/ kaplica chrzcielna/ pomieszczenie przygotowujące do konfirmacji/ II kaplica północna b. n./ zakrystia
III Kaplica Hohenholtzów/ Kaplica św. Małgorzaty III / 17 / g grobowiec rodziny Simon/
biblioteka kościelna (na zapleczu krypty grobowej Simona)
III Kaplica Akademicka/ klatka schodowa do pomieszczeń nad kaplicami II, III
[przed IV] 8. ołtarz bractwa czeladników szewskich Chrzcielnica neoklasycystyczna
IV / 11., 12. Kaplica Maryjna IVb/ 18 Kaplica Maryjna/ ławy ławników miejskich/ krypta grobowa/ nagrobek IVb kaplica północna b. n./ kruchta północna
IVb/ l wyjście północne IVb wyjście północne
[przed IV] 6, 7. (dwa ołtarze) św. Marii Magdaleny, Błogosławionej Dziewicy (ołtarz gildii sukienników)
IV / 9., 10. Kaplica Maryjna IVa/ 19 empora Rady Książęcej/ empora władz krajowych Pomorza („chór rządowy”) IVa kaplica północna b. n./ stara zakrystia/ pomieszczenie gospodarcze
wejście do zakrystii m pomieszczenie pisarza kościelnego/ wejście do zakrystii/ wejście do Kaplicy Północnej wejście gospodarcze do starej zakrystii i do Kaplicy Matki Boskiej Częstochowskiej
f/ X Zakrystia f/ X dawna średniowieczna zakrystia/ Kaplica Północna X Kaplica Matki Boskiej Częstochowskiej
V / 13. [otwarta kaplica] V / 20 Krypta grobowa/ grobowiec Sophie Elisabeth Winnemer i jej mężów V wejście do Kaplicy Matki Boskiej Częstochowskiej
VI / 14. ołtarz Loitzów krypta grobowa Joachima Budde (płn. ściana chóru kapłańskiego)
VII / 15. Kaplica św. Doroty/ Kaplica Beringera VII / 21 Krypta grobowa/ kaplica z płytami nagrobnymi VII kaplica z emporą organową i płytami nagrobnymi w posadzce
VIII / 16. Kaplica cechu kowali krypta grobowa Velthusena (płn. ściana chóru kapłańskiego)
IX / 17. Kaplica cechu krawców IX / 22 krypta grobowa/ grobowiec Balthasara von Schrödera/ wejście do zakrystii IX kaplica z nową kryptą grzebalną biskupów
wyjście płn.-wsch. r wyjście płn.-wsch. wyjście płn.-wsch. (nieużywane)
XII / 19. Kaplica Sneberga
(Kaplica św. Antoniego)
XII / 23 Krypta grobowa/ grobowiec rodziny Winnemer XII Kaplica św. Judy-Tadeusza
XIII / 20. Kaplica Lemgowa XIII / 24 Krypta grobowa/ grobowiec rodziny Nonemann XIII Kaplica Portowców
XIV / 21. Kaplica Boeka XIV / 25 Krypta grobowa/ grobowiec rodziny Meyern XIV Kaplica św. Maksymiliana Marii Kolbego
XI Kaplica ze schodami do zegara XI / 18./ 26 grobowiec Winnemer/ grobowiec rodziny von Langen (płn.-wsch. ściana chóru kapłańskiego)
XVI / 18a. Zegar na tyłach ołtarza głównego XVI Zegar na tyłach ołtarza głównego
XV / 22. Kaplica Nyenkerkena/ Kaplica Loitzów XV / 27 krypta grobowa Loitzów/ Kaplica pamięci parafian poległych podczas I wojny światowej XV Kaplica św. Wojciecha
XVII / 23. Kaplica cechu szewców XVII / 28 krypta grobowa szewców XVII Kaplica Szewców
XX / 26. Kaplica Hohenholtzów
(Kaplica św. Anny)
XX / 29 krypta grobowa/ grobowiec rodziny Masche (płd.-wsch. ściana chóru kapłańskiego)
XVIII / 24. Kaplica św. Małgorzaty XVIII / 10 krypta grobowa/ grobowiec rodziny von Zastrow XVIII Kaplica Miłosierdzia Bożego (Kaplica Sybiraków)
XIX/ 25. Kaplica cechu piekarzy XIX krypta grobowa/ grobowiec Daberkowa XIX Kaplica Kolejarzy
wyjście płd.-wsch. o wyjście płd.-wsch. wyjście pł.-wsch.
XXI/ 27. [kaplica otwarta]/ ołtarz Bożego Ciała XXI/ 9 krypta grobowa/ grobowiec radcy handlowego Bartholda XXI Kaplica Książąt Pomorskich
XXII/ 28. Kaplica Braci Dollen b. n./ XXII krypta grobowa Petera Hebbe XXII Kaplica Ludzi Morza
XXIII/ 29. Kaplica Sneberga
(Kaplica św. Marii Magdaleny)
XXIII krypta grobowa/ grobowiec Steinwega (płd. ściana chóru kapłańskiego)
XXIV/ 30. [otwarta kaplica] XXIV/ 10 krypta grobowa Küsella/ kaplica z płytami nagrobnymi XXIV Kaplica Matki Boskiej Ostrobramskiej
XXV/ 31. Kaplica Sundacha/ ołtarz św. Marka XXV krypta grobowa Schroedera (płd. ściana chóru kapłańskiego)
[przed] XXVI/ 32. ołtarz św. Krzyża (filar przy kaplicy tkaczy) [przed] XXVI ołtarz przekupniów
XXVI/ 33. Kaplica cechu tkaczy/ [nowa] Kaplica Rady Miejskiej XXVI/ 11 [nowa] Kaplica Rady Miejskiej/ ławy Rady Miejskiej XXVI Kaplica Najświętszego Sakramentu (Kaplica Rzemiosła)
XXVII wyjście południowe XXVII/ 12,n empora zwana „Chórem Steinwega”
wyjście południowe
XXVII wyjście płd. (nieużywane)
[przed] XXVIII/ 34. ołtarz św. Mateusza, Jedenastu Tysięcy Rycerzy i Wszystkich Świętych
XXVIII/ 35. [stara] Kaplica Rady Miejskiej XXVIII/ 13 ławy rzemieślników, empora cechu kramarzy XXVIII Kaplica św. Barbary i św. Jerzego (Kaplica Armii Krajowej)
[przed] XXIX/ 36. ołtarz św. Doroty (ołtarz cechu złotników)
XXIX/ 37. Kaplica Beringera XXIX/ 14 Kaplica Beringera/ Kaplica Chrzcielna/ XXIX Kaplica Chrzcielna
[obok XXX]/ 41. ołtarz św. Wawrzyńca płyta nagrobna Barnima III
XXX/ 38./ 39. kruchta podwieżowa płd./ [ 2 ołtarze]
św. Erazma, Fabiana i Sebastiana
oraz św. Barbary
k płyty nagrobne XXX kruchta podwieżowa płd./ winda
kruchta podwieżowa środk. h kruchta podwieżowa środk./ organy kruchta podwieżowa środk./ organy
[obok I]/ 40. ołtarz św. Andrzeja (cechu rzeźników)
42.-49. [nawa główna]/ chrzcielnica, ołtarze i kazalnica przy filarach
I/ 1.
[186] [187]
Kaplica w przejściu/ ołtarz cechu konwisarzy [188] 15 [189] epitafium z herbem gen. von Wulffen
kruchta podwieżowa płn. i [190] kruchta podwieżowa płn. kruchta podwieżowa płn./ płyty nagrobne/ krzyż misyjny [191]

Epitafia

Na ścianach Katedry zgromadzono kilka epitafiów pochodzących z Pomorza Zachodniego:

Tablice pamiątkowe

W szczecińskiej bazylice katedralnej znajduje się wiele tablic pamiątkowych. Poszczególne tablice poświęcone są:

Pozostałe obiekty

Cegiełki na odbudowę kościoła po II wojnie światowej

Inne

  • Z największym szczecińskim kościołem związane były znane osoby. Między innymi słynny niemiecki kompozytor romantyczny Carl Loewe, znany szczególnie jako autor wielu pieśni (m.in. Switezmädchen i Frau Twardowska do słów Adama Mickiewicza). Loewe był przez 43 lat (1820-1863) najwybitniejszą postacią życia muzycznego Szczecina i doprowadził do wykonania wielu wybitnych dzieł Jana Sebastiana Bacha – m.in. Pasji według św. Mateusza i Pasji według św. Jana. Poprowadził też w kościele św. Jakuba w 1827 roku szczecińskie prawykonanie IX Symfonii Ludwiga van Beethovena i światowe prawykonanie uwertury do Snu nocy letniej Felixa Mendelssohna-Bartholdy'ego, napisanej do sztuki Szekspira. Pomnik Loewego stał przed kościołem do 1945 (do dziś ocalał tylko neogotycki cokół, na którym obecnie stoi figura Maryi). Na początku marca 2012 podczas remontu katedry na wysokości organów w głównej nawie, w filarze bezpośrednio z nimi sąsiadującym robotnicy znaleźli zamurowaną urnę, w której od 20 kwietnia 1899 roku spoczywało serce Carla Loewego. [192]
  • W dniu 13 lipca 2008 r. prezydent Litwy Valdas Adamkus odsłonił w kaplicy Matki Boskiej Ostrobramskiej (nr XVI) tablicę poświęconą litewskim lotnikom: S. Dariusowi i S. Girėnasowi, których samolot w dniu 17 lipca 1933 roku rozbił się koło wsi Pszczelnik podczas rekordowego przelotu (bez międzylądowań) na trasie Nowy Jork – Kowno. W katastrofie obaj piloci ponieśli śmierć.
  • Katedra znajduje się na Europejskim Szlaku Gotyku Ceglanego.
  • Przy uliczce przebiegającej wokół bazyliki katedralnej położony jest budynek plebanii, dawny dom przeora kościoła św. Jakuba. W niektórych publikacjach, m. in. w Encyklopedii Szczecina określany nazwą wikarówki kościelnej. [193]

Zabytek

Obiekt wpisany do Wojewódzkiego Rejestru Zabytków pod numerem 9 (decyzja Kl.V-0/8/54 z dnia 12 czerwca 1954, nazwa na liście: kościół św. Jakuba (katedra)).[1]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Wojewódzki rejestr zabytków, w: Biuletyn Informacji Publicznej Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online] [Przeglądany 10.08.2013] Dostępny w: http://wkz.bip.alfatv.pl/strony/menu/9.dhtml
  2. M. Ober, Średniowieczny Szczecin a Stargard - rywalizacja na polu architektury w: Szczecin na przestrzeni wieków. Historia. Kultura. Sztuka, pod red. E. Włodarczyka. Szczecin 1995, s. 127 i n.
  3. Zob. dokument w: PUB I nr 108 z 1187 r. (b. d.), s. 82 i n., także nr 119 z 1191 r., s. 91 i n., również bez daty dziennej.
  4. Jeszcze 13 października 1233 roku papież Grzegorz IX wydał bullę, w której potwierdził prawo do ustanowienia przeoratu i prawo do obsadzania w kościele dwóch księży, dwóch diakonów i mianowanie kaznodziei z „klasztoru świętego Jakuba w Szczecinie /według/ reguły św. Benedykta w diecezji kamieńskiej” (monasterii Santi Jacobi de Stetin ordinis sancti Benedicti Caminensis dyocesis). Ale w kolejnej bulli, wydanej 15 kwietnia 1251 roku, papież Innocenty IV potwierdzając posiadłości klasztoru bamberskiego, wymienia już tylko kościół św. Jakuba (ecclesia Sancti Jacobi in Stetin). Dokumenty poświęcenia kościoła i jednocześnie przekazania klasztorowi znamy z odpisu z akt kościelnych (liber S. Jacobi), i uwierzytelnionych kopii oryginalnych dokumentów z klasztoru benedyktynów z Bambergu z roku 1459; zob. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche in Stettin bis zur Reformation. Stettin 1887, s. 7 oraz 26 i 40, także PUB I, dokument nr 108 z 1187 r. (b. d.), s. 82 i n. oraz PUB I, dokument nr 119 z 1191 r. (b. d.), s. 91 i n.
  5. Według informacji podanej przez Hoogewega w połowie XIII wieku pojawili się w Szczecinie augustianie-eremici, zwani Wilhelmitami, sprowadzeni przez księcia Barnima I, którzy na stoku wzgórza opadającego w kierunku przyszłej ulicy Breite Straße ulokowali przy kościele zabudowania klasztoru o nazwie „Dolina św. Wilhelma” (Vallis sancte Wilhelmi). Klasztor stanął w miejscu, gdzie później obok „Domu Przeora” stał tzw. „Domek M. Pauli”; jednak ze względu na planowaną rozbudowę kościoła św. Jakuba, wilhelmitow przeniesiono przed rokiem 1289 do Lipian, gdzie od 1265 r. istniała pustelnia (erem) zakonników reguły św. Wilhelma, a potem Zakonu Augustianów (zob. H. Hoogeweg, Die Stifter und Klöster der Provinz Pommern. Bd. II. Stettin 1925, s. 457). O zakonie wilhelmitów także w artykule Hermanna Hoogewega, Das Kloster Wilhelmstal. W: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde. Jg. 35. H. 9. Stettin 1921, s. 36. Ich obecność w Szczecinie wspomniano tylko raz, w dokumencie wystawionym przez przeora Conrada w lipcu 1253 roku, w którym zawiadamiają o sprzedaży 20 łanów ziemi (ok. 400 ha) we wsi Skarbimierzyce niejakiemu Arnoldowi de Bergh (zob. PUB II, dokument nr 572a z dnia 2 lipca 1253 r., s. 2).
  6. E. Rymar, Rodowód książąt pomorskich. Wyd. II. Szczecin 2005, s. 527, także 538.
  7. Na czas pobytu w Szczecinie biskup lub jego przedstawiciel zwany prepozytem, tj. przełożonym kapituły kamieńskiej, mieszkał w „Domu Katedralnym” (zwanym curia), położonym przy ulicy Mariackiej naprzeciw kościoła Mariackiego (Kleine Domstraße Nr. 3).
  8. Zob. regest nr 353 z dnia 27 marca 1612 roku w: Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 – 1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak. Bd. 1. – 2. Szczecin 1996, s. 256.
  9. Był to „Cunrad (Konrad), który jako zastępca przeora w kościele św. Jakuba” (her Cunrad de de nu eyn underprior is in sunte Jakobes Kerken), był 6 października 1410 roku świadkiem przy sprzedaży jednej włóki ziemi w Będargowie (Mandelkow), wsi podarowanej w 1220 r. kościołowi św. Jakuba przez księżną Anastazję żonę księcia Bogusława I; zob. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche in Stettin... op. cit., s. 102.
  10. Wikariusze z kościoła św. Jakuba zamieszkiwali w budynkach należących do kościoła, tj. przy ulicach Papen-, Breite-, Pelzer-, Grapengießer- oraz Große Domstraße; o osobach duchownych i świeckich związanych z średniowiecznym kościołem św. Jakuba zob.: M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche... op. cit., s. 134 i n. .
  11. Kalikant, kalikancista (łac. calcare - deptać) – osoba wprawiająca w ruch miechy w organach piszczałkowych. Dawniej funkcja kalikanta była zawodem; zob. Dokładny Niemiecko-Polski Słownik: Ausführliches deutsch-polnisches Wörterbuch. Herausgegeben von C.C. Mrongovius. Dritte Auflage. Königsberg in Pr. 1854, s. 131.
  12. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche... op. cit., s. 135.
  13. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 135 i n.; wykaz uzupełniono faktami wynikającymi z treści opracowania Wehrmanna. Zob. takze F. Bahlow, Reformationsgeschichte der Stadt Stettin, Stettin 1920, s. 17.
  14. Stubenrauch A., Führer durch die St. Jacobi-Kirche in Stettin. Stettin 1902, s. 3.
  15. Pozostali członkowie rodu Gryfitów zostali pochowani w książęcych kryptach grobowych w kościele Mariackim oraz w krypcie kościoła zamkowego św. Ottona.
  16. O tej fazie budowy świadczy podana wyżej informacja o przeniesieniu wilhelmitów do Lipian w 1289 roku z uwagi na planowaną rozbudowę kościoła św. Jakuba, a także najstarszy fragment fundamentów pod dawnymi wieżami w części zachodniej kościoła z ok. 1300 roku (zob. H. Lutsch, Mittelalterliche Backsteinbauten Mittelpommerns. Von der Peene bis zur Rega. Berlin 1890, s 23). Wiadomość o istnieniu dwóch wież pochodzi z publikacji Franza Kuglera o niezachowanym napisie na pierwszym filarze z południowej strony nawy, cyt.: „W roku 1456 runęła na tą stronę jedna z wież na organy” (Anno dei M.CCCCLVI ... cecidid ista turris vna cum organo), a także z informacji M. Wehrmanna o zapisie z 1474 roku o wieży zegarowej w księdze miejskiej, za którą służyła w tym czasie północna wieża kościoła; por. F. Kugler, Pommersche Kunstgeschichte. Erster Hauptabschnitt. — Architektur. Kirchliche Architektur. Moderner Baustyl. W: BSt AF Bd. VIII. H. 1. Stettin 1840, s. 75, także M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 114.
  17. Por. M. Ober, Średniowieczny Szczecin a Stargard..., op. cit., s. 128, tamże przyp. 6.
  18. Brunsberg po raz pierwszy występuje w księgach miejskich Szczecina w roku 1400, natomiast ostatnia informacja o nim w księgach pochodzi z 1428 r.
  19. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin. Eine Führung durch die Baugeschichte und Innenausstattung. Stettin 1937, s. 8-11. Data roczna 1504 pochodzi od Friedeborna (Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern. Stettin 1613. Der Stettinischen Geschichte. Das erste Buch, s. 115). W różnych publikacjach podawana jest także data roczna 1503 pochodząca od Daniela Cramera, który w swojej historii Kościoła na Pomorzu z 1628 roku pisze, cyt.: „Roku Pańskiego 1503 ... wieża św. Jakuba w Starym Szczecinie /została / ukończona” i dalej „w roku pańskim 1503, w dzień dziewicy Małgorzaty /20 lipca/ dzieło zostało osobiście ukończone przez mistrza Johanna Beneke” (Anno 1503 ... ist der Thurm zu S. Jacobi in Alten Stettin vollenzogen ... Item Anno Domini MDIII ipso die Margaritae Virginis completum est praesens opus per Magistrum Johannem Bencken); zob. Das Grosse Pomrische Kirchen Chronicon D. Danielis Crameri ... Gedruckt zu Alt. Stettin 1628. Das Ander Buch der Pommerischen Kirchen Histori, s. 148.
  20. C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin. Festschrift zum 50jähr. Jubiläum d. Herrn Geh. R. Prof. Dr. H. Lemcke als Vorsitzenden d. Gesellschaft f. Pommersche Geschichte u. Altertumskunde. Stettin 1923, s. 8.
  21. C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin..., op. cit., s. 8.
  22. Por. J.B. Steinbrück, Von dem Priorat zu St. Jakob, bei der Beförderung des /.../ Herrn /.../ Henrich Amand Wüstenbergs /.../ Pastors an der St. Nikolaus Kirche /.../ zum Hauptpastor der St. Jakobs Kirche, und Ephorus der /.../ Raths und Ministerialschulen. Stettin 1773, s. 10.
  23. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 115-116, także 123-124.
  24. Budowniczy ambony jest nam nieznany, w niektórych publikacjach wymienia się nazwisko Hansa Brodera (ur ok. 1662, zm. 1730), rzeźbiarza i stolarza artystycznego ze Stralsundu, który został tam wpisany do ksiąg miejskich jako stolarz i mieszkaniec miasta (originarius). Wszystkie przypisane mu dzieła pochodzą z lat 1707-1723; zob. Broder, Hans /dostęp 2014-07-11/, także H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 12 i n.
  25. C. Fredrich, Zu den Glocken der St. Jakobi-Kirche w: Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz. T. 1. W: BSt NF Bd. XXI, Stettin 1918, 219 i n.
  26. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 13.
  27. Tamże, s. 14; według katastru szwedzkiego (nr 109) i spisu na planie z 1721 roku (nr 20) kupiec J. Jädike mieszkał w jednej z nieistniejących obecnie kamienic na terenie parceli Breitestraße 19-20.
  28. Erhard Löffler, rzeźbiarz pochodzący z Wrocławia, którego nazwisko umieszczono na listach mieszkańców Szczecina w 1709 roku; zob. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 12.
  29. Tamże, s. 15.
  30. Tamże, s. 11.
  31. Drzwi te nie posiadały nazwiska fundatora, tylko cytat z księgi Jeremiasza (rozdz. 3.22) i inicjały ofiarodawców RDGS ELWH Anno 1692.
  32. Ofiarodawcą północnych drzwi był: MEIST: JŰRGEN WITCK ALTERMANN D. AMBITSCHUSTER HIESELBST UND SEINE EHELICHE HAUSFRAW BENENGELT TESLERS ANNO 1694.
  33. Fundatorem był: IOHANN CHRISTIAN WOKE NEBEST SEINER HAUSFRAU MARIA ELISABET FALTZEN ANNO 1692.
  34. Napis na drzwiach brzmiał: GOTT ZU EHREN UND DER KIRCHEN ZUM ZIER VERETET DIESE THUR MEISTER CHRISTIAN PFENNING DISLER UND DESSEN HAUSFRAU ANNA KLUTTES ANNO DOMINI 1 6 8 8.
  35. Inskrypcja na drzwiach brzmiała: GOTT ZV EHREN VNDT DER KIRCHEN ZIR VEREHR ICH DISE THVR RVDIGER SPERKE BRANDTWEINBRENNER VNDT DESSEN HAVSFRAV ELISABET WALTER HELLERS ANNO 1691.
  36. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 11. Treść inskrypcji na kolejnych drzwiach wejściowych do kościoła pochodzi z przewodnika po kościele św. Jakuba niemieckiego archeologa i konserwatora zabytków Adolfa Stubenraucha, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 6 i n.
  37. Katedra. Historia kościoła św. Jakuba w Szczecinie, pod red. Pawła Knapa, Andrzeja Kraśnickiego jr. i ks. Artura Rasmusa. Wyd. 2. Walkowska Wydawnictwo – Jeż. Szczecin 2009, s. 38. ISBN 978-83-61805-07-6.
  38. Katedra. Historia kościoła św. Jakuba..., op. cit., s. 39.
  39. Tamże, s. 40 i n.
  40. Tamże, s. 25-28.
  41. Tamże, s. 25-28.
  42. Sedina.pl: Sygnaturka już na dachu katedry. [dostęp 2010-12-12].
  43. Szczecińska Bazylika Metropolitalna: Sygnaturka. [dostęp 2010-12-12]..
  44. Kilka z nich pełni funkcje zakrystii i gospodarcze. W opisie poszczególnych kaplic w tytułach użyto współcześnie nadanych nazw.
  45. Wprawdzie podczas wizytacji doliczono się 51 ołtarzy, ale w protokole zatytułowanym „Verzeichniß der Altare und Kappellen in Sanct Jacobskirche ahm 5 Aprilis anno 1568 den Herren Visitatoren überreichet worden" zapisano: „Pan Johann Schiele poinformował, a właściwie mówiąc stwierdził, że jest tego pewien, iż w całym kościele św. Jakuba powinno być 52 ołtarze.” (Herr Johann Schiele berichtet, das er eigentlich und für gewiß weis, das in Alles 52 Altare in derselben Sanct Jacobs Kirchen gewesen sein sollen.); M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 139, także 174. Potwierdza to również Carl Fredrich w cytowanej już publikacji z 1923 roku, gdzie podaje, że ilość kaplic w całym kościele, z ktorych większość poświęcono w latach 1380-87, ostatecznie wzrosła do 24, a w obejściu chóru i w nawie głównej stanęło 52 ołtarze; zob. C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin..., op. cit., s. 2 i n.
  46. Były to księgi, w których w porządku chronologicznym odnotowywano wszelką sprzedaż parceli, umowy kupna, sporne sprawy, itp. Wpis ten był niezbędny w powszechnie obowiązującym prawie niemieckim do przeniesienia praw własności przy rezygnacji lub zgonie.
  47. Odprawiając codziennie nabożeństwo według woli fundatora, opiekunowie poszczególnych ołtarzów (tzw. ołtarzyści, zwani także altarystami z łac. altarista), zapewniali sobie w warunkach miejskich utrzymanie z części kapitału przeznaczonego przez fundatora wikariatu, stąd też nazywano ich także wikariuszami (vicarius); zob. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 138 i n.
  48. Nie udało się zidentyfikować ołtarza pw. św. Michała, wspomnianego jeszcze w 1453 roku, w którym wcześniej usytuowany był prawdopodobnie wikariat poświęcony św. Michałowi, św. Stefanowi, św. Ottonowi i 10000 rycerzy, ufundowany w 1339 roku. Nie udało się zidentyfikować także trzech kaplic z ołtarzami i ufundowanymi przy nich wikariatami, a mianowicie: kaplicy Bergholtza, z ołtarzem oraz wikariatem poświęconym św. Piotrowi i św. Pawłowi, św. Tomaszowi, św. Jakubowi Apostołowi, św. Janowi Chrzcicielowi i Ewangeliście, św. Barbarze, św. Gertrudzie i św. Dorocie, wspomnianej w księdze kościelnej w 1426 r., a także w księdze zgonów w 1432; kaplicy Wulfa, z ołtarzem oraz wikariatem poświęconym św. Piotrowi i św. Pawłowi, św. Jerzemu, św. Helenie i św. Marii Magdalenie, wspomnianej w 1427 roku, a także w latach 1498-1517; a także kaplicy z ołtarzem oraz wikariatem, będącej pod patronatem cechu łaziebników, i wspomnianej w 1437 (wg notatki w spisie kaplic z 1596 roku w kościele swoją kaplicę posiadali balbierze). Nie udało się również ustalić miejsca położenia ołtarza św. Marcina z wikariatem ufundowanym przez gildię strzelecką (Bractwo Kurkowe) w 1491 roku, a także kolejnym wikariatem poświęconym Bożemu Ciału, i wspomnianym w 1500 i 1505 r. Podobnie trudne do zidentyfikowania jest miejsce położenia sześciu wikariatów wymienionych w księgach zgonów: wikariat ufundowany przez Johanna Stedynga w 1387 r.; wikariat ufundowany przez Moringe’a w 1401 r.; wikariat pw. św. Trójcy ufundowany przez Bractwo św. Trójcy w 1402 r.; wikariat ufundowany przez Wollina w 1403 r.; wikariat pw. św. Aleksa Bożego wspomniany w 1415 r.; wikariat pod patronatem mistrza młynarskiego i starszych cechu młynarzy, wspomniany raz jeden w 1518 roku. Zob. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 143-174.
  49. Numeracja cyfrowa i literowa umieszczona pod fotografiami sprzed 1944 roku odnosi się do rzutu przyziemia z 1902 roku (okres poreformacyjny)
  50. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 15 i.n.
  51. Inskrypcja na nich brzmiała: RATHS-VERWANDTER KAUFFMANNS UNDT GEWANDSCHNEIDER NEBST SEINER EHE-LIEBSTEN FRAUEN REGINA ELISABETH MUNDININ DIESEM STUHL BAUEN LASSEN UND DER KIRCHEN GESCHENKET ANNO 1714; zob. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 10.
  52. Na wszystkich trzech siedziskach widniały jednobrzmiące inskrypcje: JOHANNES RAMPVSCH PHARMACOP ANNO 1691; zob. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin... op. cit., s. 16.
  53. Tamże, s. 16.
  54. C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin..., op. cit., s. 2-6.
  55. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 24.
  56. Tamże, s. 24; były to kaplice zaznaczone na rzucie kościoła z 1902 roku numerami 20, 23, 24, 25, 26, 29, 30 i 17. Z liczby tej obecnie zachowała się tylko krypta grobowa cechu szewców w Kaplicy Szewców.
  57. Numeracja rzymska w nawiasie odnosi się do rzutu przyziemia kościoła św. Jakuba umieszczonym w publikacji Carla Fredricha, Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettinz 1923 r.
  58. Cyfry w nawiasie odnoszą się do położenia ołtarzy na rzucie przyziemia kościoła św. Jakuba umieszczonego w publikacji Carla Fredricha, Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi z 1923 roku.
  59. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 173.
  60. C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit. s. 4.
  61. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. s. 158-159; C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit. s. 4.
  62. Tamże, s. 4.
  63. Tamże, s. 4.
  64. Na rzucie kościoła z 1902 roku oznaczony numerem „26”; por. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 46., także H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 28.
  65. C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit. s. 4.
  66. Tamże, s. 5. Od kiedy zegar funkcjonował w tym miejscu nie udało sie ustalić. Informację o jego budowie i działaniu podaję za: K. Kalita-Skwirzyńska, Bazylika archikatedralna pod wezwaniem św. Jakuba Apostoła w Szczecinie. Opracowanie Stowarzyszenie Historyków Sztuki Oddział w Szczecinie. Szczecin 2006, s. 3; zob. także M. Łuczak, Szczecin Stare Miasto. Altstadt. Szczecin 2013, s. 104.
  67. Inaczej prepozyt tj. przełożony kapituły kamieńskiej, i jednocześnie przedstawiciel biskupa (zwany także pryncypałem, niem. Prinzipal, łac. principalis. Na czas pobytu w Szczecinie miejscem jego zamieszkania był budynek przy Kleine Domstraße Nr. 3
  68. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. s. 163, 171 i n.; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit. s. 6.
  69. Na rzucie kościoła z 1902 roku oznaczony numerem „29”; por. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 48 i n., także M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 163.
  70. M. Wehrmann..., op. cit., s. 159-160; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit. s. 6.
  71. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 21.
  72. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 151-152.
  73. C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit. s. 6.
  74. Małe litery w nawiasie odnoszą się do rzutu przyziemia kościoła św. Jakuba umieszczonego w publikacji A. Stubenraucha, Führer durch die St. Jacobi-Kirche in Stettin z roku 1902.
  75. Konserwator zabytkówStefan Kwilecki w swoich badaniach sugerował nawet, że był to pierwszy murowany kościoł św. Jakuba; por. ks. G. Wejman, Bazylika katedralna w Szczecinie. W: Colloquia Theologica Ottoniana. Uniwersytet Szczeciński. 1/2010, s. 99-139. Szczecin 2010, s. 104; także K. Kalita-Skwirzyńska, Bazylika archikatedralna pod wezwaniem św. Jakuba Apostoła w Szczecinie. Opracowanie Stowarzyszenie Historyków Sztuki Oddział w Szczecinie. Szczecin 2006, s. 2. Według historyków niemieckich mnisi zamieszkiwali od południowo-wschodniej strony kościoła, w miejscu, gdzie położony jest dawny „Dom Przeora”, tj. dawny budynek Przeoratu (Priorathaus), do ktorego przylegał ogród zwany wirydarzem (viridarium); por. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 56.
  76. Czyli przy obecnej kaplicy z nową kryptą biskupów, nr IX na rzucie kościoła po 1972.
  77. C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin..., op. cit., s. 4.
  78. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 8.
  79. H. Saran, Stettin nebst Umgebung, ein zuverlässiger Führer. Stettin 1913, s. 59.
  80. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 26.
  81. Cyfra rzymska w nawiasie odnosi się do oznakowania położenia kaplic i ołtarzy na rzucie kościoła św. Jakuba w publikacji Carla Fredricha, Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin z 1923 roku oraz rzutu przyziemia kościoła św. Jakuba po odbudowie z 1972 roku.
  82. C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit. s. 4.; także H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 24.
  83. Według innego dokumentu wikariat założono już w 1371 roku; zob. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 147 i n.; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 4.
  84. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 151; C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 4. Od XVI do XIX wieku w Kościołach luterańskich duchownych pomocniczych (wikariuszy) nazywano diakonami tj. kaznodziejami.
  85. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 142; również C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 4.
  86. zob. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 21 i n., także s. 40.
  87. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 25.
  88. Z zachowanego napisu udało mi się odczytać: DIES[E]R STEI[N] UND BEGR[AB]N[IS] GEHORET GOTTFRIED RABE[...] [...] SEINER EHE FRAUEN [...] AUCH [IHREN] KIND[ERN UND] KIND[...] [...] SOWO[HL] [...] NACH[FOLGER] [...]. Płyta ta w dostępnych mi publikacjach określana jest jako, cyt.: „płyta nagrobna o nieczytelnej inskrypcji, prawdopodobnie pochodząca z 2 poł. XVII w.”; por. K. Kalita-Skwirzyńska, Bazylika archikatedralna pod wezwaniem św. Jakuba..., op. cit., s. 12; także ks. G. Wejman, Bazylika katedralna w Szczecinie..., op. cit., s. 128 i n.
  89. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 166; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 4.
  90. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 166.
  91. Na płycie umieszczono inskrypcję o treści: BIS AN DEN LIEBEN JŰNGSTEN TAG NICHT ZU ÖFFNEN (nie otwierać do Dnia Sądu Bożego); zob. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 42 i n.; także H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 25 i n.
  92. K. Kalita-Skwirzyńska, Bazylika archikatedralna pod wezwaniem św. Jakuba..., op. cit., s. 9.
  93. Zob. Sz. Wasilewski, W katedrze. Sarkofag dla biskupów. W: Kurier szczeciński z dnia 30 stycznia 2014 r.
  94. Pokrywające je wcześniej sztychy zostały przekazane do biblioteki kościelnej (literka „g” na rzucie kościoła z 1902 r.), gdzie posłużyły za przykład sztuki drzeworytniczej przy drukowaniu dawnych ksiąg; A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 43; także H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 26.
  95. Na płycie wyryto napis o treści:
    VNTER DIESN STEIN IST BEERDIGE MICHAEL GABVER BVRGER VND HANDELSMAN VON RIGA DIESER STEIN GEHORT PAVLVS GARVER ELISABET FRORICHEN SEINER EHEHAVS MVTER VND IHRER BEIDER KINDES KINDER AVCH STEINEN VND DEMER STEREHE DERERER KINDER 1623
  96. Użyte w nazwie wikariatu określenie „10000 rycerzy i 11000 dziewic” nawiązuje do legendy o św. Urszuli, która wracając z pielgrzymki do Rzymu, zginęła śmiercią męczeńską wraz z 10 towarzyszkami z rąk Hunnów pod Kolonią (Köln) w roku 304 (?) lub 451(?). Jej kult szczególnie rozpowszechnił się w XV w.; liczba 10000 powstała prawdopodobnie ze złego odczytania skrótu „M” (martyrologium – męczeństwo) jako „mille” (tysiąc) w łacińskim rękopisie, co pomnożyło liczbę męczenników z 10 do 10000 /tu „militum” - rycerzy/.
  97. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 149-150; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 4. Fredrich w swoim opracowaniu o dziejach szczecińskich ulic wymienia na terenie Małej Łasztowni kaplicę „Jedenastu Tysięcy Dziewic”, której nazwa pojawia się w jednym z dokumentów z 1589 r.; zob. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 73.
  98. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 43 i n.; także H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 26 i n.
  99. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 151; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 4.
  100. IN DIESER GRUFT DIE BIS AM ENDE DER TAGE UNERÖFNET BLEIBEN SOL ERWARTET EIN FROHES WEDERLEBEN IOHANN CHRISTOPH NONNEMAN KAUF UND HANDELSMANN MIT SEINER FAMILIE ANNO MDCCLXXIX; zob. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 27 i n.; także A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 44 i n.
  101. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 151; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 5.
  102. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 28; także A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 46.
  103. O rodzinie Loitzów jako fundatorów licznych wikariatów w kościele św. Jakuba wspominamy tu nie po raz pierwszy. Między innymi w 1511 roku wymieniono fundację w kaplicy „leżącej w obejściu chóru naprzeciw zakrystii” (nr VI), w 1514: „w kaplicy pomiędzy kaplicą Wussowów a Mariacką” (pomiędzy nr II a IV), ponownie w 1520 „naprzeciw zakrystii” (nr VI), a także w 1515 i 1536 roku „w Kaplicy Mariackiej” (nr IV).
  104. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 150; także s. 172 i n. oraz C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 5.
  105. Tamże, s. 5.
  106. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 28 i n.
  107. Wspomniana tu płyta nagrobna z 1570 roku została przeniesiona po 1893 roku do otwartej kaplicy oznaczonej na rzucie kościoła z 1902 cyfrą „10”; zob. przypis nr 123.
  108. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 29; także A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 47 oraz M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 153.
  109. Z przekazu podanego w księdze kościelnej liber S. Jacobi wynika, że wspomniany tu wikariat ufundowano w kaplicy położonej pmiędzy kaplicami szewców i piekarzy, co oznacza, iż te cechy już wtedy posiadały swoje kaplice w obejściu chóru; zob. M. Wehrmann, s. 153.
  110. Tamże, s. 170; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 5.
  111. Tamże, s. 170 i n.; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 5.
  112. C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 5; także A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 48 i n.
  113. Wehrmann podaje, że były to: wikariat poświęcony św. Filipowi i św. Jakubowi, ufundowany przez Johannesa i Adelheidę Pinnow w 1408 roku, dwa wikariaty ufundowane w 1419 przez Jakoba Goldschmidta na chwałę św. Trójcy (vicaria S. Trinitatis), wikariat ufundowany w 1457 roku przez Hieronymusa Geremanna i jego małżonkę, wikariat ufundowany przez Barbarę Simon w 1508 r., i ostatni, wikariat poświęcony Błogosławionej Dziewicy (vicarie beatae virginis), ufundowany przez wdowę po Johannesie Vurpalu w 1510 r., wszystkie przeszły z czasem pod patronat piekarzy; zob. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 160 i n.
  114. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 161, 159 i n.; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 5.
  115. Tamże, s. 5.
  116. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 163-165; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 6.
  117. Tamże, s. 6.
  118. Szczątki te znajdowały się uprzednio w sarkofagach umieszczonych w krypcie pod kościołem zamkowym na terenie Zamku Książąt Pomorskich w Szczecinie. W czasie drugiej wojny światowej krypta zamkowa uległa zawaleniu, a sarkofagi uszkodzeniu. Po wojnie, jesienią 1946 roku odkryte w ruinach kościoła zamkowego sarkofagi przesłano do Krakowa, gdzie poddano je konserwacji i obecnie można je oglądać w muzeum Zamku Książąt Pomorskich. Natomiast częśc znajdujących się w nich prochów i kości zmarłych, spalono w żelaznym piecyku i złożono na terenie dziedzińca zamkowego. Należy tu dodac, iż szczątki te nie zainteresowały ani ówczesnych władz administracji polskiej ani katolickiego duchowieństwa, dopiero po latach, w 1995 roku dzięki społecznym zabiegom pozostałe prochy książęce, przechowywane w magazynach zamkowych początkowo w workach, potem w skrzyniach, spoczęły w kościele św. Jakuba; zob. E. Rymar, Rodowód książąt pomorskich..., op. cit., s. 531.
  119. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 161; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 6.
  120. Tamże, s. 6.
  121. Tamże, s. 6.
  122. Tamże, s. 6.
  123. Na płycie widniał gotycki napis w języku dolnoniemieckim o treści: DISSE STENCAPE (LLE UND) GREFFNUS HORT DEM SCHO (MA) KE THO EINER EWIGĚ BEGREFFNIS DER ITZGĚ 4 OLDESTӖ UÑ DER SO NACHEN HOMӖ WERDӖ 1570 THEWS KUMERO HANS MEYN SIMON HALTEN GEORGIUS NEYSAMER, czyli „ta murowana kaplica i krypta należy do szewców jako wspólny grobowiec obecnych czterech starszych cechu i tych, którzy po nich nastąpią /tu data roczna 1570 i imiona oraz nazwiska czterech starszych cechu szewców/ Thew Kumero, Hans Meyn, Simon Halten, Georgius Neysamer”; zob. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche... op. cit., s. 21 i n.
  124. Tamże, s. 22.
  125. Na płycie wyryto napis o treści:
    DIESER STEIN UND BEGRABNIS GE | HORET SCHIFFER MICHEL WAHRLANG | UND SEINER EHELIGHEN HAUSFRAUEN ANNA ZIRCKEVITZER AUCH IHREN | KINDERN UND KINDES KINDERN | NACH ABSTERBEN DES LETZTEN | ERBEN IN ZEHER IAHREN NICHT | ZUEROFFNEN ANO 1685
  126. a notatka: „Przekupnie utworzyli fundację, na która starsi ich cechu przekazali 50 florenów na utrzymanie ołtarza pw. św. Krzyża przy Kaplicy Tkaczy i zachowują dla siebie prawo patronatu, anno 1497 roku” (Die Haken haben produciret eine fundation, da die Alterleute ires Werkes haben gegeben 50 fl. zum Altare S. Crucis für der Wullenweber-Capelle und behalten sich für das Juspatronatus anno 1497)
  127. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 162 i n.; również C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin..., op. cit, s. 6. W większości średniowiecznych kościołów kolegiackich i klasztornych ołtarze pw. św. Krzyża (altare s. crucis, altare laicorum) usytuowane były pod łukiem tęczowym przed ścianą lektorium, czyli w miejscu rozgraniczenia chóru kapłańskiego i nawy głównej, tj. przestrzeni przeznaczonej dla duchownych i wiernych; por. H. Otte, Handbuch der kirchlichen Kunst-Archäologie des Deutschen Mittelalters. Bd. 1. Leipzig 1883, s. 130.
  128. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s.
  129. M. Słomiński, Kościoły szczecińskie w dobie baroku. Kościół św. Jakuba Apostoła. W: Słomiński M., Makała R., Paszkowska M., Szczecin barokowy. Architektura lat 1630 – 1780. Szczecin 2000, s. 63 i n.
  130. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 145-146; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin..., op. cit, s. 6.
  131. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 146 i n.; także A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 24 i n.
  132. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 163; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin..., op. cit, s. 6.
  133. Na każdym z czterech narożników obramowania umieszczono mosiężne świeczniki ze spalonego przez Francuzów w 1811 roku kościoła św. Mikołaja; zob. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 17.
  134. Godło to nawiązywało do starego hanzeatyckiego powiedzenia: Szczecin, skład ryb /i śledzi/ (Stettin ein Fischhaus, źródło: Karl Werhan, Die deutschen Sagen des Mittelalters. 2 Bde., München 1920, Nr. 281 (nach Deecke 1852) w: Petzoldt L., Historische Sagen. Schorndorf 2001, Nr. 68, s. 45; także H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 17. Wykonana przez Christiana Pfenniga w 1693 roku i ocalała z pożogi wojennej płaskorzeźba obecnie umieszczona jest obecnie w Kaplicy Portowców (Nr VII na planie kościoła po 1972).
  135. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 10.
  136. Tamże, s. 35, także H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 18.
  137. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 146-147, równiez s. 157; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin..., op. cit, s. 7.
  138. H. Schulz,Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 18; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin..., op. cit, s. 7, tamże przyp. dolny, s. 11.
  139. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 173-174; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin..., op. cit, s. 7, tamże przyp dolny, s. 11.
  140. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 168; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin..., op. cit, s. 7.
  141. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 18.
  142. M. Słomiński, Kościoły szczecińskie w dobie baroku..., op. cit., s. 60.
  143. W ciągu XIX wieku chrzcielnicę, a także bibliotekę przeniesiono do położonej naprzeciw kaplicy w bocznej nawie północnej. Ch. Lülmann, Bilder aus der Geschichte der St. Jakobikirche in Stettin. Stettin 1911, s. 23.
  144. Jakob Johann von Wulffen (ur. 25 listopada 1623, zm. 20 czerwca 1678), komendant twierdzy Szczecin z czasów oblężenia w 1677 roku; zob. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 20.
  145. Zob. K. Kalita-Skwirzyńska, Bazylika archikatedralna pod wezwaniem św. Jakuba..., op. cit., s. 18.
  146. W nocy z 19 na 20 maja 1987 roku na trzy tygodnie przed pielgrzymką papieża Jana Pawła II do Szczecina relikwie, przechowywane w tym czasie w stole ołtarza głównego, zostały ukradzione, sprawców nie wykryto; zob. Katedra. Historia kościoła św. Jakuba..., op. cit., s. 50.
  147. H. Otte, Handbuch der kirchlichen Kunst-Archäologie..., op. cit., s. 84.
  148. Por. Antje Grewolls, Die Kapellen der norddeutschen Kirchen im Mittelalter: Architektur und Funktion. Ludwig, Kiel 1999, przyp. 418 oraz 419, także Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. 2. Bremen 1876, s. 696 i n.
  149. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 150, także s. 170; również C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 7.
  150. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 151; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 7.
  151. Była to jedna z licznych kopii obrazu Christopha Schwartza z Monachium, umieszczana zazwyczaj w zachodniej części kościoła protestanckiego, rozprowadzana w Niemczech w formie odbitek z miedziorytu Johannesa Sadelera; zob. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 19.
  152. Pamiątkową płytę grobową Barnima III ufundował Barnim XI, który umieścił ją na zamku Oderburg, skąd po jego zniszczeniu została przeniesiona w 1680 roku do kościoła przyklasztornego św. Katarzyny, gdzie wmurowano ją w zachodnią ścianę elewacji kościoła. Do kościoła św. Jakuba trafiła po rozebraniu kościoła św. Katarzyny w 1904 roku i przetrwała tam do 1950. Z ruin kościoła przeniesiono ją na teren Zamku Książąt Pomorskich.
  153. Na tej ostatniej widniała inskrypcja o treści HERN SAMUEL KRUGER UND DESSEN EHELICHEN HAUSFRAVEN DOROTHEA ELISABETH SCHULZIN 1702; zob. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 21 i n.; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 7.
  154. Jedna z tych tablic, marmurowa, która przed zniszczeniem kościoła w 1944 roku wskazywała miejsce umieszczenia urny z sercem posiada inskrypcję o treści: CAROLVS LOEWE | LOBEJVNENSIS | ARTIS MVSICÆ DOCTOR | CANTILENIS AC DRAMATIBVS | SACRIS INCLVTVS | PRÆCEPTOR PROBATUS VIR INTEGER | COR SVVM | POST MORTEM QVAM KILÆ | D.XX.M. APRIL. A. MDCCCLXIX OBIIT | IN HAC ÆDE S. JACOBI SEDINENSI | CVIVS ORGANIS SONVIT PER XLIII ANNOS | HAC URNA | CONDI IVSSIT
  155. Daty roczne dotyczące organów w kościele św. Jakuba podano wg: ks. G. Wejman, Bazylika katedralna w Szczecinie..., op. cit., s. 109; zob. także H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 13 i n.
  156. Na tablicy widnieje napis o treści: „diese von dem stettiner burger beringer 1187 begruendete spaeter aus den gaben der buerger erweiteste 1677 durch brand zerstoerte und notduerstig ausgebesserte kirche ist samt dem turme vornehmlich durch den opfersinn eines buerges der stadt des kaufherrn karl gerber 1893-1899 in ihrer alten gestalt neu erstanden”; zob. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 9.
  157. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 14.
  158. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 20.
  159. Więcej o szarych mnichach z Gartz mieszkających do 1539 roku w budynku położonym przy cmentarzu kościelnym św. Jakuba od strony ulicy Breitestraße (Nr. 445, według AB do 1856, natomiast po 1856 - Nr. /3/=42) zobacz w haśle: Plebania kościoła św. Jakuba, tamże przyp. 8. Natomiast położenie tego budynku zob. na planie: „Położenie trzech domów na terenie cmentarza św. Jakuba według szkicu z 1706 roku” umieszczonym w haśle: Ulica Świętego Jakuba Apostoła.
  160. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 143; por. O. Blümcke, Die S. Laurentius-Bruderschaft..., op. cit., s. 272.
  161. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 168-169.
  162. Tamże s. 170.
  163. Ławnicy mieli zatem w naszym kościele dwa wikariaty, ten drugi położony był w starej Kaplicy Rady Miejskiej (kaplica nr XXVIII). Wspomniana tu gotycka chrzcielnica kamienna usytuowana była w nawie głównej w zachodniej części kościoła pomiędzy dwoma filarami. Zob. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 157; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin..., op. cit, s. 7.
  164. Niestety Martin Wehrmann, od którego pochodzi ta informacja, nie precyzuje przy jakim ołtarzu nastąpiła fundacja wikariatu Błogosławionej Dziewicy. Podaje jedynie, że fundacja ta została wymieniona w miejskich księgach zgonów z 1510 jako wikariat ufundowany przez Hansa Furpala /przy ołtarzu położonym/ nieopodal ołtarza powroźników (vicarie bestiftet van der Hans Furpalschen up der repsleger altar); por. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 160 i n.; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin..., op. cit, s. 7.
  165. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 172; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin..., op. cit, s. 7.
  166. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 149, także 165-166; również C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin..., op. cit, s. 7.
  167. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 145; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin..., op. cit, s. 7.
  168. Zob. PUB III. cz. 1, dokument nr 1253 z 1 stycznia 1290 r., s. 88, także PUB III. cz. 2., dokument nr 1757 z 17 lutego 1296 r., s. 264 i n.; por. M. Wehrmann Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 139 i n.
  169. Zob. PUB IV, cz. 1., nr 2090 z 28 kwietnia 1303 r., s. 89 i n.; także nr 2153 z 31 marca 1304 r., s. 131; por. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 140 in., także 154 i n.; również C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 3.
  170. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 140 i n.
  171. Biblioteka kościelna (Gesamt-Kirchenbibliothek von St. Jakobi), umieszczonej w 1814 roku w pomieszczeniu na tyłach grobowca rodzinnego Simonów (cyfra „17” na rzucie kościoła z 1902). Zasoby biblioteki liczyły 4000 książek, i powstały ze zbiorów kościoła św. Piotra i Pawła, kościoła zamkowego św. Ottona, św. Jana, św. Mikołaja i parafii św. Jakuba; zob. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 32.
  172. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 21.
  173. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 142, także 173.
  174. C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 3.
  175. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 170, także s. 173; również C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 3.
  176. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 21 i n. (opis grobowca i otoczenia, zob. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 32 i n.).
  177. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 159; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 3.
  178. Tamże, s. 156; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 3.
  179. Tamże, s. 167; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 3.
  180. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 143; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 3.
  181. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 144-145; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 3.
  182. Stalle, częściowo pochodzące ze średniowiecza, zostały tu przeniesione w 1789 roku po pożarze i ostatecznej rozbiórcez kościoła Mariackiego. Ponieważ obie kaplice północne (cyfra „18” i cyfra „19” na rzucie kościoła z 1902), od strony nawy bocznej zamknięte były drewnianą balustradą, dostęp do nich był możliwy przez drzwiczki umieszczone w balustradzie wschodniej części kaplicy na wysokości wejścia na ambonę kościelną.
  183. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 37 i n.; także H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 22 i n.
  184. Pod nieistniejącą obecnie bogato rzeźbioną amboną, podpartą rzeźbą św. Jakuba, na początku 1563 pochowano Paula vom Rode, superintendenta Kościoła Pomorskiego w latach 1535-1563.
  185. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 23, także A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 38.
  186. Numeracja cyfrowa w tej kolumnie odnosi się do rzutu przyziemia z 1926 r. (okres sprzed reformacji), natomiast numeracja rzymska do rzutu przyziemia z 1902 roku (okres poreformacyjny), a także do rzutu przyziemia po odbudowie w 1972 roku.
  187. Położenie poszczególnych kaplic i ołtarzy w okresie od XIII do XVI wieku podano według wykazu kaplic i ołtarzy w kościele św. Jakuba sporządzonego przez Carla Fredricha w: Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin, s. 3-5, a także według fundacji wikariatów w kościele wymienionych przez Martina Wehrmanna w: Geschichte der St. Jakobikirche in Stettin bis zur Reformation, s. 139-174.
  188. Położenie kaplic, ołtarzy, krypt grobowych i grobowców rodzinnych w okresie od XVI do 1. poł. XX w. podano według publikacji Heinricha Schulza, Die Jakobikirche in Stettin. Eine Führung durch die Baugeschichte und Innenausstattung oraz przewodnika po kościele Adolfa Stubenraucha Führer durch die St. Jacobi-Kirche in Stettin.
  189. Numeracja cyfrowa w tej kolumnie odnosi się do rzutu przyziemia z 1902 roku (okres poreformacyjny).
  190. Numeracja literowa w tej kolumnie odnosi się do rzutu przyziemia z 1902 roku (okres poreformacyjny).
  191. Współczesne położenie kaplic i ołtarzy podano według szkicu w: K. Kalita-Skwirzyńska, Bazylika archikatedralna pod wezwaniem św. Jakuba Apostoła w Szczecinie..., op. cit., s. 2, ryc. Rzut świątyni.
  192. Źródło: To najpewniej serce Carla Loewe! Komisja potwierdza/ w: szczecin.gazeta.pl; por. M. Reepel, Stettin und Umgebung: ein Führer. Stettin 1939, s. 42.
  193. Encyklopedia Szczecina. Tom I. A-O: Uniwersytet Szczeciński. Instytut Historii. Zakład Historii Pomorza Zachodniego. Szczecin 1999, s. 384, hasło „Jakuba, św.”

Galeria

Bibliografia

  • Steinbrück J.B., Von dem Priorat zu St. Jakob, bei der Beförderung des /.../ Herrn /.../ Henrich Amand Wüstenbergs /.../ Pastors an der St. Nikolaus Kirche /.../ zum Hauptpastor der St. Jakobs Kirche, und Ephorus der /.../ Raths und Ministerialschulen. Stettin 1773.
  • Kugler F., Pommersche Kunstgeschichte. W: BSt AF Bd. VIII. H. 1. Stettin 1840.
  • Otte H., Handbuch der kirchlichen Kunst-Archäologie des Deutschen Mittelalters. Bd. 1. Leipzig 1883.
  • Blümcke O., Die S. Laurentius-Bruderschaft der Träger in Stettin. W: BSt AF Bd. XXXV, Stettin 1885.
  • Wehrmann M., Geschichte der St. Jakobikirche in Stettin bis zur Reformation. Stettin 1887.
  • Lutsch H., Mittelalterliche Backsteinbauten Mittelpommerns. Von der Peene bis zur Rega. Berlin 1890.
  • Stubenrauch A., Führer durch die St. Jacobi-Kirche in Stettin. Stettin 1902.
  • Lülmann Ch., Bilder aus der Geschichte der St. Jakobikirche in Stettin. Stettin 1911.
  • Saran H., Stettin nebst Umgebung, ein zuverlässiger Führer. Stettin /1913/.
  • Fredrich C., Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz. T. 1. W: BSt NF Bd. XXI, Stettin 1918.
  • Bahlow F., Reformationsgeschichte der Stadt Stettin. Stettin 1920.
  • Fredrich C., Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin. Festschrift zum 50jähr. Jubiläum d. Herrn Geh. R. Prof. Dr. H. Lemcke als Vorsitzenden d. Gesellschaft f. Pommersche Geschichte u. Altertumskunde. Stettin 1923.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  • Stettin. Aufgenommen von der Staatlichen Bildstelle. Beschrieben von Carl Fredrich. Deutscher Kunstverlag. Berlin 1927.
  • Schulz H., Die Jakobikirche in Stettin. Eine Führung durch die Baugeschichte und Innenausstattung. Stettin 1937.
  • Szczecin na przestrzeni wieków. Historia. Kultura. Sztuka, pod red. E. Włodarczyka. Szczecin 1995.
  • Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 – 1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak. Bd. 1. – 2. Szczecin 1996.
  • Encyklopedia Szczecina. Red. Tadeusz Białecki. Tom I. A-O: Uniwersytet Szczeciński. Instytut Historii. Zakład Historii Pomorza Zachodniego. Szczecin 1999.
  • Grewolls A., Die Kapellen der norddeutschen Kirchen im Mittelalter. Architektur und Funktion. Ludwig, Kiel 1999.
  • Słomiński M., Makała R., Paszkowska M., Szczecin barokowy. Architektura lat 1630 – 1780. Szczecin 2000.
  • Rymar E., Rodowód książąt pomorskich. Wyd. II. Szczecin 2005.
  • Kalita-Skwirzyńska K., Bazylika archikatedralna pod wezwaniem św. Jakuba Apostoła w Szczecinie. Opracowanie Stowarzyszenie Historyków Sztuki Oddział w Szczecinie. Szczecin 2006. /dostęp 2014-08-11/
  • Katedra. Historia kościoła św. Jakuba w Szczecinie, pod red. Pawła Knapa, Andrzeja Kraśnickiego jr. i ks. Artura Rasmusa. Wyd. 1, 2. Walkowska Wydawnictwo – Jeż. Szczecin 2008, 2009.
  • Wejman G., ks. kan. dr hab., Bazylika katedralna w Szczecinie. W: Colloquia Theologica Ottoniana. Uniwersytet Szczeciński. 1/2010, s. 99–139. Szczecin 2010. /dostęp 2014-08-11/
  • Łuczak M., Szczecin Stare Miasto. Altstadt. Szczecin 2013.
  • Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Schiller-Lübben. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. I-VI. Bremen 1875-1881. W: DRW Quellenverzeichnis Schiller-Lübben. /dostęp 2014-08-11/
200px-Commons-logo.svg.png


Zobacz też

Linki zewnętrzne



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk