Bazylika archikatedralna św. Jakuba w Szczecinie

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
Bazylika archikatedralna w Szczecinie
brak zdjecia
Bazylika archikatedralna św. Jakuba w Szczecinie
Nazwa niemiecka Jakobikirche
Wyznanie XIII-XVI wiek - rzymskokatolickie

XVI-1945 – luterańskie
po 1945 - rzymskokatolickie

Parafia XII-XVI wiek - rzymsko-katolicka

XVI-1945 – gmina luterańska św. Jakuba
(Ewangelicki Kościół Unijny)
od 1 stycznia 1955 Parafia św. Jakuba Apostoła w Szczecinie
dekret erygujący parafię podpisano 23 grudnia 1954

Data budowy lata 1180 (?)-1187
Data poświęcenia 1187

ponowne po odbudowie:

poświęcenie części chórowej
8 października 1972
poświęcenie korpusu nawy głównej 8 września 1974

Architekt nieznany/
fundator Jakob Beringer z Bambergu
Budulec cegła
200px-Obiekt zabytkowy znak.svg.png nr rej. nr 9 z dnia 12 czerwca 1954[1]

Geolokalizacja: 53.424712,14.5561

Bazylika archikatedralna pw. św. Jakuba – najważniejszy kościół miasta Szczecina oraz najważniejsza budowla sakralna w naszej części Pomorza, zarówno przed 1945 rokiem jak i obecnie. Zlokalizowany na Starym Mieście przy ulicy św. Jakuba 1.

Spis treści

Znaczenie

W dobie średniowiecza kościół św. Jakuba wraz z nieistniejącym od 1831 roku kościołem NMP pełnił funkcję fary miejskiej, tj. przyznano mu prawo udzielania chrztu i urządzania pogrzebów. Już pod koniec XIV wieku mówi się o halowej budowli z dwoma wieżami i trzynawowym korpusem z obejściem wokół wielobocznego chóru (ambitem), i rzędem kaplic pomiędzy wciągniętymi do wnętrza skarpami. [2] Po przebudowie na przełomie XIV/XV wieku na kościół halowy należy do dzieł budownictwa ceglanego w stylu architektury gotyckiej charakterystycznej dla krajów nadbałtyckich. [3] Do jego budowniczych zalicza się m. in. Heinrich Brunsberg działający na terenie Pomorza i sąsiedniej Brandenburgii. Od 1534 do 1945 należał do pomorskiej gminy luterańskiej dalej pełniąc funkcję kościoła parafialnego. Zniszczony w wyniku alianckich nalotów podczas II wojny światowej kościół został pieczołowicie odbudowany i obecnie służy katolickiej Parafii św. Jakuba Apostoła w Szczecinie. Wewnątrz umieszczono wtórnie kilka dzieł plastyki gotyckiej w tym retabula ołtarzowe z Ciećmierza, Chojny i jej okolic oraz z Lubeki. Z wystroju nowożytnego zachowało się kilka epitafiów i rzeźb. W 1972 stał się kościołem katedralnym diecezji szczecińsko-kamieńskiej, a od 1992 kościołem archidiecezji szczecińsko-kamieńskiej.

Historia

Kościół św. Jakuba w latach 1617-1659
Wnętrze kościoła św. Jakuba, 1840
Kościół św. Jakuba od strony prezbiterium, 1855
Kościół św. Jakuba od strony zachodniej, b.d.r.
Kościół św. Jakuba pod koniec XIX wieku (1887)
Kościół św. Jakuba po przejściu huraganu, 12.02.1894
Kościół św. Jakuba z lotu ptaka (lata 1927-1937)
Wnętrze kościoła św. Jakuba, ołtarz główny,
1. połowa XX wieku
Widok wnętrza kościoła św. Jakuba od strony ołtarza głównego

Wychodząc naprzeciw potrzebom osiadłych w Szczecinie w pierwszej połowie XII wieku kolonistów niemieckich, pochodzący z Bambergu mieszczanin Jakob Beringer za aprobatą księcia Bogusława I rozpoczął na początku lat osiemdziesiątych XII wieku budowę kościoła, którą ukończono w 1187 roku. Czy był to kościół drewniany, czy już murowany, nie mamy pewności. Konsekracji kościoła św. Jakuba Apostoła wybudowanego w Szczecinie dla wiernych pochodzenia niemieckiego (consecrauit in castro Stetin ecclesìam sancti Jacobi apostoli, fabricatam a quodam fideli Teutonico), dokonał pomiędzy marcem a lipcem 1187 r. ówczesny biskup kamieński Zygfryd [4], przekazując jednocześnie patronat nad świątynią klasztorowi benedyktynów p.w. św. Michała (Kloster Michelsberg) koło Bambergu. Aktu tego dokonał w obecności wdowy po księciu Bogusławie I, Anastazji, córki księcia Polski Mieszka III Starego, i jej niepełnoletnich synów Bogusława II i Kazimierza II oraz sprawującego w ich imieniu władzę namiestnika Pomorza kasztelana szczecińskiego Warcisława II Świętoborzyca. Poświęcenie i przekazanie patronatu benedyktynom potwierdził w 1191 roku biskup kamieński Zygwin podnosząc świątynię do rangi kościoła klasztornego na podstawie bulli protekcyjnej papieża Grzegorza IX z roku 1223, w której planowano utworzenie stałego klasztoru przy kościele św. Jakuba. [5] Jednak klasztoru przy kościele nie utworzono. [6] W kościele pochowano księcia pomorskiego Bogusława II (prawdopodobnie 1 lutego 1220 lub 1221(?), a także z pewnością jego żonę Mirosławę, zmarłą pomiędzy 1234 a 1240 rokiem. [7] Od momentu ufundowania kościoła św. Jakuba do czasu wprowadzenia na terenie Pomorza reformacji każdorazowo mianowanych przez opata z Bambergu proboszczów, zwanych tu przeorami, zatwierdzał biskup kamieński, który wprowadzał ich na urząd osobiście lub przez swojego przedstawiciela. [8] Co prawda Rada Miejska usiłowała stopniowo przejąć patronat nad kościołem, m. in. poprzez możliwość wpływu na wybór przeora, ale faktycznie udało to się w pełni dopiero po wprowadzeniu reformacji, w roku 1612 po ugodzie, jaką książę Filip II zawarł z miastem [9]. Obowiązki, jakie należały do wybranego proboszcza poznajemy z pisma dotyczącego prezentacji nowego przeora Stephana Mertza w 1526 roku: cura animorum plebis prioratui subiectae ac regimem et administracio euisdem in spiritualibus et temporalibus, czyli był głównym duchownym w kościele, a pozostali winni mu byli posłuszeństwo i posługę. Jego zastępcą był tzw. „Unterprior”, którego funkcję wspomniano po raz pierwszy w 1410 r. [10] Poza tym do posługi w kościele kierowani byli zakonnicy z klasztoru Bambergu, którzy zamieszkiwali po południowo-wschodniej stronie kościoła, w miejscu, gdzie obecnie stoi tzw. „Dom przeora”. Ilu ich było tego nie wiemy, ale pełnili m.in. funkcję kaznodziei zwanego praedicator, a także kapelanów w kościołach filialnych. Poza tym należy wymienić kilkudziesięciu wikariuszy i ołtarzystów zajmujących się codziennym odprawianiem mszy świętych przy licznych ołtarzach w kaplicach wewnątrz kościoła. Na ich czele stali tzw. provisores, zwani także vorstender. [11] Z pozostałych duchownych należy wymienić kustosza (custodes), poza tym organistę (organista), także kalikanta (kalkante) [12] oraz dzwonnika, wspomnianego w 1507 roku (de clockener van Sante Jacobe). [13]

Tab. 1. Wykaz przeorów do czasów reformacji

Proboszcz Lata urzędowania uwagi
kustosz przed 1220 zarządzający kościołem w imieniu klasztoru benedyktynów p. w. św. Michała koło Bambergu
1. Heinricus 1220 podana tu data roczna niepewna, nosił tytuł procurator ecclesie; wcześniej członek konwentu zakonnego z Bambergu
2. Konrad 1237
3. Theyno (Degenhardus, Degeno) 1264-1277 wspomniany w 1278 i 1280. Jako pierwszy nosił potwierdzony dokumentem tytuł przeora (prior); w 1268 wszczął spór z z plebanem Johannem z kościoła św. Piotra o granice parafii
4. Haroldus 1286
5. Albertus I 1295-1296
6. Conradus I 1300-1310
7. Eberhardus I 1316-1318 wspomniany jeszcze w 1323
8. Theodoricus I 1326
9. Fridericus I 1328
10. Albertus II 1330-1347 za jego czasów powstało Bractwo Kalendowe przy kościele św. Jakuba (1347)
11. Fridericus II de Lubetingen po 1347
12. Conradus II de Wartheym przed 1361
13. Heinricus de Zyren, także de Tyrin 1361-1376 zmarł w 1376
14. Johannes I de Seckendorff 1376-1379 toczył spór z franciszkanami z kościoła św. Jana o posługi religijne, rozpoczęty przez przeora Henryka
15. Borchardus de Dasbach (Burchard) 1379-1384 1383, rozpoczął spór o posługi religijne z kapitułą św. Ottona oraz z kapitułą Mariacką
o posługi religijne na Łasztowni
16. Bertholdus de Erla 1387
17. Albertus III de Helbe 1390-1392 w 1391 r. założył szkołę przy kościele św. Jakuba
18. Fridericus II de Swartzenborg (Schwarzenburg) 1393-1407 wspomniany w 1400, 1402 i 1404; toczył spór z wikarymi z kościoła św. Jakuba o należności z posług religijnych;
14 kwietnia 1402 otrzymał glejt od Rady Miasta chroniący go przed zaburzeniami antyreligijnymi
19. Georgius von der Mule (de Molendino) 1408
20. Hildebrandus de Wenckheim 1410-1411
21. Conradus III (dictus Grotz, także Gross) 1411-1419 zrezygnował w 1419
22. Herdeghenus (Deghenardus) Hilpoltsteyn 1419-1433 wprowadzony na urząd 6 października 1419; w roku 1424 toczył spór z wikarym kaplicy św. Katarzyny w Świerczewie; zrezygnował w 1433, zmarł przed majem 1437
23. Johannes II Fox (Fuchs) 1433-1434 wprowadzony na urząd 7 maja 1433 (feria quinta post testum Johannis); w 1435 jest już opatem w Bambergu
24. Johann Rabensteyner po 1410 (?) informacja niepewna
[...] [...] Herdeghenus (1436-1437 (?)), tu także informacja niepewna; nazwiska kolejnych przeorów do 1445 roku są nieznane
25. Andreas Stosser 1445-1446 wysłany do Szczecina 25 stycznia 1445
26. Fridericus de Redwitz 1453-1461 po raz pierwszy jako przeor wymieniony 7 września 1453
27. Theodoricus II (Dietrich) 1464-1467 pod koniec 1467 sprowadził relikwie cesarza św. Henryka i jego żony Kunegundy, przechowywane w relikwiarzu zakupionym przez niego w Norymberdze
28. Martinus 1476 kierowanie przeoratem i kościołem przejął w dniu 12 marca 1476
29. Bernhard de Mudersbach 1484
30. Michael Cylenkar (Glerkow) (?)-1487 został odsunięty w 1487 (remotio), na jego miejsce wprowadzono 16 marca 1487 Mattheusa (Mathias) de Schweigern (von Seberg)
31. Mattheus de Schweigern 1487-1488 oficjalnie wprowadzony na urząd 1 czerwca 1487
32. Dr. Bernhardus Roer (Rör) po 1488 ksiądz świecki, data roczna niepewna
33. Johannes Helin 1490-1501
34. Simon Mellerstadt 1502-1509 wspomniany w 1503 i 1506, rozpoczął urzędowanie po 1500. Prawdopodobnie w tym czasie w niezbyt jasnych okolicznościach zaginęły cenne dla kościoła relikwie św. Henryka i św. Kunegundy (inna wersja mówi o podarowaniu ich kościołowi św. Jerzego przez przeora o imieniu Conrad (?))
35. Gregorius Dedelow 1512 (?) data roczna niepewna, brak udokumentowanego potwierdzenia pełnienia przez niego funkcji przeora w roku 1512
36. Placidus 1509-1513
37. Johannes 1522 wspomniany w jednym z dokumentów z 22 stycznia tego roku, gdzie określono go jako prior prioratus parrochiaris ecclesiae Sancti Jacobi (najważniejszy z najważniejszych proboszcz kościoła św. Jakuba)
38. Petrus Buchner 1525 zmarł w 1526 lub nawet już w 1525, bowiem w tym czasie dokumenty kościelne potwierdzał już biskup kamieński Erazmus
39. Stephan Mertz 1526 urzędował od 3 stycznia 1526 do 24 lutego 1528 (tyle udało się stwierdzić)
40. Johannes Kunhoffer 1528-1539 na urząd wprowadzony został 3 grudnia 1528 - był to ostatni przeor przed wprowadzeniem reformacji, wspomniany w 1532; mieszkał w budynku przeoratu do swojej śmierci w roku 1539 [14]


Dzieje budowy kościoła i jego odbudowy po kolejnych zniszczeniach wojennych

Podobnie, jak w przypadku kościoła Mariackiego w Szczecinie, dzieje budowy kościoła św. Jakuba Apostoła można podzielić na kilka okresów, w tym 4 okresy budowy i przebudowy w okresie średniowiecza, a następnie kolejny przy odbudowie i przebudowie po zniszczeniach dokonanych podczas oblężenia przez wojska brandenburskie w 1677, i na koniec generalna renowacja świątyni w drugiej połowie XIX wieku i odbudowa po zniszczeniach II wojny światowej:

  • okres I - budowa kościoła w XII wieku. Niewiele można powiedzieć o tym etapie budowy, oprócz tego, że świątynię zbudowano w miejscu dzisiejszego chóru, być może jeszcze w formie drewnianej kaplicy poświęconej pomiędzy marcem a lipcem 1187 roku.
  • okres II - rozpoczęcie w 1. połowie XIII wieku budowy murowanej świątyni. W pierwszej kolejności powstał bazylikowy chór, tj. część kościoła zwana chórem kapłańskim z pięciobocznym obejściem [15], gdzie w usytuowanej prawdopodobnie w pobliżu ołtarza krypcie grobowej pochowano księcia Bogusława II (1 luty 1220 lub 1221(?)) i jego żonę Mirosławę (pomiędzy rokiem 1234 a 1240). [16] Około 1250 roku rozpoczęto budowę korpusu nawowego bazyliki wraz z poprzeczną nawą zwaną transeptem, położoną pomiędzy chórem i resztą świątyni pokrytą dachem. W dalszej kolejności wzniesiono w części zachodniej dwie wieże, które właściwie nigdy nie zostały ukończone. [17] W tym samym okresie powstało wokół prezbiterium wąskie obejście zwane ambitem z wieńcem otaczających go niskich kaplic.
  • okres III - w latach 13701387, a najpewniej od roku 1375 roku według projektu nieznanego z nazwiska mistrza budowlanego układ bazylikowy części prezbiterialnej przebudowano na halowy, podwyższając kaplice w obejściu i w nawach bocznych korpusu głównego. [18] W tym czasie północna wieża w części zachodniej kościoła była nieco wyższa niż główna nawa wystająca ponad nawy boczne, natomiast wieża południowa wystawała nieco powyżej naw bocznych. W I poł. XV wieku Heinrich Brunsberg, mistrz budowlany i twórca gotyku ceglanego przebudował południową ścianę korpusu nawowego [19]. Przebudowana ściana otrzymała bardzo dekoracyjny wygląd (widoczny do dnia dzisiejszego) z licznymi lizenami, wimpergami i płycinami bogato zdobionymi glazurowanymi kształtkami.
  • okres IV - W drugiej połowie XV wieku nastąpił ostatni etap budowy kościoła, który trwał do 1504 roku. Powodem było zawalenie się wieży południowej podczas sztormowej pogody w 1456 roku, co spowodowało zniszczenie zachodniej części korpusu nawowego. W ciągu kolejnych pięćdziesięciu lat odbudowano korpus nawowy w układzie halowym (w nawiązaniu do istniejącego już halowego prezbiterium), a mistrz budowlany Hans Bönecke (Benecke) ukończył w 1504 r. budowę jednej centralnej wieży nakrywając boczne nawy pochyłym dachem. [20]
    • nieliczne informacje o wyglądzie katolickiego kościoła św. Jakuba sprzed wprowadzeniem reformacji pozwalają nam ustalić położenie chrzcielnicy kamiennej usytuowanej w nawie głównej w zachodniej części kościoła pomiędzy dwoma wolno stojącymi filarami, a także położenie kazalnicy przy środkowym filarze usytuowanym od strony północnej nawy głównej oraz położenie przenośnych organów piszczałkowych, początkowo prawdopodobnie tzw. portatyw, a w późniejszym czasie tzw. pozytyw, umieszczonych na emporze nad ówczesną Kaplicą Maryjną położoną w północnej nawie bocznej. [21] Pozwalają nam także ustalić usytuowanie chóru muzycznego umieszczonego na emporze nad kaplicą położoną po wschodniej stronie południowych schodów wieżyczkowych, a także usytuowanie szafy zegara astronomicznego ustawionej pomiędzy filarami za ołtarzem głównym. [22]
    • Jak podaje księga kościelna św. Jakuba w Szczecinie (liber S. Jacobi), konwent klasztoru św. Michała w Bambergu pod przewodnictwem opata Eberharda von Venlo na prośbę przeora kościoła św. Jakuba, Theodoricusa (Dietricha) postanowił podarować dwie z posiadanych przez siebie relikwii św. Henryka i św. Kunegundy, założycieli i patronów klasztoru św. Michała w Bambergu. W dniu 12 października 1467 roku dziekan Hartung von Stein z Bambergu, który po łacinie podpisywał się jako Hertindus de Lapide, przekazał przeorowi Teodorykowi dokument (według Wehrmanna przechowywany w Królewskim Archiwum Państwowym - Miasto Szczecin, vol. nr 72), w którym zapisano, iż przekazuje się przeoratowi i konwentowi kościoła św. Jakuba łokieć cesarza św. Henryka, i ramię św. Kunegundy, jego żony. Przeor Teodoryk otrzymane święte szczątki umieścił w specjalnie zamówionych przez niego w Norymberdze monstrancjach i przewiózł do Szczecina. W Szczecinie relikwie zostały wprowadzone do kościoła św. Jakuba w uroczystej procesji w dniu św. Tomasza (21 grudnia) 1467 r., i wystawione w ołtarzu głównym. Niestety nie znamy dalszych ich losów. We wspomnianej księdze liber S. Jacobi przy opisie przewiezienia relikwii do Szczecina na marginesie znajdowała się niezbyt czytelna notatka, z której wynikało, iż monstrancje w których przechowywano relikwie św. Henryka i św. Kunegundy zostały w niezbyt jasnych okolicznościach rozbite i w związku z tym ówczesny przeor Simon miał je w 1506 roku komuś podarować. Informacja ta nie do końca jest pewna, gdyż np. Joachim Bernhard Steinbrück w oryginale dokumentu doczytał się imienia Conrad, który miał relikwie podarować kaplicy szpitalnej pw. św. Jerzego; skądinąd wiemy jednak, że w wykazie przeorów z tego okresu przeor Conrad nie występuje. [23] Fakt, że tak szybko zapomniano o tak cennych relikwiach nie powinien dziwić, był to bowiem okres szybko następującego ruchu reformacyjnego. [24]
  • Na mocy decyzji Sejmiku Trzebiatowskiego w 1534 roku kościół św. Jakuba stał się świątynią protestancką. W tym czasie aż do 1. połowy XVII wieku w kościele nie prowadzono żadnych poważnych prac budowlanych. W latach trzydziestych tego wieku, po śmierci ostatniego księcia pomorskiego Bogusława XIV (1637 r.), i trwającej w tym czasie wojny trzydziestoletniej (1618–1648), teren Pomorza został przejęty przez króla szwedzkiego. Kolejne lata przyniosły oblężenie miasta przez wojska brandenburskie, w wyniku czego ostrzał artyleryjski z 16 na 17 sierpnia 1677 roku wywołał pożar kościoła św. Jakuba. Zniszczeniu uległa wieża, sklepienia korpusu oraz część gotyckiego wyposażenia świątyni. W 1679 roku rozpoczęto odbudowę, a następnie jego wnętrze stopniowo wyposażać w nowe barokowe sprzęty, w tym w wykonaną prawdopodobnie w 1690 roku nową drewnianą ambonę i wiodące nań schody policzkowe o pełnej wysokości ok. 12 metrów, zlokalizowaną na północnym filarze łuku tęczowego (cyfra „6” na rzucie kościoła z 1902). [25] Kościół otrzymał również nowe dzwony.
    • Znajdujące się w kościele dzwony w średniowieczu obsługiwane były przez dzwonnika zwanego clockener i jego pomocników (luden to latende, 1511). Według wykazu z 1576 roku na wieży centralnej zwanej zegarową (Glockenthurm), wisiały cztery dzwony: dzwon „wielki” (tu nie nazwany), dzwon średni „Apostolika”, dzwon „Mszalny”, a także dzwon zegarowy, zwany dzwonem cymbałowym (Zimbelglocke), którego nieruchoma podczas dzwonienia czasza uderzana była młotem. Dodatkowo w wieży centralnej był jeden dzwonek ręczny, a w małej wieży sygnaturki na dachu kościoła usytuowano dwa dzwony. Również wewnątrz kościoła znajdowały się dwa dzwonki;
Wielki dzwon
„DN. CAROLO XI.”
(z lat 1669-1677)
Wielki dzwon
„Święty Jakub”
(z roku 1681)

- największy dzwon („wielki”), uszkodzony podczas oblężenia w 1659 roku został przetopiony na nowo na zlecenie kościoła w lipcu 1669 przez syna ludwisarza Christopha Köckeritza, Lorentza (Wawrzyńca) Köckeritza, przy znacznej dotacji króla szwedzkiego Karola XI. Stąd jego nazwa „DN. CAROLO XI.” Był to czwarty w kolejności w historii kościoła św. Jakuba odlew tego dzwonu (kiedy powstał, a także kiedy nastąpił jego drugi i trzeci odlew nie wiemy; można tu mówić o roku 1456, gdy runęła południowa wieża, a także o 1504 roku, po wybudowaniu centralnej wieży). Piąty odlew tego dzwonu Lorentz Köckeritz wykonał w roku 1681. Ludwisarz w większości powtórzył na nim inskrypcje z poprzedniego odlewu, ale jego waga była większa (5,7 t). [26] W czasie II wojny światowej dzwon ten został zabezpieczony we wnętrzu północnej wieży i przetrwał zniszczenie kościoła w czasie nalotu w nocy 16/17 sierpnia 1944 r. Obecnie, nazywany dzwonem „Wielkim”, a także „Dzwonem Szwedzkim”, lub popularnie „Świętym Jakubem”, został zawieszony na drewnianej konstrukcji na placu przykościelnym po północno-wschodniej stronie kościoła, na miejscu dawnej zabudowy mieszkalnej położonej pomiędzy ulicą Grodzką a dziedzińcem kościelnym.
- dzwon środkowy zwany niegdyś „Apostolica” przetopiono na nowo w 1611 r. przez ludwisarza zwanego „Lotaryńczykiem”, i ponownie przez Christopha Kökeritza, który przy okazji odkrył oszustwo dokonane przez swojego poprzednika, który oszukał kościół św. Jakuba na wadze dzwonu. Po 1677 roku dzwonu tego już nie odnawiano.

  • W roku 1696 budowniczy organów Matthäus Schurich z Radebergu k/Drezna rozpoczął budowę nowych organów, którą, po jego niespodziewanej śmierci w 1697 r., ukończył 18 grudnia 1699 roku organmistrz Arp Schnitger z Hamburga. [27] Pod zawieszonymi nad sklepieniem kruchty wejściowej organami usytuowano emporę organową i wiodące nań schody z bogato rzeźbionym obramowaniem, ufundowanym w lipcu 1694 roku przez kupca Johanna Jädike (Johan Jedke) i jego małżonkę Elisabeth Bratzer. [28] Nowy, o wysokości 23 metrów – sięgający niemal do sklepienia – ołtarz główny projektu Erharda Löfflera [29] powstał w latach 1709-1711. Początkowo pozbawiony był polichromii, którą wykonał dopiero w latach 1731-1734 miejscowy artysta-malarz Eichner. Również bariery drewniane przed ołtarzem Löffler dostarczył dopiero w 1734 roku. [30]
  • Przy aktywnym wsparciu finansowym kupca Karla Gerbera w roku 1893 rozpoczęto generalną renowację świątyni, którą została podzielona na trzy etapy. W jej ramach powstał także w 1894 roku smukły hełm wieńczący katedralną wieżę, a kościół wyposażony został w instalację elektryczną i grzewczą. W trakcie prac w dniu 12 lutego 1894 roku podczas silnego podmuchu szalejącego nad miastem orkanu doszło do katastrofy budowlanej – zawaleniu uległ hełm wieży, niszcząc dach i sygnaturkę. Jeszcze w tym samym roku wieżę wysokości 118 metrów i sygnaturkę ponownie odbudowano, a po dalszych dziewięciu latach prace restauratorskie budynku, a także wnętrza kościoła zostały oficjalnie zakończone w dniu 4 lutego 1902. [31]

Drzwi wejściowe w portalu głównym („h”)
Fragment drzwi portalu głównego, lata 30. XX w., („h”)

Od strony zachodniej do kościoła prowadziły trzy portale stanowiące obramowanie trzech bogato rzeźbionych barokowych drzwi. Drzwi umieszczone w południowo-zachodnim narożniku wieży („k” na rzucie kościoła z 1902 r.), pochodziły mniej więcej z tego samego roku, co drzwi w narożniku północno-zachodnim (czyli z końca XVII w.). [32] Środkowe drzwi wejściowe (literka „h” na rzucie kościoła z 1902 r.), pochodziły z 1692 roku i ozdobione były wykonaną z brązu kołatką w formie głowy lwa trzymającego w pysku pierścień. [33] Obecne jest to główne wejście do katedry, które zamknięto wykonanymi z brązu Drzwiami Jubileuszowymi poświęconym w dniu 6 lutego 2000 roku przez abp Zygmunta Kamińskiego. Kolejne drzwi, umieszczone w północno-zachodnim narożniku wieży („i” na rzucie kościoła z 1902 r.), pochodziły z 1694 r., a ich fundatorem był starszy cechu szewców Jürgen Wick. [34] Podobnie jak główne drzwi wejściowe do kościoła, ozdobione były i zaopatrzone w kołatkę drzwi w portalu od południowo-wschodniej strony obejścia chóru z 1692 roku („o” na rzucie kościoła z 1902 r.), którego fundatorem był Johann Christian Woke [35] Drzwi z północno-wschodniej strony ambitu były najstarsze, wykonano je w 1688 roku [36], natomiast te z północnej strony dziedzińca („m” na rzucie kościoła z 1902 r.), stanowiące dojście do Kaplicy Północnej (obecnej Kaplicy Matki Boskiej Częstochowskiej), a także na schody wieżyczkowe (literka „p” na rzucie kościoła z 1902 r.), pochodziły z 1691 roku. Nieco później powstały drzwi od strony południowej nawy głównej (literka „n” na rzucie kościoła z 1902 r.) oraz drzwi od północnej strony dziedzińca kościelnego (literka „l” na rzucie kościoła z 1902 r.), prowadzące do dawnej Kaplicy Maryjnej (cyfra „18” na rzucie kościoła z 1902 roku). [37] [38]

Zrujnowany kościół św. Jakuba od strony północnej, ca. 1949
Zniszczenia północnej ściany nawy głównej, 1945
Płyta kommemoracyjna Barnima III z zrujnowanego kościoła św. Jakuba, ca 1948
Wnętrze zniszczonej dawnej kaplicy Wussowów (16), 1948
Nawa główna katedry, 2014
Katedra (podczas rekonstrukcji wieży), 2008

Latem 1944 roku, w wyniku dwóch nocnych nalotów alianckiego lotnictwa (16/17 i 29/30 sierpnia), kościół został bardzo poważnie uszkodzony (całkowicie zniszczony dach korpusu nawowego i hełm wieży oraz częściowo północna elewacja budowli). Ucierpiało również wyposażenie świątyni, które spłonęło, podobnie zresztą jak otaczające go zabudowania Starego Miasta. Niezabezpieczony budynek kościoła ulegał stopniowej destrukcji, a szalejąca pod koniec 1947 roku wichura spowodowała zawalenie sklepienia i ściany północnej nawy głównej. Ratując kościół przed dalszym zniszczeniem w latach 19481949 świątynię tymczasowo zabezpieczono – przykryto sklepieniem prezbiterium oraz wzniesiono ścianę oddzielającą je od nieistniejącego już prawie korpusu nawowego.
W 1954 roku powstał projekt utworzenia nowej parafii w Śródmieściu, a 23 grudnia 1954 ordynariusz gorzowski, ks. Zygmunt Szelążek podpisał dekret erygujący parafię pod wezwaniem św. Jakuba Apostoła z siedzibą przy ulicy Bogurodzicy 3, który wszedł w życie 1 stycznia 1955 roku. [39] Dwa lata później, w 1957 przy Proboszczu Parafii św. Jakuba powstał „Społeczny Komitet Odbudowy Zabytkowego Rzymsko-Katolickiego Kościoła św. Jakuba na Starym Mieście w Szczecinie”. [40] Na apel komitetu odbudowy pomiędzy 2 maja a 30 sierpnia 1958 roku odgruzowano wnętrze zniszczonej świątyni. [41] By zrealizować odbudowę ruin kościoła Społeczny Komitet Odbudowy rozpoczął w 1959 roku rozprowadzanie cegiełek umożliwiających zebranie dodatkowej kwoty. Niestety władze nie zezwoliły na oficjalne zbieranie dodatkowych funduszy [42]. Pod koniec czerwca 1962 roku władze podjęły decyzję o wstrzymaniu wszelkich prac budowlanych przy odbudowie kościoła [43]; jedynie co zrobiono, to w latach 1959-1966 przeprowadzono prace zabezpieczające wieżę kościoła, a wewnątrz kościoła szczeciński oddział P.P. Pracowni Konserwacji Zabytków utworzył bazę socjalną i magazynową dla swoich pracowników.
Faktycznej odbudowy przyszłej katedry dokonano w latach 1972 - 1974. Do podjęcia decyzji o odbudowie ruiny kościoła przyczyniło się przede wszystkim przekazanie świątyni na własność Kościołowi oraz wskrzeszenie diecezji szczecińsko-kamieńskiej przez Papieża Pawła VI bullą z dnia 28 czerwca 1972 roku. Autorami projektu odbudowy zostali szczecińscy architekci: Stanisław Latour i Adam Szymski a pracami budowlanymi kierował ówczesny proboszcz ks. Julian Janas. Projekt zakładał odbudowę świątyni w jej historycznym kształcie z wyjątkiem elewacji północnej, której nadano nowoczesną formę. Z powodu poważnego naruszenia murów zbombardowanej wieży, nie zdecydowano się na odbudowę wieńczącego jej hełmu. W pierwszej kolejności odbudowano część chórową kościoła, co umożliwiło przeprowadzić ingres pierwszego ordynariusza biskupstwa szczecińsko-kamieńskiego ks. bpa Jerzego Stroby. Poświęcenia dokonał ks. Kardynał Stefan Wyszyński 8 października 1972 roku. Natomiast korpus nawowy poświęcony został 8 września 1974 roku a konsekracja katedry odbyła się 31 maja 1982 r. przez ks. bp Kazimierza Majdańskiego. W 1983 roku papież Jan Paweł II podniósł kościół do rangi bazyliki mniejszej. [44]

W 2007 roku rozpoczęła się przebudowa zwieńczenia wieży w celu przywrócenia jej dawnej sylwetki. 12 stycznia 2008 na wieży postawiono strzelisty hełm, w którym znalazły się punkty widokowe. Po odbudowie wieży, katedra mierzy 110,18 m i jest drugim pod względem wysokości budynkiem w Szczecinie (po wieżowcu PAZIM, który wraz z masztem antenowym liczy 128 m wysokości) oraz drugą co do wysokości świątynią w Polsce (po bazylice w Licheniu – 141,5 m).

15 czerwca 2008 uroczyście poświęcone zostały nowe organy, które nazwano „Jan Paweł II”. Mają one 66 głosów i składają się z 4743 piszczałek (o wysokości od 11 milimetrów do 10 m), w tym 183 rezonatory trąbki hiszpańskiej. Cały instrument o wysokości 10 m waży 36 ton. Specjalnie na tę uroczystość skomponowane zostały dwa utwory Lux et veritas (Światło i prawda) Marka Jasińskiego i Ad maiorem Dei gloriam (Na większą chwałę Bożą) Zbigniewa Kozuba.

23 października 2009 w Bazylice Archikatedralnej spoczął drugi ordynariusz diecezji, pierwszy Metropolita Szczecińsko-Kamieński Arcybiskup senior Marian Przykucki. Do czasu przygotowania krypty biskupiej trumna z ciałem byłego metropolity spoczywała w jednej z kaplic bocznych. W dniu 7 maja 2010 w krypcie szczecińskiej katedry został pochowany, zmarły 1 maja 2010, arcybiskup Zygmunt Kamiński.

8 października 2010 na dachu katedry zainstalowana została nowa sygnaturka, którą przygotowywano od jesieni 2009 roku, ma ona 18 metrów wysokości. [45] [46]


Zagospodarowanie wnętrza kościoła przed rokiem 1944 i po odbudowie ze zniszczeń II wojny światowej


Obecnie w kościele św. Jakuba w obejściu prezbiterium (chóru) oraz po obu stronach nawy głównej zagospodarowanych jest 21 pomieszczeń po dawnych średniowiecznych kaplicach. [47] Wehrmann w swojej publikacji o dziejach kościoła św. Jakuba określa ich liczbę na 27, podając jednocześnie, że sprawozdanie z kolejnej wizytacji kościelnej w 1596 roku wymienia liczbę 19 kaplic [48]

Kaplice i wyposażenie wnętrza kościoła w okresie poreformacyjnym, rzut przyziemia z 1902
Kaplice i wyposażenie wnętrza kościoła
św. Jakuba po odbudowie w 1972 roku

Badania zachowanych do połowy XX wieku dokumentów pozwoliły wykazać, iż w kościele św. Jakuba tuż przed wprowadzeniem reformacji istniało 24 kaplice oraz 52 ołtarze z przypisanymi do nich ponad 80 wikariatami, co wynika m. in. z protokołu z wizytacji kościoła w 1568 roku. [49]
Niestety nie udało się dopasować wszystkich nazw kaplic oraz usytuowanych w nich ołtarzy z wikariatami, wymienionych w księgach kościelnych kościoła św. Jakuba zwanych liber S. Jacobi oraz w tzw. „księgach zgonów” (Verlassungsbücher) [50], a także nazw dawnych kaplic wymienionych w sprawozdaniach sporządzonych w trakcie kolejnych wizytacji kościoła (1568, 1573, 1576, 1596), do kaplic z kryptami i nagrobkami opisanych w publikacjach z późniejszych czasów. Wynikało to m. in. z tego, iż część ołtarzy usytuowanych było poza kaplicami, tj. przy ścianach filarów pod wieżą, lub przy wolno stojących filarach, a jedyną wskazówką w poszczególnych zapisach były określenia typu kaplica (capellae), ołtarz (altaria), czy wikariat (vicariae), powiązane z osobą fundatora lub opiekującego się nimi duchownym, [51], nie zawsze jednak z informacją o ich położeniu w kościele.
Nie udało się zidentyfikować ołtarza pw. św. Michała, wspomnianego jeszcze w 1453 roku, w którym wcześniej usytuowany był prawdopodobnie wikariat poświęcony św. Michałowi, św. Stefanowi, św. Ottonowi i 10000 rycerzy, ufundowany w 1339 roku. Podobnie nie udało się zidentyfikować trzech kaplic z ołtarzami i ufundowanymi przy nich wikariatami, a mianowicie:
- kaplicy Bergholtza, z ołtarzem oraz wikariatem poświęconym św. Piotrowi i św. Pawłowi, św. Tomaszowi, św. Jakubowi Apostołowi, św. Janowi Chrzcicielowi i Ewangeliście, św. Barbarze, św. Gertrudzie i św. Dorocie, wspomnianej w księdze kościelnej w 1426 r., a także w księdze zgonów w 1432;
- kaplicy Wulfa, z ołtarzem oraz wikariatem poświęconym św. Piotrowi i św. Pawłowi, św. Jerzemu, św. Helenie i św. Marii Magdalenie, wspomnianej w 1427 roku, a także w latach 1498-1517;
- kaplicy z ołtarzem oraz wikariatem, będącej pod patronatem cechu łaziebników, i wspomnianej w 1437 roku (wg notatki w spisie kaplic z 1596 roku w kościele swoją kaplicę posiadali również balbierze).
Nie udało się również ustalić miejsca położenia ołtarza św. Marcina z wikariatem ufundowanym przez gildię strzelecką (Bractwo Kurkowe) w 1491 roku, a także kolejnym wikariatem poświęconym Bożemu Ciału, i wspomnianym w 1500 i 1505 r. Podobnie trudne do zidentyfikowania jest miejsce położenia sześciu wikariatów wymienionych w księgach zgonów, tj.:

  • wikariatu ufundowanego przez Johanna Stedynga w 1387 r.;
  • wikariatu ufundowanego przez Moringe’a w 1401 r.;
  • wikariatu pw. św. Trójcy ufundowanego przez Bractwo św. Trójcy w 1402 r.;
  • wikariatu ufundowanego przez Wollina w 1403 r.;
  • wikariatu pw. św. Aleksa Bożego wspomnianego w 1415 r.;
  • wikariatu pod patronatem mistrza młynarskiego i starszych cechu młynarzy, wspomnianego raz jeden w 1518 roku. [52]

Prezbiterium

Wnętrze prezbiterium,
ołtarz główny przed 1902
(nr 8) [53]
Wnętrze prezbiterium, ołtarz główny, 2012

Po zniszczeniach w trakcie oblężenia z 1677 roku, w tym strawionego przez pożar dawnego renesansowego wyposażenia, kościół otrzymał w latach 1709-1711 wspomniany wyżej nowy ołtarz (cyfra 8 na planie z 1902 r.), w którego centrum umieszczono obraz przedstawiający „Objawienie Pańskie”, zastąpiony w 1826 roku obrazem „Zdjęcia z Krzyża” namalowanym przez urodzonego w Szczecinie malarza historycznego, profesora Akademii Sztuki w Berlinie, Heinricha Lengericha; nad nim zawieszono obraz „Objawienie św. Jana” nakryty baldachimem, nad którym z „obłoka chwały Pańskiej” patrzyło osadzone w trójkącie „Oko Opatrzności”. [54] Całą konstrukcję ołtarza podtrzymywały podwójne kolumny i ozdabiały liczne rzeźby. W ścianie otaczającej wnętrze prezbiterium (literka „a” na rzucie kościoła z 1902 r.) przed ołtarzem obu stronach usytuowano drzwi wyjściowe, a na filarach od wewnątrz umieszczono obrazy kolejnych pastorów kościoła. Wzdłuż ścian chóru ustawiono stalle (cyfra „3” na rzucie kościoła z 1902), ufundowane przez kupca Jürgena Kube i jego małżonkę Reginę Elisabeth Mundinin w 1714 roku [55], natomiast bliżej ołtarza ustawiono trzy skrzyniowe siedziska z 1691 roku fundacji aptekarza Johannesa Rambuscha, jedno z północnej strony i dwa z południowej. [56] Przed ołtarzem zwisał z sufitu szesnastoramienny żyrandol z 1744 roku, ukoronowany postacią św. Michała pogromcy smoków; natomiast na zachodnim skraju prezbiterium przed stopniami pod łukiem tęczowym stał niski ołtarz zwany „Voraltar” (przed-ołtarz mający postać stołu; (cyfra „7” na rzucie kościoła z 1902 r.). [57] Na północnym filarze łuku tęczowego usytuowano nową ambonę wspartą na barokowej rzeźbie św. Jakuba Starszego Apostoła, ufundowaną przez nieznanych nam fundatorów, których portrety zawieszono w tzw. uszakach na zapiecku ambony po obu stronach umieszczonego tam krucyfiksu; na obramowaniu kazalnicy i wiodących nań schodach umieszczono płyciny z figurą Chrystusa Zbawiciela oraz apostołów, natomiast baldachim ambony zwieńczono figurą św. Michała Archanioła. [58]

Ambona na filarze pod łukiem tęczowym (nr 6)
Krypta grzebalna biskupów szczecińsko-kamieńskich
Wejście do krypty biskupów
Figura św. Jakuba podpierającego ambonę kościelną (nr 6)



Obecnie centralne miejsce w prezbiterium zajmuje nastawa ołtarzowa typu tryptyk (otwarty), zawieszona na dwóch filarach i stanowiąca współczesną kompilację rzeźb gotyckich, pochodzących m.in. ze zniszczonego kościoła w Mariackiego w Chojnie i kościoła Mieszkowicach. W zrekonstruowanej w 1981 r. szafie umieszczono 18 płaskorzeźb z ok. XV wieku. Najcenniejszą z nich jest postać Matki Boskiej z Dzieciątkiem wykonana w typie „Pięknej Madonny” – pochodząca z Mieszkowic. Obok znajdują się, wywodzące się z kościoła w Chojnie, podobizny sześciu świętych niewiast oraz dwóch biskupów: św. Ottona Apostoła Pomorza i św. Wojciecha. Natomiast z kościoła w Żukowie pochodzą rzeźby dziewięciu apostołów w predelli. Trzy figury zostały wykonane współcześnie. Nad ołtarzem umieszczony został późnogotycki krucyfiks z kościoła w Uznamie pochodzący z początku XVI wieku, z odrostami roślinnymi i ramionami zakończonymi czterema medalionami z symbolami czterech ewangelistów. Pośrodku stoi obszerny, czworoboczny posoborowy stół ołtarzowy, ufundowany na dziesięciolecie istnienia diecezji szczecińsko-kamieńskiej w 1982 r. Jego boki ozdabiają odlane w mosiądzu płaskorzeźby. Od strony zachodniej, pośrodku, umieszczono wizerunek Matki Boskiej, a po jej obu stronach płaskorzeźby dwunastu apostołów. Na pozostałych ścianach bocznych ołtarza umieszczono wizerunki szeregu osób związanych z historią kościoła ma Pomorzu, w Polsce i na świecie, poczynając od okresu chrystianizacji (św. Otton z Bambergu, Warcisław I), a kończąc na czasach niemal współczesnych (św. Maksymilian Maria Kolbe, prymas Stefan Wyszyński, papież Jan Paweł II). Stół ołtarzowy oraz ambonę zaprojektował i wykonał Kazimierz Bieńkowski z Warszawy. Z trzech stron stołu umieszczono sedilia - siedziska dla celebrantów, stalle dla szczecińskiej Kapituły Katedralnej oraz siedzisko dla Biskupa Ordynariusza zwane „katedrą”. Bezpośrednio za ołtarzem, we wschodniej części obejścia prezbiterium w podłodze znajduje się krypta grzebalna biskupów szczecińsko-kamieńskich opatrzona napisem: CRYPTA EPISCOPORUM SEDINENSIUM-CAMINENSIUM. Na filarach łuku tęczowego na konsolach umieszczone są na wspornikach dwie rzeźby barokowe, z których usytuowana po lewej stronie rzeźba św. Jakuba stanowiła podporę stojącej w tym miejscu ambony z 1693 roku, zniszczonej podczas bombardowania w sierpniu 1944 roku (cyfra „6” na rzucie kościoła z 1902 r.). Rzeźba po prawej stronie przedstawia postać św. Piotra z ok. 1670.




Położenie kaplic i ołtarzy w kościele św. Jakuba w okresie średniowiecza
(na rzucie przyziemia z 1923)


Kaplice w obejściu prezbiterium

W drugiej połowie XIII wieku, po wybudowaniu korpusu nawy głównej i dwóch wież w części zachodniej, równolegle powstałe wcześniej obejście chóru kapłańskiego otoczono wieńcem niskich kaplic. Zakończenie prac przy rozbudowie kościoła potwierdzają nam liczne fundacje ołtarzy w kaplicach nawy głównej i wokół obejścia. Pierwszą znaną nam wzmianką było uposażenie w 1296 roku ołtarza Najświętszej Marii Panny w kaplicy położonej w północno-zachodniej części świątyni, przyległej do północnej wieży i zwanej od nazwiska fundatorów Kaplicą Wussowów. [59] Fundacja ołtarza św. Wawrzyńca przez Bractwo Tragarzy w 1319 r. potwierdza nam ukończenie budowy wież. Kolejne fundacje potwierdzają nam lokalizację pozostałych kaplic, m. in. Kaplicy Maryjnej (1326), Kaplicy Tkaczy (1364), tzw. starej Kaplicy Rady (1367), a w obejściu prezbiterium Kaplicy św. Doroty przy zakrystii (1371). Od 1375 roku rozpoczęto przebudowę bazylikowej części prezbiterialnej na halowy chór obejściowy, podwyższając istniejące tu kaplice do wysokości kaplic w nawie głównej. Jak wynika z publikacji Martina Wehrmanna opartej na źródłach historycznych prace przy przebudowie zakończono do końca XIV wieku, a ołtarze w kaplicach obejścia, które w większości otrzymały nazwy od swoich fundatorów, poświęcono w latach 1380–1387. Były to m. in. Kaplica Krawców (ta jeszcze przed 1380), Kaplica św. Doroty (1380), Kaplica Sneberga (1383), Kaplica Nyenkerkena (1384), Kaplica Szewców (1387). Ołtarze i kaplice utworzono również pod ścianami obejścia chóru, pomiędzy filarami prezbiterium. Według Fredricha były to m. in. kaplica cechu kowali (1407), Kaplica św. Anny (1418), Kaplica św. Marii Magdaleny (przed 1405), ołtarz św. Marka (1387). [60]
Z zapisów w „księgach zgonów” (Verlassungsbücher) wynika, że w 1570 roku rozpoczęto w kościele św. Jakuba sprzedaż kaplic międzyskarpowych na miejsce spoczynku co znakomitszych mieszczan szczecińskich, co spowodowało, iż już w 1577 r. wszystkie kaplice w obejściu chóru wypełniły krypty grobowe, a w roku 1595 na ich miejscu oraz przy kaplicach i ołtarzach przy ścianie przyległej do chóru zaczęto stawiać okazałe nagrobki. [61] Ich właściciele zmieniali się dość często, ale tylko dziewięć z nich dotrwało do połowy lat czterdziestych XX wieku, zachowując swój wystrój z lat 1696-1791. [62]

Nieistniejące obecnie kaplice i ołtarze przy ścianach obejścia chóru kapłańskiego

Krypty grobowe przy północnej ścianie obejścia chóru kapłańskiego (nr (14./VI), (16./VIII)
  • Ołtarz Loitzów naprzeciw zakrystii (VI) [63]

- (14./VI) [64] W 1511 została wymieniona fundacja rodziny Loitzów przy ołtarzu „leżącym w obejściu chóru naprzeciw zakrystii” (gegen der gerwekamer an dem kore belegen), i podobnie w roku 1520 jako „[położona] naprzeciw zakrystii” (gegen der gerwekamer). Nie znamy wezwana świętego, któremu ołtarz został poświęcony. [65]
- W drugiej połowie XVI wieku w tym miejscu powstała krypta grobowa, w której pochowano w 1657 roku Johanna Dielliessena, burmistrza Szczecina w latach 1639-1649, przebudowana następnie według informacji z 1707, a także wykazu kaplic z 1777 roku, na kaplicę grobową kupca i handlarza winem Joachima Budde. [66]

  • Kaplica cechu kowali (VIII)
Krypta grobowa rodziny kupca Velthusena w północnej ścianie chóru (nr (16./VIII)

- (16./VIII) Z zapisu w księdze kościelnej liber S. Jacobi wynika, że w 1407 roku cech kowali wzniósł ołtarz z wikariatem św. Teobalda i św. Apolonii. Z kolei księga zgonów (Verlassungsbücher) z tego roku podaje, że ołtarz ten „położony [był] naprzeciw zakrystii przy drzwiach wejściowych na chór” (tegen gerwekamer ouer unde an der kordor belegen), czyli przy północnej ścianie obejścia chóru. Kowale mieli zamiar założyć również drugi ołtarz, gdyż w rejestrze biskupstwa kamieńskiego odnotowano, iż mający prawo prezentacji starsi cechu kowali (oldermanni operis fabrorum), mianowali w dniu 2 lipca 1490 po śmierci Johannesa Bruna, nowego ołtarznika Johannesa Bokemannana na wikariacie poświęconym „Matce Bożej, św. Piotrowi i Pawłowi, św. Jakubowi Większemu (Starszemu) Apostołów, 10000 Rycerzy oraz św. Katarzynie” (dei sueque matris necnon beatorum Petri et Pauli Jacobique maioris Apostolorum, decem milium militum et S. Katherinae). Tymczasem w wykazie ołtarzy i kaplic kościoła św. Jakuba z 1568 roku znajdujemy tylko taki zapis: „za chórem [położona jest] kolejna kaplica z jednym ołtarzem należąca do kowali” (über ahm Kohre die andere Kappelle mit 1 Altare den Schmieden gehörendt). [67]
- W roku 1628, a także w 1777 odnotowano w tym miejscu kryptę grobową, w której pochowano Christiana Hipmana, burmistrza Szczecina w latach 1634-1639. W drugiej połowie XVIII wieku, a dokładnie od 1783, o czym świadczył napis „ANNO 1783” na żelaznych drzwiach zamykających kryptę, chowano tu przedstawicieli rodziny kupieckiej Velthusenów. [68]

- Okazuje się, że barokowa krypta grobowa rodziny Velthusenów nie została zniszczona w trakcie bombardowania miasta podczas II wojny światowej. Jak wynika z zachowanego zdjęcia z 1972 roku w wyniku zawalenia się sklepień prezbiterium zniszczeniu uległo tylko zwieńczenie grobowca, i krypta w takim stanie przetrwała do czasu odbudowy świątyni po zniszczeniach wojennych, a następnie została rozebrana. [69]

Grobowiec rodziny von Lange w ścianie chóru
(nr 26)
  • Kaplica – schody zegarowe (XI)

- (18./XI) Nie znamy przeznaczenia tej kaplicy w okresie przed reformacją. Według Fredricha między filarami za ołtarzem głównym umieszczono schody umożliwiające dostęp do szafy zegara astronomicznego położonego między filarami kolejnej kaplicy za ołtarzem głównym. [70]
- (18./XI-26.) W pierwszej połowie XVII wieku odnotowano w tym miejscu grobowiec należący do rodziny Winnemer (1625), który w 1696 roku został wykupiony przez kupca i bankiera Friedricha Langa z uszlachconej w 1706 roku rodziny von Langen. Nagrobek ozdobiony herbem rodzinnym oraz ustawionymi po obu stronach rzeźbami przedstawiającymi alegorie Nadziei i Roztropności nosił datę datę roczną 1696. [71] W 1777 roku nagrobek odnotowany został jako grobowiec rodziny von Liebeherr, a także jako miejsce pochówku generalnego radcy Ziemstwa Prowincji Pruskiej w Szczecinie Carla Albrechta von Liebeherra (ur. 1726; zm. 1793). [72] Wspomniane tu rzeźby alegorie Nadziei i Roztropności przetrwały zniszczenia II wojny światowej i obecnie zostały umieszczone w Kaplicy Książąt Pomorskich.

  • Kaplica z zegarem astronomicznym (XVI)

- (18a./XVI) Po przejęciu przez radę miejską patronatu nad kościołem pomiędzy filarami za ołtarzem głównym ustawiono szafę zegara astronomicznego (Sphiaira, Seiger Häuslein), pochodzącą prawdopodobnie z XV wieku i składającą się z kilku kondygnacji, stąd powyższa informacja o schodach umożliwiających obsługę jej mechanizmu. Zegar, oprócz godzin, wskazywał także dokładne kalendarium dni, miesięcy i lat oraz wykaz wszystkich świąt roku, a także fazy księżyca na tle sfery niebieskiej. Opis zegara pochodzi z relacji Giacomo Fantuzziego, urzędnika nuncjatury, który w 1652 roku po siedmiu latach pobytu w Polsce wracał do rodzinnych Włoch przez Pomorze, i swoją wizytę w szczecińskim kościele św. Jakuba opisał w „Diariuszu podróży po Europie (1652)”. Umiejscowienie zegara potwierdza nam także wzmianka z 1776 roku informująca nas o grobowcu Rauscha w kaplicy Loitzów „za zegarem” (hinter der Uhr). [73]

Grobowiec rodziny Masche w ścianie chóru (nr 29)
  • Kaplica św. Anny (XX)

- (26./XX) Przy ołtarzu w małej kaplicy po prawej stronie obejścia chóru kapłańskiego, usytuowanej między filarami za ołtarzem, prawdopodobnie w 1418 roku Heinrich Hogenholt bez zgody przeora, którą ten wyraził dopiero dwa lata później, i którą zatwierdził przedstawiciel biskupa kamieńskiego Johannes Wulfard [74], ufundował wikariat poświęcony św. Tomaszowi, Katarzynie i Barbarze (vicaria Thomae, Katharinae et Barbarae). Stąd też początkowo kaplica nosiła nazwę Kaplicy Hogenholta. O tym wikariacie, usytuowanym według księgi zgonów z 1493, a także z 1496 i 1508 roku już przy ołtarzu św. Anny (sanctae Annae), słyszymy jeszcze w 1513 roku. Stąd też kaplica ta określana jest również nazwą Kaplicy św. Anny. [75]

Południowa ściana obejścia chóru

- (26./XX-29.) W okresie poreformacyjnym ulokowano tu grobowiec Diedericha Stadtlendera (1630). W pierwszej połowie XVIII wieku, w roku 1733 roku miejsce w krypcie grobowej wykupił kupiec Christian Gottlieb Masche. Spoczął w niej w wieku 74 lat w dniu 8 marca 1757 roku (zm. 22.02.1757). Zachowany do 1944 roku nagrobek zbudowany w formie ołtarza, i wypełniający całą przestrzeń pomiędzy filarami, ufundowała w roku 1760 wdowa po nim Anna Margarethe z domu Blochen. Dodatkowo ozdobiono go aniołem będącym alegorią Nieskończoności oraz figurą Chronosa z kosą i płaczki, będącej alegorią Smutku. Wszystkie trzy rzeźby zdobiące nagrobek Mascha przetrwały zniszczenia II wojny światowej. [76]

  • Kaplica Sneberga/ Kaplica św. Marii Magdaleny (XXIII)

- (29./XXIII) Pierwsza oficjalna wzmianka o tej kaplicy to notatka w księdze liber S. Jacobi o przekazaniu przez opata z Bambergu Wilhelma Wolffesdorffa burmistrzowi Johannesowi Treptow (zm. 1416), za zgodą przeora kościoła św. Jakuba Fryderyka, patronatu nad ołtarzem i wikariatem św. Marii Magdaleny (vicaria S. Mariae Magdalenae). Ołtarz musiał powstać przed 1405 rokiem, gdyż wspomniany tu opat Wilhelm von Wolffesdorff zmarł 4 kwietnia 1405 roku. W 1407 roku w jednej z ksiąg zgonu znajdujemy zapis, iż „Hans Treptow utworzył wikariat w kościele św. Jakuba w kaplicy Sneberga [położonej] w nowym chórze naprzeciw domu parafialnego” (de vicarie de Hans Treptow gemaket heft to sunte Jacobe in Sneberg capellen in deme nyen kore to der wedeme wert), a w roku 1408 kolejny o „wikariacie, który założył Hans Treptow w południowej części nowego [obejścia] chóru” (de vicarie de Hans Treptow heft gemaket in dat suden in dem nyen kore). Jeszcze w 1532 roku występuje zapis, który potwierdza, iż wikariat ten „położony był naprzeciw przeoratu po prawej strony drzwi [wyjściowych] z chóru” (an der chordore recht iegen dem priorat ouer belegen). [77]
- Po sprzedaży miejsca po zlikwidowanym ołtarzu św. Marii Magdaleny, na początku XVIII wieku powstał tu grobowiec rodziny kupca i handlarza jedwabiem Franza Steinwega (ur. przed 1678, zm. przed 1714). Grobowiec odnotowano jeszcze w 1704, a także w 1781. Na drzwiczkach krypty umieszczono napis: Steinweg'sches - Begräbniss, welches laut dem Kaufbriefe vom 23. December 1704 und dem Vergleich vom 21. Mai 1781 nach Einsendung der letzten zu diesem Begräbniss berechtigen Leiche Vier und Siebenzig Jahr uneröffnet bleibet (pol. Dziedziczny grobowiec Steinwega, który zgodnie z zapisem w dokumencie sprzedaży z 23 grudnia 1704 i ugodą z 21 maja 1781; według przesłania tej ostatniej dają prawo pochowanym do nieotwierania grobowca przez 74 lat). [78]

  • Kaplica Sundacha (XXV)

- (31./XXV) Wzmianka o ufundowaniu w 1387 roku przez Alberta Sundacha ołtarza św. Marka (altare S. Marci) wraz z wikariatem w „kaplicy z ołtarzem [położonej] na tyłach stall chóru od strony posiadłości kościelnych [czyli domu parafialnego]” (in capella altaris retro stalla chori versus dotem), potwierdza, że w tym czasie w chórze kapłańskim istniały już stalle przeznaczone dla duchownych. Według Wehrmanna na przełomie XV/XVI wieku ołtarz św. Marka był pod patronatem rodziny Pawel; jeszcze w wykazie kaplic z 1568 roku wymieniono kaplicę Heinricha Paula z nagrobkiem rajcy miejskiego, późniejszego burmistrza Johannesa Dolgemanna. [79]
- W okresie poreformacyjnym miejsce po ołtarzu sprzedano i w powstałej krypcie grobowej pochowano wspomnianego już wyżej burmistrza Johannesa Dolgemanna (zm. 1540), potem Martina Bartholomeusa (1595) oraz Schroedera (1730, 1777). [80]

Kaplica Matki Boskiej Częstochowskiej

Dawna zakrystia,
Kaplica Północna
(literka „f”)
Kaplica Matki Boskiej Częstochowskiej (X)

- (f) [81] Współcześnie naukowcy zakładają, że na miejscu tej kaplicy w pierwszej fazie budowy kościoła prawdopodobnie usytuowana była wolno-stojąca budowla z trójbocznym zamknięciem od wschodu i osobnym wejściem w środkowej części od strony północnej, przeznaczona dla przydzielonych do kościoła św. Jakuba benedyktynów. [82] Z kolei według przekazów źródłowych było to boczne pomieszczenie sakralne zwane „Gerwekammer”, czyli zakrystia, w której przechowywano naczynia i szaty liturgiczne, a kapłani przygotowywali się do odprawiania obrzędów liturgicznych. Po raz pierwszy zakrystia wspomniana została w tym miejscu w 1407 roku przy wzmiance o wikariacie cechu kowali „położonym w obejściu chóru naprzeciw zakrystii” (tegen gerwekamer ouer unde an der kordor belegen). W wyniku zawalenia się w 1456 r. wieży południowej znacznym zniszczeniom uległa również zakrystia. Jej dawne położenie potwierdza także informacja z 1487 roku o ołtarzu krawców „[położonym] przed zakrystią” (vor der gerwekamer). Przebudowę zakrystii po zniszczeniach zlecono prowadzącemu odbudowę kościoła mistrzowi budowlanemu Janowi Benecke, który ok. 1490 roku nadał jej kształt prostokąta i zachowaną do dziś formę architektoniczną dwunawowego wnętrza z parą filarów podpierających sześcioprzęsłowe krzyżowo-żebrowe sklepienie. Wykazy kaplic sporządzone w czasie wizytacji kościelnych w roku 1573 i 1777 wymieniają zakrystię jako położoną przy Kaplicy Krawców (Kapelle der Schneider). [83]
- Wspomniany wykaz z 1777 r. określa ją także jako „Bahrenkapelle”, czyli kaplicę, w której przechowywano mary (podstawę, na której ustawiano trumnę ze zwłokami).[84] W pierwszej połowie XIX wieku rolę składu różnego rodzaju sprzętów. Dopiero w latach 1896-1898, podczas prac w drugim etapie restauracji kościoła, przywrócono jej funkcję sakralną i neogotycki wystrój dwunawowej kaplicy, nadając jej nazwę Kaplicy Północnej (Nordkapelle). [85] Kaplicę wyposażono w neogotycki ołtarz oraz ambonę. Na początku XX wieku co niedziela odbywały się tu nabożeństwa szwedzkiego kościoła ewangelicko-luterańskiego. [86] W latach 1933-1934 przystosowano ją do wykonywania urzędowych czynności kościelnych i studiowania Biblii. [87]

- (X) [88] Po odbudowie kościoła św. Jakuba po 1972 roku w kaplicy urządzono Kaplicę Matki Boskiej Częstochowskiej (Kaplica Maryjna). W kaplicy umieszczona jest kopia obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej, wykonana przez Annę Torwirt z Torunia, a w oknach zainstalowano witraże Wiktora Ostrzałka o tematyce maryjnej.

Kruchta z wejściem do Kaplicy Matki Boskiej Częstochowskiej

Grobowiec mężów Sophie Elisabeth Winnemer (nr 20)
Wejście do Kaplicy Maryjnej (V)

- (13.) Nie znamy wezwania jakiemu poświęcona była w średniowieczu ta kaplica i położony w niej ołtarz.
- Po roku 1570 została przebudowana na kryptę grobową, gdyż już w 1574 r. wspomniano w tym miejscu grobowiec Joachima Pargowa. Natomiast w 1736 roku Sophie Elisabeth Winnemer, z domu Müller i jej mąż radca handlowy Winnemer przebudowali kryptę na 8-metrowej wysokości nagrobek w formie barokowego portalu z misternie wykutą żelazną kratą, w którym spoczęli oprócz nich także jej dwaj poprzedni mężowie: kupiec i handlowiec Christian Evert Weyland oraz kupciec i starszy gildii Heinrich Meyer (cyfra „20” na rzucie kościoła z 1902). [89]

- (V) Obecnie w miejscu krypty grobowej z nagrobkiem usytuowano wejście do Kaplicy Matki Boskiej Częstochowskiej. Nad wejściem wybudowano emporę umożliwiającą dojście z północnych schodów wieżyczkowych do małych organów umieszczonych nad kaplicą (VII), położoną po jego prawej stronie. Po lewej stronie wejścia do kaplicy maryjnej na ścianie obejścia, nad wejściem do klatki wejściowej schodów wieżyczkowych umożliwiających dojście do neobarokowej sygnaturki postawionej na szczycie dachu w 2010 roku, wisi barokowe epitafium Henninga von Knutha z 1693 roku [90], pochodzące z kościoła Najświętszej Marii Panny w Koniewie (niem. Kunow), w pow. Kamień Pom., w gminie Wolin.

Kaplica z emporą organową

Dawna Kaplica św. Doroty (trzecia od prawej, nr 21)
Kaplica z emporą organową (VII)

- (15.) W czasach średniowiecza była to otwarta kaplica z ołtarzem pod wezwaniem św. Doroty (Sunte Dorothea), przy którym w 1380 roku Adelheida, wdowa po Tydemanie Westvalu ufundowała wikariat św. Doroty i św. Iwo (Vicaria S. Dorotheae, S. Yvonis). [91] Kolejny wikariat, jak się wydaje miał związek z poprzednio ufundowanym przez Adelheidę, gdyż w 1386 roku Heinrich Westphal ufundował przy tym samym ołtarzu wikariat św. Piotra, św. Pawła i św. Tomasza (vicaria S. Petri et Pauli et Thomae), co potwierdza zapis z 1411 oraz 1434 roku, mówiący o „dwóch wikariatach, które łączy rodzina Westphalów” (de beyden vicarien de de westfelesche maket heft). Według księgi kościelnej liber S. Jacobi w 1407 w kaplicy tej został ufundowany drugi ołtarz, ołtarz kaznodziejów (Altare praedicatorum), niestety przy niedostatku innych informacji sprawa jest całkowicie niejasna. Z kolei z zapisu w księdze zgonów z 1434 i 1436 roku wynika, że patronem wikariatu założonego w kaplicy św. Doroty przez Jacoba Westwala (określanego także jako Jacob Westual), był Paul Beringer, cyt.: „Paweł Beringer opiekun wikariatu w kaplicy świętej Doroty, którą zalożył Jakub Westual” (Pawel Beringhere lenher der vicarien de nu her Jacob Westual heft in sunte Dorotheen capelle). Stąd też kaplica św. Doroty na przełomie XV/XVI wieku nazywana była także Kaplicą Beringera, co również potwierdza wykaz z wizytacji w 1568 roku, gdzie wymieniono jedną Kaplicę Beringera położoną przy zakrystii (der Beringer Kapelle ahn der Gervkahmer belegen), i jednocześnie drugą Kaplicę Beringera z jednym ołtarzem (der Beringer andere Kapelle mit einem Altar), położoną w elewacji bocznej nawy przy południowej kruchcie podwieżowej kościoła. Wykaz kaplic z 1596 roku wymienia w tym miejscu kolejną niejasną nazwę: die Diaconi, mającą być może związek z informacją o wspomnianym wyżej ołtarzu kaznodziejów [92], lub powstałą tu po 1570 roku kryptą grobową kryjącą doczesne szczątki diakonów z kościoła św. Jakuba. Bardziej prawdopodobna wydaje się być wersja związana z ołtarzem kaznodziejów, przy którym jeszcze w 1310 został ufundowany przez mieszczanina Heinricha Perleberga wikariat św. Pawła (vicaria S. Pauli), i na którego powiązanie z urzędem kaznodziei kościoła św. Jakuba (Amte des predicator an St. Jakobi) zezwolił w 1428 roku biskup kamieński Zygfryd von Bock. [93]

Grobowiec mężów Sophie Elisabeth Winnemer
(nr 20), obok fragment otwartej kaplicy nr 21

- Podczas odbudowy świątyni ze zniszczeń wynikłych z oblężenia z 1677 roku w kaplicy umieszczono siedem płyt nagrobnych pochodzących z 17. i 18. stulecia. Trzy płyty nagrobne umieszczono bezpośrednio na istniejącej jeszcze krypcie grobowej Pozostałe cztery oparto o ściany kaplicy, dwie na ścianie północnej i dwie na bocznych ścianach. Z wymienionych tu siedmiu płyt trzy pochodziły z 2. połowy XVII wieku, w tym jedna z nich posiadała nieczytelną inskrypcję, druga z 1687 roku należała do Niclausa [Mikołaja] Kargertala i jego żony Elisabet Rolof, a trzecia z 1694 należąca do fundatorów drzwi w portalu północnej wieży, starszego cechu szewców Girgena [Iürgen] Wicka i jego małżonki Bennegel Tesler. Pozostałe cztery płyty pochodziły z XVIII wieku, w tym jedna z 1706 roku należała do starszego cechu piekarzy Jochima Pusta i jego żony Cathariny Mattken, kolejna z 1709 r. do Christiana Kornmessera, następna z 1712 r. do Waltera Petera i jego żony Susanny Barthold, a ostatnia siódma należała do niejakiego Gottfrieda Raben[...] (tu nazwisko nie do końca czytelne), i jego żony Dorothei Cramer, wdowy Camerat. [94] Na głównej ścianie kaplicy w 1693 roku zawieszono tablicę z łacińską inskrypcją opisującą zniszczenie kościoła podczas oblężenia w dniu 5 sierpnia 1677 roku, a także upamiętniającą wkład pracy przy odbudowie wymienionych z nazwiska prowizorów kościoła i kupców szczecińskich i zawierająca na koniec zachętę do dalszych ofiar na rzecz odbudowy. Z kolei na wschodniej ścianie zawieszono 4-metrowej wysokości epitafium poświęcone kupcowi szczecińskiemu Martinowi Ritow i jego małżonce Annie z domu Kameteken. [95] Na ścianie czołowej filara wisiała mała żeliwna tablica z informacją, iż pod posadzką wejścia do zakrystii usytuowanego za ścianą położonej obok kaplicy (cyfra „22” na rzucie kościoła z 1902 r.), pochowano byłego królewsko-pruskiego radcę rządowego i sekretarza lennego Balthasara von Schröder (ur. przed 1663; zm. po 1683), i jego żonę Christinę z domu Böttischer (zm. 11.02.1683 roku). [96]

- (VII) Obecnie w górnej części otwartej kaplicy wbudowano emporę, na której ustawiono dziewięciogłosowe organy boczne wykonane w latach 1980-1981 przez firmę Kamińskiego z Warszawy i firmę Jacobi ze Sztokholmu. W posadzce kaplicy, patrząc od lewej zachodniej strony, umieszczone są wspomniane już wyżej trzy płyty nagrobne z dawnego wyposażenia tej kaplicy: płyta bez daty rocznej, z niezbyt czytelną inskrypcją, należąca do Gottfrieda Raben[...] i jego żony Dorotei Cramer, wdowy Camerat, druga pochodząca prawdopodobnie z roku 1687, należąca prawdopodobnie do Niclausa Kargetala i jego żony Elisabet Rolof, z niezbyt czytelną inskrypcją w górnej części płyty, i czytelnym cytatem z Biblii Lutra umieszczonym w jej dolnej części, i trzecia z 1706 roku, położona po prawej wschodniej stronie, należąca do Joachima Pusta i jego żony Katarzyny Mattken, także z cytatem z Biblii, umieszczonym w jej dolnej części. [97]

Kaplica św. Jana Pawła II

Dawna Kaplica Krawców (druga od prawej, nr 22)
Kaplica św. Jana Pawła II (IX)

- (17.) Według zapisów w księgach zgonów z lat 1418 i 1421 starsi cechu krawców ufundowali wikariat krawców (schroder vicarie) przy ołtarzu pod nieznanym nam wezwaniu, ale istniejącym w tym miejscu najprawdopodobniej już od 1380 roku. Fundację wikariatu pod opieką krawców potwierdzają kolejne zapisy z 1427 i 1487 roku, a także wykaz kaplic z 1568 r., według którego fundacja miała miejsce dopiero w roku 1425. Zgodnie z tymi ostatnimi informacjami ołtarz krawców i związany z nim wikariat położony był „przed zakrystią” (vor der gerwekamer, 1487), a także, cyt.: „przy, a właściwie w drzwiach zakrystii [położonej] obok drzwi wyjściowych na Targ Węglowy” (ahn und für der Gervkahmerthüre der Schneider-Altar gestanden neben der Kalenmarkts Thüre, 1568). [98]
- W trakcie kolejnej wizytacji w 1573 roku pojawia się zapis o kaplicy grobowej naprzeciw zakrystii przypisanej ponownie w dniu 7 listopada 1573 r. cechowi krawców, i zachowanej jeszcze w 1777 r. [99] Przewodnik po kościele z 1902 roku opisuje kaplicę jako rodzaj przedsionka zakrystii zamkniętego od strony obejścia chóru drzwiami pokrytymi malunkiem, w którego podłodze przed właściwym wejściem do zakrystii osadzona była płyta nagrobna, pod którą pochowano wspomnianego wyżej Balthasara von Schrödera wraz z małżonką. [100]

- (IX) Po odbudowie kościoła w 1972 roku znajdujące się tu wcześniej wejście do obecnej kaplicy maryjnej, a wcześniej Kaplicy Północnej, z czasem zamurowano. Jest ono jednak czytelne od strony wnętrza kaplicy Mariackiej. Kilka lat temu pod posadzką otwartej kaplicy odkryto zachowane relikty pierwszej gotyckiej kaplicy sprzed jej piętnastowiecznej przebudowy, tj. relikty ceglanych cokołów i pionowy element dekoracyjny (tzw. służek pierwotnego wnętrza), a także późniejszą komorę grobową barokowej krypty z drugiej poł. XVII wieku [101], prawdopodobnie grobowiec wspomnianego już wyżej Balthasara von Schröder. Natomiast na przełomie 2013/2014 roku, podczas prac przy wykopie pod kryptę grzebalną biskupów pomocniczych archidiecezji szczecińsko - kamieńskiej, odkryto kamienie będące prawdopodobnie średniowiecznym fundamentem północnej ściany kościoła. [102] Obecnie jest to Kaplica św. Jana Pawła II. Współczesny obraz Przedstawiający Papieża Polaka, namalował Mieczysław Chruściel. Wewnątrz kaplicy stoi fotel na którym siedział Jan Paweł II podczas Mszy Św. w katedrze w dniu swoje wizyty w Szczecinie 11 czerwca 1987 roku.

Kaplica z wyjściem płn.-wsch.

Kruchta północno-wschodnia

- (r) W wyjściu prowadzącym w kierunku Targu Węglowego osadzone były drzwi z 1688 roku ozdobione inskrypcją z informacją o darczyńcach (literka „g” na rzucie kościoła z 1902 r.), a od strony obejścia chóru kruchtę zamykało przepierzenie ozdobione alegorycznymi malowidłami z 1707 roku. [103]

- Obecnie wyjście nie jest używane. Na bocznej ścianie umieszczono płytę nagrobną mieszczanina i kupca Michaela Gabuera z 1623 roku. [104]

Kaplica św. Judy Tadeusza

Kaplica rodziny Winnemer
(nr 23)
Kaplica św. Judy Tadeusza (XII)
Obraz św. Tadeusza Judy, 2016

- (19.) Pierwszą pewną wzmianką o tej kaplicy jest informacja o ufundowaniu w 1383 roku przez mieszczanina Nicolausa Sneberga wikariatu pw. „10000 Rycerzy, św. Grzegorza i Ambrożego oraz 11 tysięcy Dziewic” (vicaria Sanctorum decem milium militum, Gregorii, Ambrosii et undecim milium virginum). [105] Z innego zapisu wynika, że wikariat ufundowany przez Sneberga znajdował się w „kaplicy [położonej] po prawej stronie wyjścia na Targ Węglowy" (capella ad dextram euntibus ad forum carbonum), czyli jednoznacznie po północnej stronie kościoła. W księdze zgonów (Geistliche Verlassungsbücher) z 1403 roku wspomniano o „wikariacie założonym przez Mikołaja Sneberga w obejściu nowego chóru [kościoła] świętego Jakuba od strony Targu Węglowego przy [ołtarzu] poświęconym 10000 Rycerzy i św. Grzegorza, Ambrożego i 11000 Panien” (vicarie de Claves Sneberch hest ghemaket in deme umegange des nygen kores to sunte Jacobe an der siden to deme kolmarkede in de eere der Xm. riddere unde S. Gregorius, Ambrosius unde der elfen dusent meghede). Podobnie jeszcze w 1490 i 1513 roku. Natomiast w 1391 roku Nicolaus Sneberg w tej samej kaplicy założył drugi ołtarz z wikariatem poświęconym św. Antoniemu Pustelnikowi a także wyznawcom św. Agnieszki Dziewicy i Męczennicy (vicaria S. Antonii eremitae et confessoris nec non S. Agnetis virginis et martyris). Biorąc pod uwagę, iż kult św. Urszuli i jej towarzyszek szczególnie rozpowszechnił się dopiero w XV wieku można pokusić się o stwierdzenie, że początkowo była to Kaplica św. Antoniego, a w późniejszym czasie określano ją nazwą Kaplicy Bractwa 10000 Rycerzy i 11000 Panien. Przy opisie nieistniejących kaplic przy ścianach obejścia chóru kapłańskiego wspomnieliśmy, iż w 1407 roku pojawiła się wzmianka o fundacji wikariatu w kaplicy Sneberga (in Sneberg capellen, nr XXIII na rzucie przyziemia z 1923). Czy również ta kaplica miała związek z Bractwem 10000 Rycerzy i 11000 Panien (Xm.ridder unde XIm.iunk vrouwen), nie jesteśmy w stanie już potwierdzić. [106]
- W 2. połowie XVI wieku powstała tu krypta grobowa, w której spoczął Kaspar Golz (ur. 1525; zm. 5.12.1605; wzmianki z 1574, 1596). W 1692 roku kaplicę wraz z kryptą zakupiła Benigna Winnemer, wdowa po Jakobie Jeneke, przy czym kryptę grobową przebudowano na nowo. Konstrukcja nowego grobowca była podobna do wspomnianego wyżej grobowca z 1736 roku, w którym pochowano dwóch mężów Sophie Elisabet Winnemer z domu Müller, żony radcy handlowego Winnemera (zob. kaplica nr V na rzucie przyziemia z 1923 roku). Prawdopodobnie był jednak starszy, być może pochodził z drugiej poł. XVII wieku. Stąd w przekazach przypisuje się go rodzinie Jacobusa Winnemera (ur. 1611; zm. 1688). [107]

- (XII) Do niedawna w otwartej kaplicy poświęconej św. Judzie-Tadeuszowi, patronowi spraw trudnych i beznadziejnych, znajdował się współczesny obraz tego świętego autorstwa Krystyny Bogdan (1984). Obraz osadzony był w barokowej ramie pochodzącej z katedry w Kamieniu Pomorskim. Obecnie na ścianie kaplicy zawieszono również współczesny obraz świętego namalowany przez dr Mieczysława Chruściela. Obraz został poświęcony 28 października 2014 roku, we wspomnienie liturgiczne świętego Judy Tadeusza. W oknie nad obrazem widnieje witraż z wyobrażeniami Michała Archanioła, św. Judy Tadeusza, św. Franciszka z Asyżu i św. Barbary, ufundowany przez Barbarę Bartłomowicz-Oesch, wnuczkę Franciszka Bartłomowicza (ps. „Brzęk”, „Grzmot” komendant obwodu Tomaszów Lubelski Okręgu Lublin Batalionów Chłopskich), i jej małżonka Franza Oescha.

- Obejście chóru w części północnej i północno-wschodniej -

Kaplice nr 20, 21, 22,wyjście (r),
kaplice nr 23, 24, 25
Grobowce rodziny Winnemer,
Nonemannów i Meyerów
(kaplice nr 23, 24, 25)
Rzeźba z grobowca rodziny Winnemer
(nr 23)
Fragment
wyjścia (r) i kaplice
nr 23, 24, 25
Grobowce rodziny Nonemannów i Meyerów
(kaplice nr 24, 25, 26)

Kaplica Portowców

Kaplica rodziny Nonemann
(nr 24)
Kaplica Portowców (XIII)

- (20.) Nie znamy wezwania jakiemu poświęcona była ta kaplica przed przebudową kościoła na kościół halowy. Z informacji z roku 1386 dowiadujemy się, że przy ołtarzu w „kaplicy [położonej] przy obejściu chóru” (capella circa chorum), podkomorzy Engelbert Lemgow i jego żona Adelajda ufundowali wikariat św. Tomasza, św. Stefana, św. Erazma, św. Katarzyny i św. Agnieszki (vicaria S. Thomae, Stephani, Erasmi, Katherinae et Agnetis). Stąd w przekazach źródłowych kaplica określana jest mianem Kaplicy Lemgowa. [108]
- W kaplicy przebudowanej na kryptę grobową już w 1568 roku odnotowano grobowiec rodziny von Ramminów, a następnie rodziny Schwellengräbelów, w tym starszego gildii kupieckiej z Domu Żeglarza Hansa Schwellengräbela (1581) i burmistrza Gottfrieda Schwellengräbela (1669, 1730). W 1777 roku krypta przeszła w ręce kupieckiej rodziny Nonnemann, gdyż taka data roczna widniała na drzwiach do krypty grobowej, i dwa lata po śmierci Johanna Christopha Nonnemanna została gruntownie przebudowana. Był to jedyny w kościele kamienny grobowiec w stylu empire, gdyż pozostałe nagrobki zostały wykonane z drewna. [109]

- (XIII) Współcześnie jest to otwarta Kaplica Portowców, której centralne miejsce zajmuje drewniany krzyż, postawiony w czasie strajków w sierpniu 1980 roku na terenie szczecińskiego portu na Łasztowni. Pod krzyżem umieszczono godło cechu kupców rybnych z 1693 r., przedstawiające Matkę Bożą z Dzieciątkiem i rybami. Płaskorzeźba ta stanowiła niegdyś element rzeźbiarski obudowy filara stojącego wewnątrz stall gildii kupców z Domu Żeglarza, usytuowanych w środkowej nawie kościoła św. Jakuba (cyfra „2” na rzucie kościoła z 1902). W kaplicy znajduje się również obraz Wieńczysława Mazusia przedstawiający cudowny połów ryb oraz współczesny witraż autorstwa Ireny i Longina Kisielewskich (1990), przedstawiający Chrystusa uśmierzającego burzę na morzu. Na podłodze ułożono oryginalną posadzkę pochodzącą z wnętrza kościoła św. Jakuba z końca XIX wieku.


Kaplica św. Maksymiliana Marii Kolbego

Grobowiec rodziny Meyer
(nr 25)
Kaplica św. Maksymiliana Kolbego (XIV)

- (21.) Jest to kolejna kaplica, której wezwania sprzed przebudowy kościoła z bazylikowego na halowy nie znamy. Z przekazu z 1386 roku wynika, iż Rudolf Boek i jego żona Zofia ufundowali wikariat poświęcony świętemu Jodokowi (vicaria S. Jodoci), który powstał, jak zapisano to w księdze „liber S. Jacobi”, przy ołtarzu w kaplicy położonej na lewo od dużej odkrytej kaplicy za chórem (czyli w kaplicy oznaczonej na rzucie z 1902 roku cyfrą „27”). W przekazach źródłowych kaplica określana jest mianem Kaplicy Boeka. [110]
- W okresie poreformacyjnym kaplicę przebudowano na kryptę grobową, w której już w 1568 roku pochowano senatora Hansa Nevelinga (Johannes Neveling), a w 1577 Valtina Helfreicha, którego grobowiec w tym miejscu wspomniano jeszcze w 1596 roku.
W drugiej połowie XVII wieku, w 1668 roku kryptę na grobowiec rodzinny wykupił Johann Philip von Meyer, radny miejski w Szczecinie (ur. 06.01.1615 w Szczecinie; zm. 25.01.1680 w Neuengrape), który nabył ją dla siebie oraz drugiej żony Elisabeth Winter (ur. 13.03.1631), obydwoje zostali wspomniani w tym miejscu jeszcze w 1730 i 1777 r. ). W 1734 roku krypta została ozdobiona nagrobkiem wykonanym przez rzeźbiarza Erharda Löfflera na zlecenie jego córki z drugiego małżeństwa, wdowy po kupcu Gerstmannie. Ocalałe po nalotach II wojny światowej rzeźby czterech putt z nagrobka Meyerów zostały umieszczone na belce nad wejściem do Kaplicy Chrzcielnej, podobnie jak dwie wazy z konsolami, które umieszczono w Kaplicy Książąt Pomorskich. [111]

- (XIV) Obecnie otwarta kaplica pw. św. Maksymiliana Marii Kolbego poświęcona jest ofiarom hitlerowskich obozów zagłady. Rzeźbę świętego Maksymiliana Kolbego, której autorem jest Anna Dopierała Bomba, ustawiono na tle ściany zawierającej nazwy niemieckich obozów koncentracyjnych. Krata oddzielająca kaplicę od nawy nawiązuje do wyglądu ogrodzeń z drutu kolczastego w hitlerowskich obozach zagłady, natomiast witraż projektu ks. Jana Młyńczaka przedstawia męczeństwo Chrystusa i św. Maksymiliana Kolbe.

Kaplica św. Wojciecha

Kaplica Loitzów przed przebudową w 1934
(nr 27)
Kaplica św. Wojciecha (XV)

- (22.) Pierwsza wzmianka o tej kaplicy pochodzi z zapisu z księgi kościelnej „liber S. Jacobi”, gdzie odnotowano, iż w 1348 roku rajca miejski Martin Nyenkerken (Newenkercken), i jego małżonka Walburgis ufundowali wikariat św. Piotra i Pawła (vicaria S. Petri et Pauli) przy ołtarzu, który miał znajdować się w dużej, o podwójnej szerokości kaplicy położonej na tyłach chóru kapłańskiego. Pozwala nam to z dużym prawdopodobieństwem umiejscowić ją w środkowej części obejścia prezbiterium od strony wschodniej świątyni. W 1404 roku wikariat określano jako „ufundowany przez Nyenkerkena” (de de Nyenkerkesche gestichtet heft). Jeszcze w 1424 r. należała do tej rodziny, stąd w przekazach źródłowych określana jest mianem Kaplicy Nyenkerkena. Następnie kaplica została przejęta przez Radę Miejską, a w 1496 roku w księdze kościelnej pojawia się zapis o „wikariacie [położonym] za głównym ołtarzem” (vicarie achter dem hogen altare), ufundowanym przez Hansa Loitza, przedstawiciela kupiecko-bankierskiej rodziny Loitzów. Podobnie odnotowano w roku 1524: „za chórem w dużej kaplicy” (achter dem kore in der groten capelle). Obydwa zapisy o ołtarzu, któremu patronowali Loitzowie potwierdza nam wykaz kaplic z wizytacji kościelnej w 1568 roku, gdzie wymieniono „Kaplicę Loitzów z jednym ołtarzem i trzema kielichami mszalnymi”. [112] Jednym z wikarych przy tym ołtarzu w latach 1512-1514 był Johann Schele, wymieniony w księdze miejskiej jeszcze w 1523 i w 1536 r. [113]
- Po reformacji kaplicę, podobnie jak pozostałe w kościele, przerobiono na podwójną barokową kryptę grobową zamkniętą dwoma wykutymi z żelaza drzwiami. Przez kolejne ponad trzy wieki była miejscem pochówku m. in. Pawela i Lorentza Troina (wzmianka z 1577), Andreasa Krügera i jego żony ...? (wspomnianych w 1668),i kolejnego, być może tego samego Andreasa Krügera (ur. przed 1658; zm. 1674), starszego gildii kupieckiej, członka cechu sukienników i Domu Żeglarza, następnie radcy krajowego Christiana Friedericha Freyberga (ur. przed 1676), o których wspomniano w tym miejscu jeszcze w 1730 r., a także kupca Helviga i kolejnego Freyberga (1771). W 1776 roku został również wspomniany Johann Wolfgang Rauch, pochowany w kaplicy „za zegarem” (Hinter der Uhr), czyli również w dawnej Kaplicy Loitzów. [114]
- Po zlikwidowaniu krypty kaplicę przekształcono w 1934 roku w otwartą kaplicę poświęconą pamięci parafian poległych podczas I wojny światowej. Pozostałością po niej są widoczne jeszcze dzisiaj podstawy niezachowanych pięciu tablic z nazwiskami poległych w latach 1914-1918. [115]

- (XV) Obecnie otwarta kaplica posiada wezwanie św. Wojciecha. W jej centralnym punkcie zawieszona jest szafa tryptyku, w której umieszczono rzeźby pochodzące z Kościoła Mariackiego w Chojnie, tj. szesnastowieczną figurę Matki Bożej Apokaliptycznej (Maryja stoi na sierpie księżyca, co symbolizuje zwycięstwo nad siłami zła i szatana), a obok niej św. Wojciecha (z symbolicznym wiosłem). Pod ołtarzem znajduje się relikwiarz z relikwiami św. Wojciecha sprowadzonymi do szczecińskiej katedry 16 listopada 1997 r., natomiast nad ołtarzem rzeźba przedstawiająca Michała Archanioła z XVII wieku, która niegdyś wieńczyła baldachim niezachowanej ambony kościoła św. Jakuba (cyfra „6” na rzucie kościoła z 1902). Natomiast we wnęce po prawej stronie umieszczono rzeźbę anioła z trąbką z ok. 1760 r. również pochodzącą z dawnego wyposażenia kościoła. Na ścianie kaplicy, w jej obu rogach z inicjatywy ks. kanonika Andrzeja Krzystka powieszono tablice z wykazem biskupów pomorskich i kamieńskich oraz archidiecezji szczecińsko-kamieńskiej. W posadzce przed kaplicą znajduje się wejście do umieszczonej pod kaplicą krypty grzebalnej biskupów szczecińsko-kamieńskich. Nad kaplicą w obydwu oknach umieszczono ogromny witraż projektu Wiktora Ostrzołka (powierzchnia o pow. 87 m kwadrat.), ufundowany z okazji pielgrzymki papieża Jana Pawła II do Szczecina przez małżeństwo Charlesa Conroy'a i Romę Masacz-Conroy z Nowego Jorku, i przedstawiający zmartwychwstanie na tle scen biblijnych, historycznych i współczesnych oraz Chrystusa Sędziego na Majestacie z postaciami współczesnych przedstawicieli stanów żyjących na Pomorzu.

- Obejście chóru w części wschodniej -

Kaplica pamięci poległych, 1914-1918 (nr 27)
Tablice pamięci poległych (nr 27)
Witraże kaplicy pamięci poległych (nr 27)
Witraż kaplicy pamięci poległych (nr 27)

Kaplica Szewców

Krypta grobowa w Kaplicy Szewców (nr 28)
Kaplica Szewców (XVII)

- (23.) W roku 1387 roku został utworzony wikariat poświęcony „wspomnieniu [zmarłych] wiernych” (Vicaria commemoracionis fidelium) przy ołtarzu usytuowanym w otwartej kaplicy będącej pod patronatem cechu szewców. Wzmianka o wikariacie szewców (schomaker vicarie) dość często występowała w zapisach księgi zgonów Verlassungsbücher z lat 1397-1518. Na miejsce jego położenia wskazywał zapis o „trzeciej kaplicy i wikariacie [położonym] za chórem czyli w kaplicy szewców obok której idziemy do przeoratu” (achter dem kore als de 3. capelle unde vicarie so men geyt na dat priorat in der schomaker capelle). Z kolei w wykazie kaplic z 1568 r. wymieniono „kaplicę szewców z jednym ołtarzem”. [116]
- W drugiej połowie XVI wieku została przebudowana na kryptę grobową zamkniętą drzwiami wykutymi z żelaza, o czym świadczyła płyta nagrobna z roku 1570 osadzona w posadzce przed kaplicą do czasu renowacji kościoła, a także wzmianka w wykazie kaplic z 1576 roku o miejscu pochówku w kościele starszych cechu szewców. [117] W 1779 roku cech szewców ufundował nad wejściem do krypty barokowy portal opatrzony inskrypcją o treści: AMT DER SCHUMACHER (pol. Cech szewców) i datą roczną Ano 1779 (pol. roku Pańskiego 1779); o krypcie grobowej bez nagrobka informują nas także wykazy kaplic z wizytacji kościoła z roku 1777. [118]

- (XVII) Obecnie zgromadzone są w niej szczątki ludzkie znalezione podczas prac przy odbudowie katedry w latach 1971-1972 oraz znalezione w latach 2005-2006 pod posadzką kruchty podwieżowej południowej. Część kości złożonych zostało w cynowym sarkofagu z roku 1620 należącym do pomorskiej rodziny von Wedel z Krępcewa, który wydobyto z krypty grobowej usytuowanej pod kościołem w Krępcewie (parafia Rzeplino, gm. Dolice). Sarkofag odrestaurowany został w 1972 przez nieistniejącą obecnie Pracownię Konserwacji Zabytków ze Szczecina. Kościół Matki Boskiej Częstochowskiej (Krępcewo). Kaplicę zdobi witraż wykonany w 1998 przez Michała Kośmickiego według projektu Grażyny Strykowskiej. Jako jedyna kaplica w szczecińskiej katedrze zachowała zewnętrzny barokowy wystrój z 1779 roku.

- Obejście chóru w części południowo-wschodniej -

Kaplice nr 27, 28, 30
Kaplice nr 28, 30, b.n., wyjście płd.-wsch.
(literka „o”)
Portal wyjścia płd.-wsch.
(literka „o”)
Kołatka z drzwi wyjściowych (literka „o”)

Kaplica Miłosierdzia Bożego i Sybiraków

Kaplica rodziny von Zastrow
(nr 30)
Kaplica Miłosierdzia Bożego (XVIII)

- (24.) Według księgi kościelnej liber S. Jacobi w okresie średniowiecza była to kaplica z ołtarzem, w której nieznany fundator założył w 1387 roku wikariat poświęcony św. Stefanowi i św. Andrzejowi (vicaria S. Stephani et Andreae). [119] Z kolei z miejskiej księgi zmarłych z 1510 roku dowiadujemy się, że wdowa po Hansie Furpalu ufundowała wikariat poświęcony Błogosławionej Dziewicy położony koło kaplicy powroźników (vicariae Hans Furpalschen up der repslager altar), który z czasem przeszedł pod opiekę cechu piekarzy. [120] Z przekazu podanego w księdze kościelnej liber S. Jacobi w 1387 roku wynika, że wikariat św. Stefana i św. Andrzeja ufundowano w kaplicy położonej pomiędzy kaplicami szewców i piekarzy, co przy okazji upewnia nas, iż cechy rzemieślnicze już wtedy posiadały swoje kaplice w obejściu chóru, a także daje nam podstawę do stwierdzenia, że wikariat ufundowany przez nieznanego fundatora założono w kaplicy powroźników. [121] Kaplica powroźników w późniejszym czasie określana była mianem kaplicy pod wezwaniem św. Małgorzaty (S. Margareten-Capelle), które miano w kościele św. Jakuba wymieniano dość często. Początkowo w 1450 roku występuje nieokreślony bliżej „wikariat w kaplicy św. Małgorzaty” (vicarie in S. Margareten capelle), ale z zapisów w dokumentach źródłowych wynika, że jest tu mowa o dwóch różnych kaplicach św. Małgorzaty. Jedna z nich według pewnej notatki z 1511 opisana została jako położona „za chórem naprzeciw przeoratu” (achter deme kore na deme priorat werth), a także jako „[położona] w drugiej kaplicy przy drzwiach” (de andere capelle van der dore to), czyli „za Kaplicą Mariacką” (achter Mariencapelle) (1516), i jednocześnie przed Kaplicą Wussowów (der Wussowen capelle) (1505). Zatem w tym przypadku miano na myśli kaplicę w nawie głównej, zwaną w drugiej połowie XVI wieku Kaplicą Hohenholtza, Loitza i Mildentza (nr III na rzucie kościoła z 1923 roku). [122] Kolejną nazwę kaplicy św. Małgorzaty z wikariatem, ale już z bliższymi szczegółami wymieniono w 1498 roku. Z ustaleń Wehrmanna wynika, że w tym przypadku była tu mowa o wikariacie pod wezwaniem Trzech Króli (vicarie der hiligen drie konige), któremu już w 1469 r. patronował burmistrz Nicolaus Goldbeke, sprawujący władzę w latach 1469-1476, a także kolejni członkowie rodziny Goltbeków w latach 1490-1511, o czym świadczy wspomniany zapis z 1498 roku, cyt.: „wikariat Goltbeków [w kaplicy usytuowanej] po stronie położonej naprzeciw przeoratu” (der Goltbeken vicarie an der siden tegen dat priorat ouer belegen). Stąd też od tego czasu dla dawnej kaplicy powroźników utrwala się nazwa Kaplicy Goltbeków (Goldbecken–Kapelle). [123]
- W 1577 roku w krypcie grobowej położonej w kaplicy Goltbeków pochowano Pawela Egera, natomiast w 1730 r. Bartholomaensa Herchta. Następnie w 1745 roku kryptę zakupił senator Jacob Albrecht Zastrow (ur. 18 września 1661, zm. 3 kwietnia 1750), który zlecił rzeźbiarzowi Erhardowi Löfflerowi przebudowę krypty na grobowiec z dekoracjami podobnymi do nagrobka w kaplicy przerobionej na grobowiec rodziny von Meyerów (cyfra „25” na rzucie kościoła z 1902). [124]

- (XVIII) Obecnie w otwartej kaplicy poświęconej Miłosierdziu Bożemu ustawiono współczesny obraz Pana Jezusa Miłosiernego oprawiony w dziewiętnastowieczną drewnianą ramę pochodzącą z kościoła Chrystusa Króla w Świnoujściu. Na ścianie wschodniej zawieszono epitafium dziękczynne Zachodniopomorskiego Związku Sybiraków z obrazem Matki Boskiej Grodzieckiej z 1940 r., herby Wilna i Lwowa oraz godło Zachodniopomorskiego Związku Sybiraków. Natomiast na ścianie zachodniej zawieszono dwie tablice poświęcone zesłanym na Sybir i zamordowanym w Katyniu. Witraż, który również został ufundowany przez Sybiraków, a zaprojektowany przez ks. Jana Młyńczaka, wykonała w 1992 roku poznańska firma Michała Kośmickiego. Przedstawia sceny Miłosierdzia Bożego na tle scen biblijnych, historycznych i współczesnych.

Kaplica św. Katarzyny (Kolejarzy)

Kaplica piekarzy (b.n.)
Kaplica Kolejarzy (XIX)
Obraz z przedstawieniem alegorii Prawa i Łaski (b.n.)

- (25.) Z informacji o wikariacie św. Stefana i św. Andrzeja ufundowanym w położonej obok kaplicy św. Małgorzaty wiemy, że już w 1387 roku była to kaplica będąca pod opieką cechu piekarzy (capella pistorum), którzy do czasu wprowadzenia reformacji posiadali w kościele św. Jakuba sześć wikariatów potwierdzonych w dokumentach z XV i z początku XVI wieku. Wehrmann podaje, że według kościelnej księgi zmarłych były to: wikariat poświęcony św. Filipowi i św. Jakubowi, ufundowany przez Johannesa i Adelheidę Pinnow w 1408 roku, dwa wikariaty ufundowane w 1419 przez Jakoba Goldschmidta na chwałę św. Trójcy (vicaria S. Trinitatis), wikariat ufundowany w 1457 roku przez Hieronymusa Geremanna i jego małżonkę Mechtildę, wikariat ufundowany przez Barbarę Simon w 1508 r., i ostatni szósty wikariat poświęcony Błogosławionej Dziewicy (vicarie beatae virginis), ufundowany przez wdowę po Johannesie Vorpahlu w 1510 r. [125] Wszystkie z czasem przeszły pod patronat piekarzy, z tym jednak, że wikariat poświęcony Błogosławionej Dziewicy w miejskiej księdze zmarłych z 1510 roku określony był jako „wikariat Hansa Furpala [położony] koło ołtarza powroźników” (vicariae Hans Furpalschen up der repslager altar). [126] W wykazie kaplic z 1568 roku kaplica została opisana jako „kaplica piekarzy białego pieczywa z jednym ołtarzem położona jako pierwsza od strony drzwi [wyjściowych] do przeoratu” (Wittbecker Kapelle mit einem Altare ahnn der einen und ersten seidt der Prioratthüren belegen). [127]

- W drugiej połowie XVI wieku kaplicę przebudowano na niską kryptę grobową bez ozdób, zamkniętą żeliwnymi drzwiczkami, i w takim stanie dotrwała do połowy XX wieku. W krypcie pochowano w 1575 roku Timotheusa Gerschona, następnie w 1730 burmistrza Johanna Gansewinta, natomiast w 1777 nieznanego z imienia Daberkowa. Z zachowanych fotografii wynika, że na ścianie po lewej stronie kaplicy zawieszono duży obraz z motywem religijnym i umieszczonymi w jego dolnej części wersami z Starego i Nowego Testamentu, w tym z Księgi Izajasza: Siehe, eine Jungfrau ist schwanger und gebirt einen Sohn, de wird sie heissen Immanuel (pol. Oto Panna pocznie i porodzi Syna, i nazwie Go imieniem Emmanuel [l7:14]), kolejny z listu do Rzymian: Ich elender Mensch wer wird mich erlösen aus dem Leibe der Todes (pol. Nieszczęsny ja człowiek! Któż mnie wyzwoli z ciała, [co wiedzie ku] tej śmierci? [7:24]), i z Ewangelii wg św. Jana: Siehe, das ist Gottes Lamb, welches der Welt Sünde trägt. Dieser ist's, von dem ich euch gesagt habe (pol. Oto Baranek Boży, który gładzi grzech świata. To jest Ten, o którym wam powiedziałem [1:29]. W jego górnej części umieszczono słowa „Zorn” (Gniew) i „Gnade” (Łaska). Obraz został wykonany w warsztacie Michaela Ribesteina (malarz czynny w latach 1539 - przed 1585); wcześniej stanowił prawdopodobnie środkowe pole epitafium z około 1550-1560, naśladujące alegorie Prawa i Łaski Lucasa Cranacha Starszego. [128] Wisiał tam jeszcze w 1902 roku, a następnie po wykonaniu generalnej renowacji świątyni, po 1902 roku przeniesiono go na wschodnią ścianę Kaplicy Szewców. [129] Niestety, podobnie jak reszta wyposażenia kościoła, nie zachował się do czasów obecnych.

- (XIX) Obecnie w centrum kaplicy na współczesnym ołtarzu zaprojektowanym przez Aleksandra Sęka i Edwarda Rogalskiego umieszczono rzeźbę św. Katarzyny – patronki kolejarzy. Na bocznych skrzydłach ołtarza znalazły się sceny z jej męczeństwa. Witraż, zaprojektowany przez Sebastiana Ratajczaka, a wykonany w 1998 przez Michała Kośmickiego, przedstawia św. Katarzynę w otoczeniu świętych: św. Krzysztofa, św. Mikołaja, św. Stanisława Kostki i św. Rafała Kalinowskiego.

Drzwi wyjściowe od strony płd.-wsch.


Kruchta południowo-wschodnia z wyjściem na zewnątrz

- (o) W kruchcie zamkniętej od strony obejścia drzwiami usytuowane jest dawne wyjście (literka „o” na rzucie kościoła z 1902 roku) do budynku przeoratu, obecnej plebanii bazyliki katedralnej. Natomiast od strony dawnego cmentarza kościelnego w zakończonym ostrołukiem portalu wejściowego umieszczono oryginalne, barokowe drzwi ufundowane przez Johanna Christiana Woke w 1692 roku, o czym informuje nas inskrypcja fundacyjna znajdująca się w kartuszu zwieńczenia drzwi. [130]

- Witraż w oknie nad portalem wejściowym przedstawia Matkę Bożą z Dzieciątkiem ofiarującą różaniec św. Dominikowi.

Kaplica Książąt Pomorskich

Kaplica Książąt Pomorskich (XXI)

- (27.) Jak podaje księga liber S. Jacobi, w 1421 roku został ufundowany przez nieznanego fundatora wikariat Bożego Ciała (vicaria corporis Christi), nad którym patronat sprawował przeor Herdeghenus. Niestety informacja ta niewiele nam daje, gdyż w kościele św. Jakuba ufundowano kilka wikariatów poświęconych Bożemu Ciału. Być może był to Johan Steen, wspomniany w latach 1401-1415 jako wikary przy wikariacie ławników w starej kaplicy Rady Miejskiej [nr XXVIII]), którego nazwisko wymieniono w księdze zgonów z 1421 roku, cyt.: „wikariat, który ufundował Johan Steen ku czci Bożego Ciała” (vicarie de her Johan Steen ghemaket heft in de ere des hiligen lichames). Przy pozostałych wikariatach, wspomnianych w latach 1496-1506, przewijają się różne nazwiska patronów, ale jako miejsce ich usytuowania powtarzają się głównie nazwy dwóch kaplic określanych w wykazie z wizytacji kościelnej w 1568 roku jako Kaplice Hohenholtza, Loitza i Mildentza (czyli nr III i XXI na rzucie przyziemia z 1923), ale w dwóch przypadkach informacja o miejscu położenia wikariatu Bożego Ciała z całą pewnością dotyczy omawianej tu kaplicy:

  • - [kaplica] naprzeciw obejścia chóru skąd można przejść do przeoratu (tegen dat kor so men geyt na dat priorat, 1498), czyli kaplica nr XXI;
  • - „w pobliskiej kaplicy w obejściu chóru obok której po prawej stronie przechodzimy w kierunku przeoratu” (in der nehisten capelle so men uth deme kore geyt na deme priorat to der rechten hant, 1505), z całą pewnością mowa tu o kaplicy nr XXI. [131]
Grobowiec Książąt Pomorskich w kaplicy poświęconej książętom pomorskim (XXI)

- W przebudowanej na kryptę grobową kaplicy w roku 1575 pochowano Jakoba Hohenholza, którego pochówek w tej krypcie wspomniano jeszcze w 1596 r. Krypta grobowa, która w nienaruszonym stanie dotrwała do połowy XX wieku, była także miejscem pochówku Simona Matthäusa von Rosenhandta (ur. 31 maja 1613; zm. 1 czerwca 1668, właściciel kamienicy Loitzów, tajny radca księcia Karola Gustawa, a późniejszego króla Szwecji Karola X Gustawa), wspomnianego w tym miejscu jeszcze w 1730 roku, a także radcy handlowego Bartholda, którego pochówek wspomniano tu także w 1767 i 1777 r. [132] Podczas renowacji kościoła w latach 1893-1902 odkryto na ścianach kaplicy resztki średniowiecznych malowideł. [133]

- (XXI) Obecnie w otwartej kaplicy w wykonanym w 1995 roku kamiennym grobowcu w dniu 25 marca 1995 r. spoczęły doczesne szczątki książąt pomorskich. [134] Nad grobowcem, na którym wyryto napis: Sepulchrum Illustrissimorum Ducum ac Principium Pomeraniae (Grobowiec najjaśniejszych wodzów i książąt Pomorza), nawiązujący do napisu z krypty książąt gdańskich z 1615 roku, znajduje się obraz epitafijny z około 1600 r., przedstawiający Ukrzyżowanie na tle Jerozolimy i pochodzący z kościoła w Nowym Objezierzu k/ Chojny. Po obu stronach grobowca ustawiono dwie rzeźby drewniane (nadzieja i roztropność), wykonane przez Matthäusa von der Linde w 1696 r., pierwotnie będące częścią nagrobka rodziny von Langen (cyfra „26” na rzucie kościoła z 1902), a także wsporniki z motywami czaszek pochodzące z wyposażenia dawnej kaplicy szewców (cyfra „28” na rzucie kościoła z 1902). W oknie kaplicy zamontowano witraż Ireny Kisielewskiej przedstawiający dziewięciopolowy paradny herb Gryfitów.

Kaplica Ludzi Morza

Kaplica Ludzi Morza (XXII)

- (28.) Jak wynika z przekazu wielokrotnie tu cytowanego Wehrmanna, w 1409 roku w środkowej kaplicy położonej na prawo od drzwi prowadzących do przeoratu został ufundowany wikariat przez trzech braci von Dollen, o imieniu Hartwig, Winand i Busso, poświęcony „10000 rycerzom oraz św. Annie i św. Magdalenie” (milium militum, Annae et Magdalenae). W tej samej kaplicy, nazwanej od nazwiska fundatorów wikariatu Kaplicą Braci Dollen, w roku 1500 został założony przez Wawrzyńca Brandenburga kolejny wikariat, który w 1508 r., a także w latach 1509-1511, odnotowano jako „nowy wikariat w kaplicy Busso Dolenna, który ufundował pan Laurentz [Wawrzyniec]” (vicarie in Busse Dollen capelle, de her Laurentz nyge gefunderet heft).[135]
- W okresie poreformacyjnym po likwidacji ołtarza kaplicę zabudowano niską kryptą grobową bez ozdób, zamkniętą żeliwnymi drzwiczkami, która w niezmienionym stanie dotrwała do 1944 roku, co widzimy na zachowanych fotografiach południowej strony obejścia chóru. Pochowani w niej zostali m. in. Heinrich Paul (1568), Ambrosius Hedemar (1573), burmistrz Rudolf Heldt (zm. 1681 roku - grobowiec tej rodziny wymieniony został w roku 1666, i jeszcze w 1730 r.), a także piekarz Peter Hebbe w 1767 oraz 1777 roku. [136]

- (XXII) Obecnie na ścianie kaplicy umieszczono trzy olejne obrazy Ryszarda Kiełtyki z 1991 r., tworzące tryptyk zatytułowany „Stella Maris” (Gwiazda Morza). Obok umieszczono przedmioty związane z morzem i żeglugą: koło sterowe, kompas, lampy nawigacyjne, dzwon okrętowy ufundowane przez „S” PŻM. Witraż z 1992 – dzieło Michała Kośmickiego – przedstawia scenę biblijną „Stworzenie Adama” oraz sceny z życia ludzi morza. W lewym narożniku kaplicy umieszczono popiersie Eugeniusza Kwiatkowskiego, wykonane przez krakowskiego artystę rzeźbiarza Mariana Koniecznego, przekazane do kościoła św. Jakuba z Sali Tradycji Akademii Morskiej we wrześniu 2014 roku, i uroczyście odsłonięte w dniu 6 stycznia 2015 roku.

Kaplica Matki Boskiej Ostrobramskiej

Kaplica Matki Boskiej Ostrobramskiej (XXIV)

- (30.) Nie udało się ustalić komu w średniowieczu poświęcony był ołtarz usytuowany w tej kaplicy. Jak wynika z ustaleń Fredricha, z położonych obok niej południowych schodów wieżyczkowych można było wejść na emporę muzyczną położoną nad kaplicami obejścia, stąd określano ją jako „kaplica przy kamiennych, spiralnie kręconych schodach [prowadzących] na chór muzyczny”(Kapelle am Windelstein zur Cantrei). Na jej ścianach jeszcze w pierwszej połowie XX wieku zachowane były resztki średniowiecznych malowideł przedstawiających biblijną Drabinę Jakubową, czyli schody do nieba (Himmelsleiter) oraz chrzest jednego ze świętych. [137]
- Podobnie, jak w opisanych już wcześniej kaplicach po reformacji powstała w niej krypta grobowa bez ozdób, w której pochowano m.in. Jakoba Eichstädta (1570), Jürgena Eichstädta i jego żonę Annę Euerdt (1596), a także kupca Küsella (1690), wspomnianego w tym miejscu jeszcze w 1777 r. [138] W trakcie renowacji kościoła w latach 1893-1894 istniejącą w niej kryptę grobową rozebrano, i do połowy XX wieku była to otwarta kaplica, w której na ścianach osadzono dwie wapienne płyty nagrobne. Jedna z nich, pochodząca z roku 1570, była najstarszą płytą nagrobną zachowaną w kościele i wcześniej umieszczona była w posadzce kościoła przed kaplicą należącą do cechu szewców (cyfra „28” na rzucie kościoła z 1902). W treści umieszczonej na niej inskrypcji zawarta była informacja o starszych cechu szewców pochowanych w kaplicy szewców. [139] Druga płyta nagrobna z 1683 roku należała do „Joachima Schawkircha i jego żony Anny Matthigßen oraz ich dzieci i dzieci ich dzieci”. [140] Naprzeciw tej kaplicy usytuowane były kolejne dwie płyty, z których jedna przy filarze południowej ściany chóru pochodząca z 1685 roku należała do żeglarza Michała Wahrlanga i jego żony Anny Zirkevitz. Druga, umieszczona obok i bardzo zniszczona, nie posiadała czytelnej inskrypcji, ale z wyglądu była prawdopodobnie starsza. [141]

- (XXIV) Obecnie w kaplicy znajduje się kopia obrazu Matki Boskiej Ostrobramskiej - dar papieża Jana Pawła II przekazany dla szczecińskiej katedry w 1983 roku podczas jego drugiej pielgrzymki do Ojczyzny. Kopia pochodzi z 1947 r., i została wykonana przez nieżyjącą już malarkę Łucję Bałzukiewicz. W oknie kaplicy zainstalowano witraż Ireny Kisielewskiej „Mater Misericordia” (1987) z wizerunkiem obrazu Matki Boskiej Ostrobramskiej, a także Ostrej Bramy i kościoła św. Anny w Wilnie. Naprzeciw tej kaplicy na filarze wisi wspomniana wyżej płyta nagrobna żeglarza Michela Wahrlanga (zm. 1685 (?)) i jego żony Anny Zirkevitz.

- Kaplice na styku obejścia chóru i nawy środkowej -

Południowe obejście chóru na styku z nawą środkową
(kaplice nr 30, b.n., wyjście (o),
kaplice nr 9, b.n., 10, 11, 12)
Południowe obejście chóru na styku z nawą środkową
(kaplice nr 30, b.n., wyjście (o),
kaplice nr 9, b.n., 10, 11, 12)
Południowa część nawy środkowej
(kaplice nr 11, 12, 13)

Kaplice po południowej stronie nawy głównej

Wygląd empory z południowej strony nawy głównej
(XVIII-1. poł. XX w.)

Przebudowa kościoła w 2. połowie XIV wieku umożliwiła powstanie po południowej stronie nawy głównej czterech wysokich kaplic z usytuowaną nad nimi emporą, z których druga w kolejności patrząc od styku obejścia chóru i nawy głównej stanowiła jednocześnie wyjście na położony obok cmentarz przykościelny. Ok. 1430 roku zostały przebudowane od podstaw przez szczecińskiego architekta Henryka Brunsberga. Położone nad kaplicami empory, zarówno z południowej, jak i z północnej strony nawy, pokryte były równą linią przedpiersi ozdobionych bogatą snycerką i polichromią pochodziły z przełomu XVII/XVIII wieku; cztery przedpiersia po stronie południowej były z 1702 roku, natomiast z położonych po przeciwnej północnej stronie, dwie z 1705 r., a ostatnia z 1683 roku; z kolei w ścianie filara oddzielającego południową stronę nawy bocznej od południowego obejścia prezbiterium znajdowały się drzwi (podobnie jak naprzeciw po drugiej stronie kościoła), ozdobione malunkiem, a także inicjałami fundatora „W.A.” i datą roczną 1902 (literka „q” na rzucie z 1902), stanowiące wejście na tzw. schody wieżyczkowe prowadzące na położoną nad kaplicami emporę oraz na poddasze kościoła. [142] Na ścianach nawy i kaplic wisiały obrazy a ze sklepień zwisały mosiężne, wieloramienne żyrandole. [143]



  • Ołtarz św. Krzyża (nieistniejący)

- (32./XXV) Zgodnie z zapisem w księdze kościelnej „liber S. Jacobi” z roku 1411 przy ołtarzu św. Krzyża (s. crucis, 1411; hilghen crutzes, 1444), położonym na styku obejścia chóru i północnej strony nawy głównej, został ufundowany przez Wedego Plote wikariat poświęcony św. Krzyżowi (vicaria S. Crucis). Wikariat ten, jak wynika z notatki w aktach kościelnych z 1497 roku, będąc pod patronatem starszych cechu przekupni (older lude der hakwerkes), usytuowany był pod filarem przyległym od strony wschodniej do dawnej Kaplicy Tkaczy (cyfra „11” na rzucie kościoła z 1902), co zostało także potwierdzone w wykazie kaplic spisanym w czasie wizytacji kościelnej w 1568 roku. [144]. W późniejszym czasie ołtarz pw. św. Krzyża postawiono pośrodku kościoła bezpośrednio przed chórem kapłańskim. [145]

Kaplica Najświętszego Sakramentu

Kaplica Rady Miejskiej (nr 11)
Kaplica Najświętszego Sakramentu (XXVI)

- (33.) W okresie przed reformacją była to średniowieczna kaplica będąca pod opieką cechu tkaczy, usytuowana pomiędzy wejściem na tzw. schody wieżyczkowe i emporę, okalającą nawę od strony południowej, a kruchtą południową z wyjściem na zewnątrz (nr XXVII na rzucie przyziemia z 1923 roku). Najstarsza informacja o tej kaplicy to notatka w księdze liber S. Jacobi pochodząca z 10 listopada 1364 roku, i mówiąca o ufundowaniu przez cech tkaczy (gilda lanificum) „wikariatu poświęconego św. Teobaldowi” (vicaria S. Theobaldi). Przy tym samym ołtarzu w roku 1421 ufundowano kolejny wikariat św. Faustyna i św. Sebastiana będący pod opieką czeladników tkaczy (servi lanificum). Z kolei w dniu 17 marca 1423 roku tkacze ufundowali w swojej kaplicy jeszcze jeden ołtarz o nieznanym wezwaniu. Kaplica do cechu tkaczy należała co najmniej do 1521 roku, o czym świadczy wzmianka o wikariacie św. Mateusza ufundowanym przy ołtarzu pod filarem kaplicy tkaczy (nr 34./XXVI na rzucie przyziemia z 1923 roku), a także sprawozdanie sporządzone w trakcie wizytacji kościoła w 1568 roku, gdzie odnotowano „jedną zacną kaplicę Rady Miejskiej, właściwie do niedawna należącą do tkaczy” (eines ehrsamen Radts Kapelle, so ehemals den Wollenwebern zustendig gewesen). [146]

- po likwidacji ołtarzy i wykupieniu kaplicy przez Radę, ze sprawozdania z wizytacji kościoła wynika, iż w 1568 roku ustawiono w niej nowe siedziska dla członków rady miejskiej zajmujące całą przestrzeń kaplicy, które po zniszczeniach świątyni w trakcie oblężenia miasta w 1677 roku zostały ponownie odbudowane w 1684 r., o czym zaświadcza mieszczona na obramowaniu tablica z kolorowym herbem miasta Szczecin i napisem „ANNO 1684”. Cztery siedziska z przodu, umieszczone po środku należały do burmistrza i jego rodziny, pozostałe 20 w trzech rzędach do pozostałych członków rady. W toku prac renowacyjnych wykonywanych po 1900 roku ściany kaplicy pokryto nową polichromią wzorowaną na odkrytych fragmentach polichromii gotyckiej i barokowej polichromii, natomiast pod sufitem powieszono w 1901 r. żyrandol z postacią podtrzymującej go Sediny. Na ścianie zachodniej przypory kaplicy powieszono trzy portrety: pastora dr Ludwiga Jacobi (zm. 5 lipca 1677 podczas oblężenia miasta), następnie archidiakona kościoła św. Jakuba, pastora Friedricha Cramera, syna Daniela Cramera autora historii Kościoła Pomorskiego, a także podskarbiego Hermanna Berckhoffa; natomiast na wschodniej ścianie zawieszono obrazy o treści religijnej. Usytuowaną nad kaplicą emporę przyozdobiono w 1702 roku równą linią przedpiersi ufundowanych przez członka Rady Miejskiej i prowizora przytułku dla ubogich Friedricha Lange (ur. przed 1685). W środkowej części przedpiersia umieszczono kartusz z inskrypcją ku czci fundatora. W oknach wstawiono witraże o treści biblijnej i ze scenami historycznymi ufundowane przez kupca Karla Gerbera. [147]

  • Ołtarz pw. św. Mateusza, Jedenastu Tysięcy Rycerzy i Wszystkich Świętych (nieistniejący)

- (34./XXVI) przy ołtarzu posadowionym pod filarem przyległym od strony zachodniej do dawnej Kaplicy Tkaczy Heinrich Prilop i jego małżonka Mathilda ufundowali w 1419 roku wikariat św. Mateusza, Jedenastu Tysięcy Rycerzy i Wszystkich Świętych (vicaria S. Matthiae, XI. milium militium et omnium sanctorum). Jeszcze w 1521 r. wspomniany został jako „położony przed kaplicą tkaczy [i] ufundowany przez Henryka Prilopa” (belegen vor der wullewever capelle gefunderet van Hinrik Prilop). [148]

  • Ołtarz gildii sukienników (nieistniejący)

- (47./XXX) W 1502 roku po raz pierwszy, a podobnie jeszcze w 1503, został wymieniony wikariat sukienników „przy ołtarzu przed ławami kupieckimi” (to deme altare vor deme kopmannen stole), położonym pod filarem wokół którego usytuowane były stalle kupieckie. Jako patronów tego ołtarza wymieniono starszych gildii sukienników i starszych gildii kupieckiej (olderlude der wantsnider und des gemeynen kopmannes), którzy zrzeszyli się w 1466 roku z żeglarzami z Domu Żeglarza lokując swoją siedzibę w Domu Żeglarza (położonym na nieistniejącej obecnie parceli przy ulicy Szewskiej nr 18). [149]

  • Stalle kupieckie (nieistniejące)
Stalle kupieckie pośrodku nawy głównej (nr 2)

- (2.) naprzeciw chóru kapłańskiego (cyfra „2” na rzucie kościoła z 1902), obok kaplicy Rady Miejskiej przy pierwszym wolno stojącym filarze środkowej nawy usytuowane były stalle kupieckie, w formie pojedynczych siedzisk otoczonych ze wszystkich stron bogato rzeźbionym obramowaniem, do wewnątrz których prowadziło wejście od strony południowej. Wydaje się, że o tych stallach informuje Wilhelm H. Meyer w swoim chronologicznym przeglądzie historii Szczecina, gdzie pod datą roczną 1560 podaje, iż starsi Bractwa Panny Marii z Dragør ufundowali nowe stalle kupieckie, po wcześniejszej renowacji starych siedzisk wykonanej na ich koszt w roku 1543 i 1550. Stąd też w niektórych publikacjach określono je również nazwą stalli kupców rybnych. [150] Na każdym z czterech narożników obramowania stalli umieszczono mosiężne świeczniki ze spalonego przez Francuzów w 1811 roku kościoła św. Mikołaja. [151] Na cokole filara przyległego do siedzisk, na jednej z okalających go drewnianych płyt w 1693 roku osadzono płaskorzeźbę wykonaną w drewnie z wizerunkiem Matki Boskiej z Dzieciątkiem i trzema śledziami, godłem cechu kupców kompani rybnej (Dragør-Compagnie). [152] Wzdłuż nawy środkowej (literka „b” na rzucie kościoła z 1902), za stallami kupieckimi oraz po ich drugiej stronie ciągnęły się ławy mieszczan szczecińskich, również otoczone bogato rzeźbionym obramowaniem. Okładziny wolno stojących filarów usytuowanych wewnątrz tych ław ufundowała pani Valeska Kisker z domu Scalla w 1902 roku. [153]


- (XXVI) W dawnej kaplicy Rady Miejskiej poświęconej obecnie Najświętszemu Sakramentowi znajduje się ołtarz – tryptyk z końca XIV wieku (lata 1380-1390). Ołtarz, z którego skradziono 11 oryginalnych płaskorzeźb, pochodzi z kościoła w Ciećmierzu k./ Kamienia Pom., dokąd trafił prawdopodobnie z klasztoru cysterek na Górze Chełmskiej koło Koszalina. W środkowej części tryptyku przedstawiono scenę Koronacji Maryi (na górze) oraz Pokłonu Trzech Króli (u dołu). Po bokach znajdują się rzeźby czterech świętych niewiast: Agnieszki (z barankiem), Barbary (z wieżą), Katarzyny (z mieczem i kołem) oraz Doroty (z koszykiem z różami). Na skrzydłach tryptyku zamieszczono figury 12 apostołów. Oryginalna polichromia tryptyku nie zachowała się. Na kracie oddzielającej kaplicę od nawy głównej widnieje napis „Kaplica Rzemiosła”, gdyż witraże ze scenami ukazującymi eucharystię i herby cechów rzemiosła polskiego wykonane przez Irenę Kisielewską w 1985 roku zostały ufundowane przez szczecińskich rzemieślników.

- Elementy rzeźbiarskie stall kupieckich oraz południowa strona bocznej nawy -

Fragment narożnika obramowania stall kupieckich (nr 2)
Płaskorzeźba z wizerunkiem Matki Boskiej i godłem kupców (nr 2)
Południowa strona nawy
(kaplice nr 11, 12,
13 i 14), do 1902
Południowa strona nawy
(kaplice nr 11, 12,
13 i 14), po 1902
Figura z empory kramarzy
((kaplica nr 13)
Południowa strona nawy
(kaplica nr 14)

Kruchta południowa z wyjściem na zewnątrz

- Według akt kościelnych z 1617 roku w kruchcie położony był nagrobek mincerza Schambacha. Z kolei w 1777 r. pod sklepieniem kruchty odnotowano istniejącą tu do 1944 roku bogato ozdobioną snycerką emporę, określaną z pozoru niezbyt jasną nazwą „Chóru Steinwega” (Steinwegsche Chor, literka „n” na rzucie kościoła z 1902 r.); położona nad chórem empora nawy południowej została ozdobiona przedpiersiem, które ufundował w 1702 roku kupiec, starszy Domu Żeglarza i radny miasta Szczecina Matthäus Heinrich Liebeherr (ur. 1664, Kołobrzeg; zm. 1714 w Szczecinie), wraz z żoną Florą z d. Lange. [154]

- (XXVII) Obecnie w kruchcie usytuowane jest nieużywane wyjście na południową stronę dziedzińca kościelnego, dawnego cmentarza przykościelnego, na którym w XIX wieku wytyczono otaczającą kościół uliczkę Świętego Jakuba. Na ścianie zachodniej kruchty powieszono tablice upamiętniające inż. Stefana Kwileckiego i ks. Bolesława Domańskiego.

Kaplica św. Barbary i św. Jerzego (Armii Krajowej)

Ławy rzemieślników i empora cechu kramarzy w starej Kaplicy Rady Miejskiej (nr 13)
Kaplica Armii Krajowej (XXVIII)

- (35.) W okresie przed reformacją była to średniowieczna kaplica będąca pod opieką członków Rady Miasta. Jak wynika z zapisu w księdze kościelnej liber S. Jacobi jeszcze przed przebudową kościoła (która miała miejsce w latach 1370 – 1387, a najpewniej od 1375 r.), w 1367 roku Rada Miasta ufundowała cztery wikariaty przy czterech różnych ołtarzach. Były to wikariat św. Leonarda i św. Idziego (vicaria S. Leonardi et Egidii), wikariat św. Małgorzaty Męczennicy i św. Doroty (vicaria Angelorum Margarethae, Dorotheae), wikariat Najświętszej Marii Panny i św. Jana Chrzciciela (vicaria S. Mariae virginis et S. Johannis babtistae) oraz wikariat św. Grzegorza i św. Ambrożego (vicaria Gregorii et Ambrosii). Nie ma pewności, czy wszystkie cztery położone były w omawianej tu kaplicy, ale jak podaje Martin Wehrmann jeszcze pod koniec XIX wieku zachował się dokument z tego okresu, w którym czytamy, iż przeor Henryk (Heinricus de Zyren, także de Tyrin, który był przeorem w latach 1361-1376), przydzielił Radzie miejsce na dwa ołtarze powiązane z wymienionymi powyżej dwoma ostatnimi wikariatami (czyli wikariatem Najświętszej Marii Panny i św. Jana Chrzciciela oraz wikariatem św. Grzegorza i św. Ambrożego). Z przekazu z 1501 roku dowiadujemy się, że jeden z wikariatów Rady położony był „w pierwszej kaplicy [nawy bocznej usytuowanej] z lewej strony [wejścia], którym wchodzimy idąc z przeoratu” (in der ersten capelle so men ute dem priorate geyt to der luchten hand), co upewnia nas, iż dotyczy to omawianej tu kaplicy. O innym wikariacie napisano w 1502 r., iż „usytuowano go w połowie kościoła przed chórem” (myddewegen der kerkenvor dem kore belegen). Kolejny nie wymieniony z nazwy wikariat odnotowano przy okazji informacji z 1503 roku o istniejących w tej kaplicy siedziskach dla członków ławy miejskiej, które według zapisów z wizytacji w 1568 i 1596 roku określano jako „miejsca przeznaczone dla mieszczan” (Bürgerstand). Z kolei notatka z wizytacji z 1596 roku upewnia nas w tym, że w przeszłości w kościele istniała stara kaplica Rady Miejskiej oraz nowa, która wcześniej należała do cechu tkaczy. Jednocześnie w tym samym 1596 roku członkowie ławy miejskiej, czyli ławnicy, przekazali pewną kwotę na utrzymanie wikariatu przy ołtarza, który w starej kaplicy Rady został założony jeszcze w 1398 roku. Stąd też pewne jest, iż wszystko, co powyżej ustalono dotyczy opisywanej tu kaplicy, która do czasu przejęcia przez Radę dawnej Kaplicy Tkaczy (cyfra „33” na rzucie przyziemia z 1923), była w przeszłości „starą” kaplicą Rady Miasta.[155]
- po zniszczeniach kościoła w trakcie oblężenia w 1677 roku mistrz Christian Pfennig umieścił w niej stalle ufundowane w roku 1683 przez 24 rzemieślników, i odgrodzone od nawy rzeźbionym obramowaniem. Z kolei cech kramarzy ufundował nad stallami emporę zwaną odtąd „Emporą Kramarzy”; w jej środkowej części, za umieszczoną tam figurą będącą personifikacją Sprawiedliwości widniała inskrypcja, z której wynikało, że emporę kramarzy ufundowano w 1685 roku. Natomiast przedpiersie umieszczone na emporze nad kaplicą zostało ufundowane w 1702 roku przez Heinricha Bartholda i jego żonę Elisabeth Simon. [156]

  • Ołtarz cechu złotników (nieistniejący)

- (36./XXVIII) W aktach kościelnych sporządzonych w trakcie wizytacji w 1568 roku wymieniono ołtarz i wikariat poświęcony św. Dorocie, położony przed kaplicą Beringera (a właściwie na ścianie filara pomiędzy „starą” Kaplicą Rady Miasta a Kaplicą Beringera, czyli późniejszą Kaplicą Chrzcielną), którego założycielem był cech złotników. W informacji tej nie podano roku założenia fundacji, ale z zapisu w księdze miejskiej z 1520 roku dowiadujemy się, że starsi cechu złotników (olderlude van den Goltsmeden) byli fundatorami pewnej fundacji w kościele. Z kolei notatka z 1573 roku mówi nam, że w tym czasie złotnicy już nie znali miejsca położenia tego ołtarza.[157]

- (XXVIII) Obecnie kaplica poświęcona jest św. Barbarze i św. Jerzemu oraz żołnierzom Armii Krajowej i uczestnikom powstania warszawskiego. W centrum kaplicy na ścianie południowej znajduje się Pieta – czyli przedstawienie Matki Boskiej trzymającej na kolanach martwego Chrystusa. Rzeźba pochodzi z przełomu XV/XVI wieku z kościoła w Lubniewicach w dawnej Nowej Marchii. Witraże w kaplicy, będące także dziełem Ireny Kisielewskiej, z 1984 roku, przedstawiają patronów Armii Krajowej: św. Barbarę i św. Jerzego.

Kaplica św. Ottona (Chrzcielna)

Kaplica Chrzcielna w roku 1937 (nr 14)
Kaplica Chrzcielna (XXIX)

- (37.) Jest to kolejna kaplica, której wezwanie, jakiemu poświęcona była w średniowieczu jest nam nieznane. Carl Fredrich na podstawie zapisu w protokole z wizytacji kościoła w 1568 roku, w którym wymieniono dwie Kaplice Beringera, jedną z nich, określoną mianem „drugiej Kaplicy Beringera z jednym ołtarzem (der Beringer andere Kapelle mit einem Altar), sytuuje w elewacji bocznej nawy przy południowej kruchcie podwieżowej kościoła (druga Kaplica Beringera to wspomniana wyżej kaplica oznaczona cyfrą „15” na rzucie przyziemia z 1923 roku). [158]
- Po wprowadzeniu reformacji w dawnej Kaplicy Beringera umieszczono chrzcielnicę i przekształcono ją w kaplicę chrzcielną. Jednocześnie pozostałą wolną przestrzeń kaplicy wykorzystano dla potrzeb biblioteki kościelnej, która spłonęła podczas pożaru wywołanego przez ostrzał artyleryjski w trakcie oblężenia w 1677 roku. Podczas odbudowy kościoła po zniszczeniach z 1677 roku, jak wynika z niezachowanej inskrypcji, umieszczonej nad płaskorzeźbą przedstawiającą „Chrzest Jezusa w Jordanie”, w 1693 roku zostało ufundowane przez kupca Friedricha Krafta i jego małżonkę Annę Sophie Simon nowe wyposażenie kaplicy. [159] Wspomniana tu płaskorzeźba wieńcząca ażurową przegrodę oddzielającą kaplicę od nawy bocznej została wykonana w 1693 r. przez snycerza Matthäusa von der Linde, natomiast, podobnie jak nad pozostałymi kaplicami bocznej nawy południowej, usytuowana nad nią empora pokryta została przedpiersiem ufundowanym w 1702 roku przez Paula Lindemanna i jego żonę Elisabeth Walterheller. [160] W krypcie pod posadzką kaplicy chrzcielnej pochowany został w 1678 roku szwedzki generał Jakob Johann von Wulffen (ur. 25 listopada 1623, zm. 20 czerwca 1678), komendant twierdzy Szczecin z czasów oblężenia w 1677 roku. [161] Kaplica w dalszym ciągu pełniła funkcję kaplicy chrzcielnej i biblioteki, co odnotowano w 1701 roku; jednakże w 1814 roku chrzcielnicę, a także bibliotekę przeniesiono do pierwszej kaplicy położonej w zachodniej części bocznej nawy północnej (cyfra „16” na rzucie kościoła z 1902), a w dawnej kaplicy chrzcielnej urządzono muzeum pamiątek po okupacji francuskiej. [162]

- (XXIX) Usytuowany obecnie w kaplicy ołtarz (tryptyk) wykonany ok. 1520–1530 r., pochodzący z kościoła w Nowym Objezierzu w gminie Moryń, i będący dziełem Clausa Berga (1475-1532), niemiecko-duńskiego snycerza pochodzącego z Lubeki. [163] W centrum ołtarza, w środkowej szafie znajduje się Madonna z Dzieciątkiem, a po jej bokach figura św. Magdaleny i i nieustalonego świętego. W skrzydłach i predelli umieszczono figury 12 apostołów (jednej figury brakuje). Ołtarz został odrestaurowany w 1985 roku przez mgr. Tadeusza Makulca. Poniżej ołtarza zamontowano relikwiarz z relikwiami Apostoła Pomorza św. Ottona, podarowanymi w 1987 r przez biskupa Bambergu z okazji 850-tej rocznicy chrztu Pomorza Zachodniego. [164] W kaplicy do niedawna znajdowała się również zabytkowa chrzcielnica – dzieło artystów Christopha Schmidta – stolarza i Joachima Sellina – malarza z Wolina z 1682 roku, pochodząca z rozebranego kościoła w Dobropolu k. Kamienia Pomorskiego. Kaplicę od nawy bocznej odgradza barokowa drewniana przegroda, na której zawieszono belkę ze zwisającymi z obu stron zwiniętymi zasłonami z drewna, pochodzącą z kościoła w Stolcu. Na belce dodatkowo przytwierdzono kartusz przedstawiający proroka z XVII w., pochodzący z dawnego wyposażenia kościoła św. Jakuba, a także 5 sztuk barokowych putt z nagrobka małżonków von Meyer (kaplica VIII).

Kruchty podwieżowe

Istniejący od końca XIII wieku korpus wieżowy składający się z dwóch nierównej wielkości wież przetrwał do połowy XV wieku, kiedy pod naporem silnej wichury runęła wyższa południowa wieża. Po odbudowie, na przełomie XV/XVI wieku powstała jedna, centralna wieża nakryta wysokim hełmem. Od zachodniej strony do wnętrza kościoła prowadziły trzy osobne wejścia (ianua trina), z tego środkowe dla duchownych (Priesterthür), którym m.in. w uroczystej procesji wprowadzano przeorów obejmujących funkcję proboszcza, lub wnoszono relikwie świętych, i dwa boczne dla wiernych, osobne dla mężczyzn i kobiet. [165] Boczne wejścia prowadziły do krucht podwieżowych w średniowieczu określanych „likhus” lub „vorkerke” (przedsionek kościelny), a w niektórych dokumentach „dode husze” (1515), co w tym przypadku było nazwą „przedsionka kościelnego, w którego ścianach pochowano zmarłych parafian”. [166]

Kruchta podwieżowa południowa

Styk nawy bocznej i płd. kruchty podwieżowej
(kaplice nr 13, 14, kruchta „k”)
Kruchta podwieżowa południowa (XXX)
Obraz
„Sąd Ostateczny”
(kruchta „k”)

- (38.) Z przekazu w w księdze kościelnej „liber S. Jacobi” dowiadujemy się, że w 1383 roku w przedsionku kościoła pod południową wieżą został założony przez braci Heinricha i Gerharda Rodenów i Bernharda Molnera ołtarz i wikariat pw. św. Erazma, św. Fabiana i św. Sebastiana (vicaria S. Erasmi, Fabiani et Sebastiani). Z kolei w roku 1421 i 1454 wspomniany został ołtarz św. Erazma, prawdopodobnie pod patronatem Bractwa Kramarzy (Erasmus-Bruderschaft der Kramer), przy którym w księdze miejskiej z 1437 roku wymieniony został wikariat kramarzy (kremer vicarie); według Wehrmanna był on jednak o wiele starszy, o czym miałby świadczyć inny, łaciński zapis bez daty rocznej o treści „vicaria institorum”. [167]
- (39.) W tej samej kruchcie w 1386 roku przy kolejnym ołtarzu Albert Hogenholtz ufundował wikariat pw. św. Barbary (vicaria S. Barbarae). Sam przedsionek w roku 1515, a także w protokóle z wizytacji kościelnej z 1568 roku został określony mianem „przedsionka zmarłych” (Totenhaus, także Sarghaus), a w 1776 nazwą Kaplicy Kamiennej (Stein-Kapelle). [168]
- (k.) Po odbudowie kościoła ze zniszczeń powstałych w trakcie oblężenia w 1677 roku, od strony nawy bocznej nad wejściem do kruchty powieszono monumentalnych rozmiarów obraz nieznanego malarza, przedstawiający „Sąd Ostateczny” (Das jüngste Gericht). [169] Z kolei na ścianie obok filara południowego zawieszona była pamiątkowa płyta grobowa księcia Barnima III z 1543 roku. [170] Natomiast w przejściu pod wieżą, które w 1776 roku określono mianem „kamiennej kaplicy” (Stein-Kapelle), umieszczono na ścianach 5 płyt nagrobnych, z których najbardziej godna uwagi była płyta należąca do „starszego gildii z Domu Żeglarza Petera Grofensa, jego żony Benigny Droisen i dzieci, a także dzieci jego dzieci”, kolejna pochodząca z roku 1710 należała do starszego cechu kowali Hansa Kiso i jego żony Barbary Reginy z domu Blumen, trzecia z nich pochodząca z roku 1704 należała do starszego cechu siodlarzy Gottfrieda Francka i jego żony Ursuli z domu Regasd, kolejna czwarta należała do starszego cechu Deetza i jego ukochanej małżonki Dorotei Wolter, a piąta płyta nagrobna z 1702 roku należała do „pana Samuela Krugera i jego ukochanej małżonki pani Dorotei Elisabeth z domu Schulz” [171] Jak wspomniano wyżej, wejście do kruchty od strony zachodniej stanowiły drzwi ufundowane w końcu XVII wieku i zdobione sentencją biblijną z Księgi Nowego Testamentu, z Objawienia św. Jana („k” na rzucie kościoła z 1902 roku). [172]

(XXX) Obecnie w bocznej ścianie znajduje się jedno z dwóch wejść na poddasze głównej nawy oraz służbowe wejście do windy prowadzącej na taras widokowy pod iglicą wieży. Na filarze pomiędzy kruchtą wieży południowej a kruchtą środkową umieszczone są trzy tablice poświęcone pamięci Johanna Carla Gottfrieda Loewego, kompozytora i organisty kościoła św. Jakuba w latach 18201866, a wyżej jego serce w urnie wmurowanej w filar na wysokości organów, umieszczone tu 20 kwietnia 1869 roku. [173] Jesienią 2005 roku, podczas prac związanych z układaniem nowej instalacji grzewczej, w podziemiach pod posadzką kruchty podwieżowej odkryto szczątki ok. dwustu osób oraz resztki trumiennych okuć i zniszczoną pasyjkę z XIX w. Istnieje przypuszczenie, że kości zmarłych, wywleczone po wojnie ze zniszczonych w trakcie bombardowania krypt grobowych, zostały podczas prac porządkowych we wnętrzu katedry wrzucone wraz z gruzem do odkrytego podziemia, w którym wcześniej prawdopodobnie złożono szczątki ludzkie ze zlikwidowanego na początku XIX w. przykościelnego cmentarza. Po oczyszczeniu z gruzu i śmieci kości zostały złożone na powrót w krypcie. [174]

Kruchta podwieżowa środkowa

Widok barokowych organów Schnitgera
(nr 5)
Kruchta podwieżowa środkowa, 2012
Nowe organy
„Jan Paweł II”

- (h.) Po wybudowaniu jednej wieży centralnej nad sklepieniem kruchty środkowej w 1505 roku umieszczono organy, prawdopodobnie pozytyw obsługiwany przez dwie osoby, grającego i kalikanta obsługującego miechy, które z kolei z inicjatywy rodziny książęcej zostały zastąpione przez nowe organy w latach 1564-1566. Te natomiast zastąpiono w trakcie kolejnej przebudowy kościoła nowym instrumentem, którego budowę rozpoczął w 1626 roku, i ukończył w 1628 Paul Ludemann z Pasewalku [175] Po pożarze kościoła w trakcie oblężenia w 1677 roku zakupiono w 1679 r. nowe organy, które po wybudowaniu w 1694 r. empory chóru muzycznego z bogato rzeźbionym obramowaniem zostały zastąpione w latach 1698-1700 barokowymi organami (cyfra „5” na rzucie kościoła z 1902), wybudowanymi przez Arpa Schnitgera z Hamburga. [176] Dostęp na emporę muzyczną umożliwiały kręte schody, ufundowane w 1694 roku przez kupca Johanna Jädike i jego małżonkę Elisabeth Bratzer przy okazji wykonanej na ich koszt odbudowy chóru i ozdób empory muzycznej, i usytuowane przy pierwszym filarze w nawie bocznej północnej. Schody te zostały przebudowane na koszt gminy kościelnej w 1902 r. przy wykorzystaniu elementów ich konstrukcji z 1694 roku. Oprawę nowych schodów stanowiło m. in. 12 rzeźb wykonanych przez szczecińskiego rzeźbiarza Axela Ehlerta. Figury rzeźb ufundował w 1902 roku radny miejski i przedstawiciel kupiectwa C. Muetzell (zm. 21.05.1902 w Merano), natomiast Hans Seliger wykonał polichromię i schody. [177] Od strony zachodniej obok wejścia do kruchty środkowej, zamkniętego drzwiami pochodzącymi z 1692 roku, na zewnętrznej ścianie wieży na zakończenie prac remontowych wykonanych w latach 1893-1899 wmurowano płytę z tekstem mówiącym o renowacji kościoła (nr 1. na planie z 1902 r.). [178]

- Współcześnie wewnątrz kruchty umieszczono chrzcielnicę z początku XX wieku, przeniesioną tu z kościoła Najświętszego Serca Pana Jezusa. Do kruchty prowadzą drzwi wejściowe z brązu wykonane w 2000 roku Przed wejściem, naprzeciw kruchty północnej stoi cokół z XIX w., który był podstawą nieistniejącego obecnie pomnika organisty Carola Loewego, wykonanego z brązu w 1897 roku przez rzeźbiarza H.W. Glümera i odsłoniętego w dniu 30 listopada tego samego roku. [179] Na emporze nad kruchtą w 2008 roku umieszczono organy, które noszą imię Jana Pawła II. Szafę organów zaprojektowano w taki sposób, by nie zasłaniała witrażu w oknach od strony zachodniej. Po północnej stronie kruchty, na filarze powieszono tablicę poświęconą pamięci dyrygenta, kompozytora i pedagoga Jana Szyrockiego.

Kruchta podwieżowa północna

Północna strona nawy głównej
(nr 4, 15, „i”)
Kruchta podwieżowa północna, 2014 (I)

- (i.) Podobnie jak w przypadku południowej kruchty podwieżowej także północna kruchta podwieżowa od strony zachodniej posiadała drzwi wejściowe z końca XVII wieku (1694), a także była zabudowana od strony nawy bocznej, w wyniku czego powstała zamknięta kaplica w 1777 roku określona nazwą Dielen – Kapelle, czyli „kaplicy w przejściu”. Na ścianie wieży od strony nawy bocznej wisiał błyszczący hełm i bogato zdobione epitafium z herbem gen. von Wulffen pochowanego w 1678 roku w dawnej Kaplicy Beringera, czyli późniejszej Kaplicy Chrzcielnej (kaplica XXIX), a pod epitafium wielki obraz przedstawiający Boga Ojca i zastępy aniołów. [180]

- (I) Obecnie po lewej stronie kruchty umieszczono na ścianie dwie średniowieczne płyty nagrobne, w tym płytę wapienną z XIV wieku z nieistniejącego kościoła zamkowego św. Ottona z nieczytelną inskrypcją napisaną gotycką minuskułą, i kolejną złożoną z dwóch różnych płyt, dolnego fragmentu prawdopodobnie z XVI wieku z nieczytelną inskrypcją pisaną majuskułą i górnego fragmentu opatrzonego inskrypcją pisaną gotycką minuskułą pochodzącego z płyty nagrobnej z 1603 roku należącej do Jacoba Bobbelina i jego małżonki Engel Bockholte. [181] W barokowych drzwiach prowadzących do kruchty od zachodniej strony pod inskrypcją fundacyjną z 1694 r. w płycinie drzwi umieszczono polskie tłumaczenie istniejącego tu wcześniej niemieckiego tekstu z Pierwszej Księgi Królewskiej, rozdz. 8:57-58).

Nieistniejące obecnie ołtarze przy ścianach filarów podwieżowych

  • Ołtarz pw. św. Wawrzyńca

- (41./XXX) Według zapisów w księdze kościelnej liber s. Jacobi winiarz (vinitor) Eberhard wraz z braćmi Heinrichem i Bertoldem ufundowali w 1319 roku wikariat przy ołtarzu pw. św. Wawrzyńca (altare S. Laurentii). Prawa do patronatu nad wikariatem miało Bractwo Tragarzy, które aż do reformacji miało ścisły związek z tym wikariatem (vicaria latorum). Jako miejsce położenia ołtarza św. Wawrzyńca wskazuje się wieżę kościelną, zwaną zegarową od umieszczonych tam dzwonów (Glockenthurm, 1474). Wzmianka z 1504 roku precyzuje, że „stał przy konfesjonale mnichów z Gartz” (by der monneke van Gartz bichtstole belegen) [182], a kolejna z 1515 roku „pod nową wieżą przy przedsionku kościelnym, zwanym przedsionkiem zmarłych” (vnder dem nygen torme, an deme dode husze), czyli w kruchcie podwieżowej południowej, w której ścianach pochowano zmarłych parafian. [183] Stąd też Fredrich sugeruje nam, iż ołtarz św. Wawrzyńca położony był pod ścianą filara usytuowanego pomiędzy południową i środkową kruchtą podwieżową. Podczas wizytacji kościelnej w 1596 roku w protokole wspomniano, że oprócz wspomnianego wyżej wikariatu Bractwo Tragarzy sprawowało przy tym ołtarzu patronat na kolejnym wikariatem, poświęconym „św. Dorocie i św. Bartholomeuszowi, a ufundowanym przez Johanna Malchowa, mieszczanina szczecińskiego i utrzymywanym przez starszych gildii tragarzy, roku Pańskiego 1373” (item vicaria. s. Dorothee. et s. Bartholomei a Johanne Malchow cive Stetinensi cuius collatio ad prionem et seniores gylde latorum pertinet Anno MCCCLXXIII) [184]

  • Ołtarz pw. św. Andrzeja

- (40./XXX) Przy ołtarzu pw. św. Andrzeja (sunte Andreas altare), położonym pod ścianą filara usytuowanego pomiędzy środkową i północną kruchtą podwieżową, wdowa po Hermannie Großvinie oraz ich naturalny syn Peter Schultz ufundowali w 1434 roku wikariat, który po jej i syna śmierci miał przejąć cech rzeźników (knokenhowuer, także knochenhauerkwerk), stąd jego późniejsza określenie knakwerkes vikarie. Przy tym samym ołtarzu w 1438 roku starsi cechu rzeźników ufundowali kolejny wikariat „poświęcony św. Wojciechowi Męczennikowi, biskupowi i wyznawcy Chrystusa św. Ottonowi i św. Małgorzacie Dziewicy” (zu Ehren des Märtyrers Adalbert und des heiligen Bischofs und Bekenners Christi St. Otten und der heiligen Jungfrau Margarethen), wspomniany tu jeszcze w 1480 roku, jako „wikariat rzeźników przy ołtarzu pod św. Andrzeja położonym pod starymi wieżami” (knakwerkes vicarie sunte Andreas altare vor dem olden torne belegen). Wikariat, którego patronami byli rzeźnicy, tym razem bez podania nazwy kościoła, pojawił się tu w księgach miejskich jeszcze w 1542 r. [185]

  • Ołtarz cechu konwisarzy

- (1./I) Na ścianie przed wejściem do północnej kruchty podwieżowej i przed Kaplicą Wussowów (nr II) położony był ołtarz i wikariat cechu konwisarzy (kannengheter-vicarie), po raz pierwszy wspomniany w 1438 roku, a także w kolejnych latach od 1455 do 1512. W wykazie ołtarzy z 1568 roku ołtarz należący do konwisarzy wymieniono na pierwszym miejscu jako położony przy środkowym filarze Kaplicy Wussowów.[186]

Nieistniejące obecnie ołtarze przy filarach w nawie głównej

Do czasu wprowadzenia reformacji, oprócz ołtarzy położonych w obejściu prezbiterium i w nawach bocznych, także pod filarami nawy głównej usytuowanych było 8 ołtarzy, z których pięciu z nich udało się przypisać ich prawdopodobną lokalizację. Cztery opisano poniżej, a piąty (47./XXX), usytuowany był pod filarem przy stallach kupieckich (cyfra „2” na rzucie kościoła z 1902).

  • Ołtarz Ławników

- (42./XXX) W dniu 17 marca 1404 roku za zezwoleniem przeora Fryderyka został wzniesiony przez burmistrza Heinricha Wobbermyna ołtarz na chwałę Boga i św. Jana Apostoła i Ewangelisty, położony w nawie głównej przy filarze usytuowanym na północ od chrzcielnicy-babtysterium. Ołtarz wraz wikariatem zgodnie z wolą fundatora po jego śmierci miał być pod patronatem ławników szczecińskich. [187]

  • Ołtarz cechu powroźników

- (45./XXX) W 1506 roku został wspomniany ołtarz wraz z wikariatem (reper vicarie), będący pod opieką cechu powroźników. Być może jest to ten sam ołtarz powroźników (repsleger altar), wspomniany przy okazji ufundowania w 1510 roku przez wdowę po Johannesie Vurpalu kolejnego w kościele wikariatu Błogosławionej Dziewicy (vicarie beatae virginis), który z czasem przeszedł pod patronat cechu piekarzy (kaplica XIX). [188]

  • Ołtarze Bractwa Panny Marii z Dragør

- (48./XXX, 49./XXX) Paul Friedeborn w swoim historycznym opisie miasta Szczecina podaje informację o wzniesieniu w 1425 roku przez Bractwo Panny Marii z Dragør w kościele św. Jakuba ołtarza wraz z fundacją na jego utrzymanie. [189] Jednocześnie przed rokiem 1425 mieszczanin szczeciński Lorenz vom Berge i jego małżonka Adelheid wznieśli w kościele św. Jakuba kaplicę z ołtarzem poświęconym św. Bartłomiejowi Apostołowi. Adelheid po śmierci małżonka postanowiła ufundować przy tym ołtarzu wikariat „na chwałę i cześć Boga Wszechmocnego, Błogosławionej Dziewicy Rodzicielki Marii, św. Tomasza Apostoła, Marii Magdaleny św. Maurycego oraz jego towarzyszy (ad laudem et honorem omnipotentis dei et beatissimae dei genetricis virginis Mariae, sancti Thomae apostoli, Mariae Magdalenae, necnon sancti Mauritii sociorumque eius). Fundatorka zażyczyła sobie, aby po jej śmierci patronat nad ołtarzem objęli administratorzy i starsi Bractwa z Dragør. Wehrmann, a także Fredrich sugerują, iż fundacja ta miała związek z wikariatem św. ‎Bartłomieja i św. Katarzyny Dziewicy (vicaria beati Bartholomei et S. Katherinae virginis), ufundowanym w 1382 roku przez braci Bertholda i Mikołaja Lippene. Jednocześnie w 1484 roku wspomniany został ołtarz św. Katarzyny usytuowany przed chórem kapłańskim (S. Katherinen altare vor deme kore belegen). Stąd też według Wehrmanna Bractwo Panny Marii z Dragør posiadało dwa ołtarze, i według niego obydwa mieściły się przed tzw. wysokim chórem (prezbiterium), czyli prawdopodobnie przed zlikwidowanym po wprowadzeniu reformacji lektorium. [190]

    • Ołtarz gildii żeglarzy

- Z informacji podanej w księdze kościelnej liber S. Jacobi dowiadujemy się o wikariacie poświęconym św. Mikołajowi (vicaria S. Nicolai), ufundowanym w 1332 roku przez gildię żeglarzy (gylde velificatorum), i stowarzyszonych z nimi kupców hurtowników. Położony był prawdopodobnie przed chórem kapłańskim przy jednym ze wspomnianych wyżej ołtarzów (nr 48. lub 49. na rzucie kościoła z 1923 roku). Fredrich w swojej publikacji umieścił go pod filarem w nawie głównej oznaczając numerem 48. W księgach zwanych Verlassungsbücher z roku 1397, 1400, 1403, 1409, 1420, 1424, 1444 oraz z lat 1516-1517 został wspomniany jako „vicarie der segheler”. Władzę zwierzchnią nad wikariatem sprawowali starsi gildii żeglarskiej (olderlude der segheler), m. in. Hans Loitz. [191]

Kaplice i ołtarze po północnej stronie nawy głównej

Przebudowa kościoła w 2 połowie XV wieku spowodowała, że również po stronie północnej nawy głównej powstały cztery wysokie kaplice z usytuowaną nad nimi emporą. Wcześniej w kruchcie podwieżowej ufundowano najstarszy w kościele ołtarz (1290), ale też obok, w pierwszej od strony zachodniej kaplicy po raz pierwszy wspomniano o fundacji ołtarza poświęconego Najświętszej Marii Panny (1290). Z kolei też tutaj, w podwójnej kaplicy położonej przed stykiem nawy głównej z obejściem chóru, powstała Kaplica Maryjna, o której wspomniano już w 1326 roku. Podobnie jak w pozostałych kaplicach również w nich zlikwidowano średniowieczne ołtarze, a na ich miejscu pod oknami usytuowano krypty grobowe. Z czasem w dwóch z nich część pomieszczeń przeznaczono na potrzeby gminy kościelnej, a w pozostałych dwóch pojawiły się siedziska dla mieszczan oraz przedstawicieli władzy wykonawczej.
W trakcie renowacji kościoła i jego wnętrza na przełomie XIX /XX wieku, naprzeciw grobowca rodziny Simonów, przy pierwszym północnym filarze usytuowano kręte schody prowadzące na emporę organową (cyfra „4” na rzucie kościoła z 1902). Schody zostały wykonane w 1902 roku przez szczecińskiego rzeźbiarza Axela Ehlerta według projektu architekta Wilhelma Blaue. Ich dekorację ufundował kupiec Hermann Seliger, a umieszczone na nich rzeźby 12 „Panien mądrych i głupich” kupiec i radny miejski Carl Muetzell. [192] Podobnie jak w południowej części nawy, także w północnej z sufitu zwisały wieloramienne żyrandole, w tym szesnastoramienny mosiężny żyrandol ufundowany w 1640 roku przez cech kowali, na którym umieszczono najwięcej nazwisk darczyńców. [193]

Kaplica zachodnia z wejściem do nowej zakrystii

Kaplica b.n. z wejściem do „nowej” zakrystii (II)

- (16.) Według dokumentu z 1 stycznia 1290 roku wydanego przez sołtysa, ławników i burmistrza Szczecina wdowa po mieszczaninie szczecińskim Wesselu Wussowie, Grete Wussow z domu von Platen wraz z synami, postanowiła przeznaczyć 6 włók z posiadanej we wsi Krzekowo ziemi na uposażenie ołtarza Najświętszej Marii Panny w kościele św. Jakuba. Zamysł ten został zrealizowany dopiero po jej śmierci, przez jej syna sołtysa Szczecina Johannesa Wussowa w lutym 1296 r. [194] Fundację tego ołtarza poświęconego Najświętszej Marii Panny Królowej Chwały oraz św. Jana Apostoła i Ewangelisty (altare Reginae S. Mariae virginis gloriosae et beati Johannis apostoli et evangelistae), zatwierdził na prośbę burmistrza Wussowa biskup Henryk von Wachholz w dokumencie z 31 marca 1304 roku. Odtąd prawo do patronatu nad ołtarzem miał ród Wussowów, stąd też późniejsza nazwa kaplicy - Kaplica Wussowów. Potwierdza to również zapis w księdze kościelnej (liber S. Jacobi) z początku XV wieku, gdzie czytamy „[o] ołtarzu [przy] kaplicy, o której jeszcze dzisiaj mówi się kaplica Wussowów” (capella, quae adhue hodie dicitur der Wussowen capellen).
- (2., 3.) Kaplica Wussowów wspomniana została także w 1514 roku. Ponadto w wykazie kaplic z wizytacji kościelnej z 1568 roku zapisano, że stoją w niej dwa ołtarze, z których jeden to wspomniany wyżej ołtarz ufundowany przez rodzinę Wussowów, i opisany w źródłach jako poświęcony Najświętszej Marii Pannie (Jung Frau Maria, 1296), Marii i Apostołowi Janowi (Maria und Apostel Johannes, 1303), a także Ku chwale Boga i wszystkich świętych (Gott und alle Heiligen, 1490); natomiast drugi to wspomniany tuż przed 1390 rokiem ołtarz poświęcony tzw. „osobom wygnanym” (łac. vicaria exulum, ś.d.niem. Elenden), o którym czytamy w źródłach, że był „pod wezwaniem Najświętszej Panienki, św. Krzyża i św. Katarzyny” (in dat loff unde eren unser leven vrouwen, des hylgen crutzes unde sunte Katherinen), z wikariatem ufundowanym przez Heinricha i Petera Wussowów oraz syna tego ostatniego, Johannesa. [195] Mianem „wygnanych” (Elenden) w tym czasie określano również przejezdnych podróżnych, rozbitków okrętowych, chorych cudzoziemców, pielgrzymów, itp.
- W trakcie wizytacji kościelnej z roku 1596 w protokóle z oględzin kaplicy zamkniętej od strony nawy bocznej ozdobną kratą wymieniono 4 kompletne grobowce, w których według Fredricha w późniejszym czasie pochowano m. in. pułkownika barona Gustava Horna (wspomnianego tu w 1677), senatora Jakoba Schroedera (wspomnianego tu w 1754), a także podskarbiego miejskiego Hermanna Berckhoffa, znanego z tego, iż w 1633 roku przekazał na cele dobroczynne zabudowania przy ulicy Podgórnej, i nie znanego z imienia Braunschweiga (tych ostatnich wspomniano tu jeszcze w 1738). Według spisu kaplic z 1777 roku żadna z kaplic w kościele nie nosiła już nazwy związanej z rodem Wussowów. [196] Na początku XVIII wieku, w roku 1705, empora ponad kaplicą została ozdobiona przedpiersiem z płycinami ze scenami o treści biblijnej z umieszczonymi pod nimi czterema kartuszami zawierającymi objaśnienia tych scen, a także kolejny z inskrypcją fundacyjną. Po likwidacji grobowców kaplicę zamurowano, a do powstałego w ten sposób pomieszczenia wchodziło się przez pokryte malunkiem drzwi. Wnętrze przed renowacją z końca XIX wieku służyło protestantom za kaplicę chrzcielną, a następnie jako miejsce przygotowania do aktu religijnego zwanego konfirmacją (literka „g” na rzucie kościoła z 1902 roku). Z kaplicy wiodło przejście do biblioteki kościelnej przeniesionej tu na początku XIX wieku z położonej naprzeciw Kaplicy Chrzcielnej [197] Pomieszczenie w kaplicy, po kolejnej przebudowie ok. 1934 roku, przeznaczono na salę zebrań gminy kościelnej. [198]

- (II) Obecnie w pomieszczeniu powstałym na miejscu dawnej kaplicy mieści się zakrystia kościelna (nowa zakrystia), do której wejście prowadzi z głównej nawy. Pod koniec lat 80-tych ub. wieku nad wejściem do zakrystii wisiało epitafium Henninga von Knuth z 1693 roku, które obecnie powieszono nad drzwiami do klatki wejściowej schodów wieżyczkowych obok wejścia do kaplicy Matki Boskiej Częstochowskiej.

Nieistniejący obecnie ołtarz przy filarze w nawie bocznej

  • Ołtarz b.n.

- (52./XXX) W 1494 roku wspomniano ołtarz i wikariat „przed kaplicą Wussowów” (baven der Wussowen capelle), przy którym obsadzono Johanna Kone. Potwierdza to także protokół z wizytacji kościelnej w 1568 roku, niestety nie udało się ustalić jego fundatora ani wezwania. [199]

Kaplica Akademicka

Grobowiec rodziny Simon (nr 17)
Kaplica Akademicka (III)

- (17.) Nie znamy wezwania, jakiemu pierwotnie poświęcona była ta kaplica po przebudowie korpusu nawowego pod koniec XIV wieku. Natomiast z zapisu w protokóle z wizytacji kościelnej w 1568 roku wynika, że posiadała dwa ołtarze, i już przed 1420 rokiem nosiła nazwę Kaplicy Hohenholza, gdyż wkład w fundację istniejących przy nich wikariatów miała przede wszystkim rodzina Hohenholtzów, a także rodzina Loitzów oraz Meldentzów (ci ostatni zostali odnotowani również jako rodzina Mildenitz). [200]




  • Ołtarz pw. św. Małgorzaty

- (4.) Na początku XVI wieku jeden z tych ołtarzy, ufundowany przez jednego z Loitzów, określono jako położony „w drugiej kaplicy przy drzwiach” (de andere capelle van der dore to, 1511), nosił często występujące w tym czasie w kościele wezwanie św. Małgorzaty. Położony był, patrząc od strony chóru kapłańskiego „za Kaplicą Mariacką” (achter Mariencapelle, 1516), i jednocześnie przed „Kaplicą Wussowów” (der Wussowen capelle, 1505). Prawdopodobnie to o nim wspomina Wehrmann wymieniając fundacje wikariatów poczynione w kościele przez rodzinę Loytzów, w tym ołtarz usytuowany w 1514 „w kaplicy pomiędzy kaplicą Mariacką a Wussowów” (in der kapelle tuschen Marien und Wussower capelle), czyli w kaplicy Hohenholza. [201]

  • Ołtarz ku czci Bożego Ciała

- (5.) Przy omówieniu dawnej kaplicy pw. św. Małgorzaty usytuowanej w obejściu chóru (nr XXI na rzucie przyziemia z 1923), wspomniano także o utworzeniu w kościele św. Jakuba kilku wikariatów poświęconych Bożemu Ciału (vicarie des hilgen lichames), z których jeden położony był nieopodal średniowiecznej kazalnicy, w kaplicy noszącej na początku XVI wieku również miano św. Małgorzaty. W dokumentach źródłowych jej położenie określano, cyt.:

    • „naprzeciw ław rady miejskiej pod kazalnicą” (tegen dem rathstole under dem predickerstole, 1503, czyli nr III na rzucie przyziemia z 1923)

oraz

    • „z tyłu kazalnicy” (achter dem predickerstole, 1506, czyli nr III na rzucie przyziemia z 1923).

- Kaplica, określona w wykazie z wizytacji kościelnej w 1568 roku jako Kaplica Hohenholtza, Loitza i Mildentza, została wykupiona w 1596 roku przez radnego Jakoba Simona, który przebudował ją na kryptę grobową. Ponad sto lat później, w roku 1696 odnotowano tu zamknięty kratą od strony nawy bocznej grobowiec rodzinny królewskiego radcy handlowego Simona (Des Königlichen Kommercien Raths Simon Erbbegräbnis). Podczas przebudowy zaplecza kaplicy na pomieszczenie przeznaczone dla biblioteki, w 1898 roku otwarto znajdującą się tu na dwóch poziomach kryptę grobową, w której na pierwszym poziomie naliczono 17 sarkofagów, w tym członków rodziny Simonów i skoligconej rodziny Bartholdów, a także sarkofag burmistrza Szczecina Matthäusa Heinricha von Liebeherra. [202] Rodzina Simonów obsługiwała największy w Niemczech północnych handel winem. Na filarze obok tej kaplicy wmurowany został, wysunięty poza lico ściany, nagrobek mistrza płatnerskiego Caspara Maybauera i jego siostry Gertrudy z roku 1711, wykonany według starszego wzoru przez twórcę ołtarza głównego Erharda Löfflera. [203] Podobnie jak w położonej obok kaplicy empora nad sklepieniem kaplicy została w 1705 roku ozdobiona przedpiersiem, na którym umieszczono sceny z życia św. Pawła z inskrypcją fundacyjną. [204]

- (III) Obecnie centralne miejsce w kaplicy zwanej Kaplicą Akademicką zajmuje konfesjonał. Oprawę plastyczną stanowią 4 neogotyckie obrazy przedstawiające Ojców Kościoła: św. Hieronima, św. Augustyna, św. Grzegorza i św. Ambrożego. Wykonane współcześnie przez Małgorzatę Wodejszo obrazy są kopiami fragmentów Ołtarza Ojców Kościoła - dzieła Michaela Pachera wykonanego w 1463 dla klasztoru w Neustif koło Brixen (obecnie ołtarz eksponowany jest w muzeum sztuki „Stara Pinakoteka” w Monachium). Kaplica urządzona została według wskazówek ks. infułata Romana Kostynowicza, a poświęcił ją w dniu 10 października 2008 abp. Zygmunt Kamiński.

- Kaplice w północnej części nawy głównej -

Grobowiec rodziny Simon
(nr 17)
Grobowiec rodziny Simon
(nr 17)
Nawa główna, w głębi kaplice nr 17, 18 i 19
Fragment żyrandola z godłem piekarzy
Nawa środkowa i boczna północna
Kaplice nr 18, 19, 20, 21, 22, wyjście „r”, kaplice nr 23, 24
Kaplica „rządowa” (nr 19)
Godło z empory „rządowej” (nr 19)
Kaplica rządowa (nr 19), w głębi kaplice nr 20, 21, 22, wyjście „r”,
kaplice nr 23, 24

Nieistniejące obecnie ołtarze przed średniowieczną Kaplicą Maryjną

  • Ołtarz pw. św. Marii Magdaleny

- (6./III) O ołtarzu i wikariacie poświęconym św. Marii Magdalenie, położonym przed Kaplicą Maryjną, dowiadujemy się z przekazu Wehrmanna, który w informacji o ołtarzu św. Marii Magdaleny w kaplicy Sneberga (kaplica nr XXIII na rzucie kościoła z 1923 r.), wspomina o niezbyt jasnej notatce w księdze kościelnej liber S. Jacobi podanej bez daty rocznej. [205]

  • Ołtarz pw. Najświętszej Marii Panny

- (7./III) Ołtarz z wikariatem poświęconym Błogosławionej Dziewicy (vicaria beate virginis) został ufundowany przez kapłana Wilhelma Rodena w 1392 roku i był pod patronatem Rady Miejskiej. Usytuowany był po prawej stronie zejścia z chóru, ale nie jest tożsamy z Kaplicą Maryjną (capella beate virginis), przed którą był usytuowany, i o której kiedy i w jaki sposób została poświęcona Najświętszej Marii Pannie nie mamy żadnych informacji. [206].

  • Ołtarz czeladników szewskich

- (8./III) Ołtarz i wikariat pw. św. Piotra i Pawła, św. Teobalda, św. Anny i św. Katarzyny (vicaria. S. Petri et Pauli Theobaldi Annae Katharinae), ufundowany został w 1427 przez czeladników cechu szewców, z tym, że nie uczynili tego podobnie jak czeladnicy cechu tkaczy przy ołtarzu swoich mistrzów, lecz przy własnym. Stąd też w wykazie z 1568 roku ołtarz został wymieniony jako należący do czeladników szewskich i będący pod ich opieką. [207]

Kruchta północna z wejściem od północnej strony dziedzińca oraz kaplica północna z wejściem do starej zakrystii

- (18., 19.) Obydwa pomieszczenia, zarówno to położone z prawej strony (zachodniej), pełniące obecnie rolę kruchty północnej z wejściem od strony dziedzińca północnego katedry (główne wejście północne), a także położone po lewej stronie (wschodniej), do niedawna pełniące rolę zakrystii (tzw. stara zakrystia), w okresie średniowiecza stanowiły jedną podwójną kaplicę określaną nazwą Kaplicy Najświętszej Marii Panny (capella beate virginis). Po raz pierwszy słyszymy o niej w 1326 roku. W okresie późniejszym w dokumentach źródłowych (liber S. Jacobi), pojawia się dla niej nazwa Kaplicy Maryjnej (Marien capelle). Źródła z okresu średniowiecza wymieniają w jej wnętrzu cztery ołtarze - dwa o nie znanym wezwaniu w części zachodniej, jeden pod wezwaniem św. Mateusza w części wschodniej, i jeden o nie znanym wezwaniu przy filarze rozdzielającym od strony nawy głównej obydwie części kaplicy. Były to:

  • Ołtarz pw. św. Mateusza

- (9.) W części wschodniej kaplicy Błogosławionej Dziewicy tj. Najświętszej Marii Panny (capella beate virginis), położony był ołtarz i wikariat św. Mateusza (vicaria S. Matthiae), ufundowany w 1326 roku przez braci Friedricha i Matthiasa von Naderense. Wikariat św. Mateusza wspomniany był jeszcze w latach 1456, 1458 i w 1504, a w latach 1532-1533 określano go jako „ołtarz św. Mateusza w Kaplicy Maryjnej” (Sunte Mathias altare in Marien capelle). Podobnie przy nazwiskach wikarych obsługujących w latach 1456, 1504, 1532 i 1533 wikariat św. Mateusza, za każdym razem jako miejsce położenia ołtarza wymieniano „kaplicę naszej ukochanej panienki” (unser leven frouwen capelle). [208].

  • Ołtarze b.n.

- (10., 11., 12.) Oprócz wspomnianego ołtarza św. Mateusza w tej samej części kaplicy wymieniany był również jeden wikariat ufundowany na początku XVI w. przez Hansa Loitza, i odnotowany jako położony przy „[ołtarzu] w Kaplicy Mariackiej” (in Marien capelle, 1515, 1536). Natomiast w części zachodniej Kaplicy Mariackiej źródła wymieniają dwa ołtarze bez bliższej nazwy. Z kolei w 1490 roku wymieniony został wikariat związany z ołtarzem usytuowanym przy filarze rozdzielającym od strony nawy głównej obydwie części kaplicy, i określony jako „położony za drzwiami przez które wchodzimy do wnętrza Kaplicy Mariackiej” (achter der doren als me in Marien capelle geyt in der sulnen capelle belegen, nr 10 na rzucie kościoła z 1923). Według wykazu kaplic i ołtarzy z 1568 roku wewnątrz kaplicy Maryjnej znajdowało się od 3 do 4 ołtarzy. [209].

Kaplica ławników miejskich nr 18,
z lewej nr 17
Kaplica północna z wejściem z dziedzińca kościelnego (IVb)

- Według protokółu z wizytacji kościelnej z 1596 roku w obu częściach kaplicy znajdowało się 5 nagrobków kamiennych i kilka grobowców. Z czasem po usunięciu ołtarzy, a także wspomnianych grobowców całą przednią przestrzeń część podwójnej kaplicy zajęły stalle ławników miejskich, zwane „siedziskami ławników miejskich” (Gestühl der Schöffen, łac. scabinus, stąd późniejsza nazwa tego pomieszczenia „Skabinatsgestühl”). [210] W zachodnim narożniku zwisała z sufitu mała empora z 1705 roku ufundowana przez aptekarza Johanna Rampuscha (ur. przed 1700; zm. ?), fundatora siedzisk spod ołtarza głównego, zwana „Stallą Miłosiernego Samarytanina”, bowiem pokryta była malowidłami ze scenami z przypowieści biblijnej o miłosiernym Samarytaninie. W głębi kaplicy, przy ówczesnych drzwiach stanowiących wejście z dziedzińca kościelnego (literka „l” na rzucie kościoła z 1902 r.), w 1764 roku powstał nagrobek adwokata Georga Ludewiga Beyera (zm. 10 lipca 1780 r.), a obok w 1791 roku zbudowano kryptę grobową senatora Carla Gotthilfa Matthiasa (zm. 1791) i jego żony Sophie Christin z domu Brunnemann (zm. w 1790 r.). [211] Na drzwiach wejściowych (literka „l” na rzucie kościoła z 1902 r.), ufundowanych w 1691 roku przez Rudigera Sperke i jego małżonkę Elisabeth Walterheller, oprócz inskrypcji z informacją o darczyńcach widniały malunki alegorycznych postaci wykonane w 1695 roku. Obok tej krypty wiodły schody na emporę „rządową”. [212]


- (IVb) Obecnie, podobnie jak przed zniszczeniem kościoła, w części zachodniej dawnej kaplicy z emporą Miłosiernego Samarytanina od strony północnej dziedzińca kościelnego usytuowane jest podwójne wejście do kruchty północnej katedry, z których jedno jest nieczynne. Z przedsionka prowadzą schody na piętro bocznej nawy oraz główne wejście do wnętrza kościoła. W nawie głównej przed wejściem do przedsionka stoi marmurowa, neoklasycystyczna chrzcielnica używana jako kropielnica (Aspersorium).

Kaplica zwana „Kaplicą Rządową” (nr 19)
Kaplica b.n. z wejściem do „starej” zakrystii (IVa)
Wnętrze kaplicy „rządowej”

- We wschodniej części kaplicy Maryjnej w okresie po reformacyjnym po usunięciu ołtarzy na posadzce kaplicy, podobnie jak w części zachodniej, ustawiono siedziska dla sędziów i ławników, a nad nimi usytuowano emporę, którą początkowo przeznaczono dla Rady Książęcej, a w czasach szwedzkich przekształcono w tzw. „chór rządowy” przedstawicieli władz krajowych Pomorza (Landeskollegien, cyfra „19” na rzucie kościoła z 1902). Obramowanie empory, pochodzące podobnie jak stalle ławników miejskich z kościoła Mariackiego, od strony nawy pokryte było czerwoną tkaniną, na której umieszczono kartusz herbowy ziemi pomorskiej i Królestwa Szwecji podtrzymywany przez lwa w koronie i rycerza. Na położonej ponad sklepieniem kaplicy rządowej emporze nawy północnej, w latach 1691-1692 usytuowano miejsce dla czeladników kupieckich. [213] W ścianie filara oddzielającego północną stronę nawy bocznej od północnego obejścia prezbiterium, położonego naprzeciw schodów prowadzących na ambonę (cyfra „6” na rzucie kościoła z 1902 r.) [214], mieściły się, podobnie jak obecnie, drzwi wiodące na schody wieżyczkowe północne oraz północne obejście empory (literka „p” na rzucie kościoła z 1902). Natomiast nad drzwiami wisiało epitafium poświęcone oficerowi szwedzkiemu podporucznikowi von Gruben. [215]



- (IVa) Współcześnie z części wschodniej dawnej kaplicy rządowej utworzono zamknięte pomieszczenie gospodarcze po starej zakrystii będącej w użytku po odbudowie w 1972 roku, z wejściem od strony nawy głównej oraz z dziedzińca północnego, a także z możliwością przejścia do obecnej Kaplicy Maryjnej (Kaplica Matki Boskiej Częstochowskiej).






Tab. 2. Kaplice w kościele św. Jakuba

Kaplice/ ołtarze Krypty grobowe i grobowce rodzinne Kaplice
Nr XIII w. – 1. poł. XVI w. Nr 2. poł. XVI – 1. poł. XX w. Nr od 2. poł. XX w.
II/ 2., 3. Kaplica Wussowów II / 16 Kaplica Wussowów/ kaplica chrzcielna/ pomieszczenie przygotowujące do konfirmacji/ biblioteka II kaplica zachodnia b. n./ zakrystia
III Kaplica Hohenholtzów/ Kaplica św. Małgorzaty III/ 17/ „g” grobowiec rodziny Simon/
biblioteka kościelna (na zapleczu krypty grobowej Simona)
III Kaplica Akademicka/ klatka schodowa do pomieszczeń nad kaplicami II, III
[przed IV] 8. ołtarz bractwa czeladników szewskich:
świętych Piotra i Pawła, św. Teobalda,
św. Anny i św. Katarzyny
Chrzcielnica neoklasycystyczna
IV / 11., 12. Kaplica Maryjna IVb/ 18 Kaplica Maryjna/ ławy ławników miejskich/ krypta grobowa/ nagrobek IVb kaplica północna b. n./ kruchta północna
IVb/ l wyjście północne IVb wyjście północne
[przed IV] 7., 6. [dwa ołtarze:]
św. Marii Magdaleny,
Błogosławionej Dziewicy
IV / 9., 10. Kaplica Maryjna IVa/ 19 empora Rady Książęcej/ empora władz krajowych Pomorza („chór rządowy”) IVa kaplica północna b. n./ stara zakrystia/ pomieszczenie gospodarcze
wejście do zakrystii „m” pomieszczenie pisarza kościelnego/ wejście do zakrystii/ wejście do Kaplicy Północnej wejście gospodarcze do starej zakrystii i do Kaplicy Matki Boskiej Częstochowskiej
„f”/ X zakrystia „f”/ X dawna średniowieczna zakrystia/ Kaplica Północna X Kaplica Matki Boskiej Częstochowskiej
V/ 13. [otwarta kaplica] V/ 20 krypta grobowa/ grobowiec Sophie Elisabeth Winnemer i jej mężów V wejście do Kaplicy Matki Boskiej Częstochowskiej
VI/ 14. ołtarz Loitzów [płn. ściana chóru kapłańskiego:]
krypta grobowa Joachima Budde
VII/ 15. Kaplica św. Doroty/ Kaplica Beringera VII/ 21 krypta grobowa/ kaplica z płytami nagrobnymi VII kaplica z emporą organową i płytami nagrobnymi w posadzce
VIII/ 16. kaplica cechu kowali [płn. ściana chóru kapłańskiego:]
krypta grobowa Velthusena
IX/ 17. kaplica cechu krawców IX/ 22 krypta grobowa/ grobowiec Balthasara von Schrödera/ wejście do zakrystii IX kaplica z nową kryptą grzebalną biskupów
wyjście płn.-wsch. „r” wyjście płn.-wsch. wyjście płn.-wsch. (nieużywane)
XII/ 19. Kaplica Sneberga
(Kaplica św. Antoniego)
XII/ 23 krypta grobowa/ grobowiec rodziny Winnemer XII Kaplica św. Judy-Tadeusza
XIII/ 20. Kaplica Lemgowa XIII/ 24 krypta grobowa/ grobowiec rodziny Nonemann XIII Kaplica Portowców
XIV/ 21. Kaplica Boeka XIV/ 25 krypta grobowa/ grobowiec rodziny Meyern XIV Kaplica św. Maksymiliana Marii Kolbego
XI kaplica ze schodami do zegara XI/ 18./ 26 [płn.-wsch. ściana chóru kapłańskiego:] grobowiec Winnemer/ grobowiec rodziny von Langen
XVI/ 18a. zegar na tyłach ołtarza głównego XVI zegar na tyłach ołtarza głównego
XV/ 22. Kaplica Nyenkerkena/ Kaplica Loitzów XV/ 27 krypta grobowa Loitzów/ kaplica pamięci parafian poległych podczas I wojny światowej XV Kaplica św. Wojciecha
XVII/ 23. kaplica cechu szewców XVII/ 28 krypta grobowa szewców XVII Kaplica Szewców
XX / 26. Kaplica Hohenholtzów
(Kaplica św. Anny)
XX/ 29 [płd.-wsch. ściana chóru kapłańskiego:]
krypta grobowa/ grobowiec rodziny Masche
XVIII/ 24. kaplica cechu powroźników:
Kaplica św. Małgorzaty
XVIII/ 10 krypta grobowa/ grobowiec rodziny von Zastrow XVIII Kaplica Miłosierdzia Bożego (Kaplica Sybiraków)
XIX/ 25. kaplica cechu piekarzy XIX krypta grobowa/ grobowiec Daberkowa XIX Kaplica Kolejarzy
wyjście płd.-wsch. „o” wyjście płd.-wsch. wyjście pł.-wsch.
XXI/ 27. [kaplica otwarta:] ołtarz Bożego Ciała XXI/ 9 krypta grobowa/ grobowiec radcy handlowego Bartholda XXI Kaplica Książąt Pomorskich
XXII/ 28. Kaplica Braci Dollen b. n./ XXII krypta grobowa Petera Hebbe XXII Kaplica Ludzi Morza
XXIII/ 29. Kaplica Sneberga
(Kaplica św. Marii Magdaleny)
XXIII [płd. ściana chóru kapłańskiego:]
krypta grobowa/ grobowiec Steinwega
XXIV/ 30. [kaplica otwarta:] XXIV/ 10 krypta grobowa Küsella/ kaplica z płytami nagrobnymi XXIV Kaplica Matki Boskiej Ostrobramskiej
XXV/ 31. Kaplica Sundacha
ołtarz św. Marka
XXV [płd. ściana chóru kapłańskiego:]
krypta grobowa Schroedera
[przed] XXVI/ 32. [filar przy kaplicy tkaczy:]
ołtarz św. Krzyża
[przed] XXVI ołtarz przekupniów
XXVI/ 33. kaplica cechu tkaczy/ [nowa] kaplica Rady Miejskiej XXVI/ 11 [nowa] kaplica Rady Miejskiej/ ławy Rady Miejskiej XXVI Kaplica Najświętszego Sakramentu (kaplica Rzemiosła)
XXVII wyjście południowe XXVII/ 12, „n” empora zwana „Chórem Steinwega”
/ wyjście południowe
XXVII wyjście płd. (nieużywane)
[przed] XXVIII/ 34. ołtarz św. Mateusza, Jedenastu Tysięcy Rycerzy i Wszystkich Świętych
XXVIII/ 35. [stara] kaplica Rady Miejskiej XXVIII/ 13 ławy rzemieślników, empora cechu kramarzy XXVIII Kaplica św. Barbary i św. Jerzego (Kaplica Armii Krajowej)
[przed] XXIX/ 36. [ołtarz cechu złotników:]
św. Doroty (ołtarz )
XXIX/ 37. Kaplica Beringera XXIX/ 14 Kaplica Beringera/ Kaplica Chrzcielna/ XXIX Kaplica Chrzcielna
[obok XXX]/ 41. ołtarz św. Wawrzyńca płyta nagrobna Barnima III
XXX/ 38./ 39. kruchta podwieżowa płd., [tu dwa ołtarze:]
św. Erazma, Fabiana i Sebastiana
oraz św. Barbary
„k” płyty nagrobne XXX kruchta podwieżowa płd./ winda
kruchta podwieżowa środk. „h” kruchta podwieżowa środk./ organy kruchta podwieżowa środk./ organy
[obok I]/ 40. [ołtarz cechu rzeźników:]
św. Andrzeja
42.-49. [nawa główna:]
chrzcielnica, ołtarze i kazalnica przy filarach
I/ 1.
[216] [217]
[kaplica w przejściu:]
ołtarz cechu konwisarzy [218]
15 [219] epitafium z herbem gen. von Wulffen
kruchta podwieżowa płn. „i” [220] kruchta podwieżowa płn. kruchta podwieżowa płn./ płyty nagrobne/ krzyż misyjny [221]

Epitafia

Na ścianach Katedry zgromadzono kilka epitafiów pochodzących z Pomorza Zachodniego:

Tablice pamiątkowe

W szczecińskiej bazylice katedralnej znajduje się wiele tablic pamiątkowych. Poszczególne tablice poświęcone są:

Pozostałe obiekty

Cegiełki na odbudowę kościoła po II wojnie światowej

Inne

  • Z największym szczecińskim kościołem związane były znane osoby. Między innymi słynny niemiecki kompozytor romantyczny Carl Loewe, znany szczególnie jako autor wielu pieśni (m.in. Switezmädchen i Frau Twardowska do słów Adama Mickiewicza). Loewe był przez 43 lat (1820-1863) najwybitniejszą postacią życia muzycznego Szczecina i doprowadził do wykonania wielu wybitnych dzieł Jana Sebastiana Bacha – m.in. Pasji według św. Mateusza i Pasji według św. Jana. Poprowadził też w kościele św. Jakuba w 1827 roku szczecińskie prawykonanie IX Symfonii Ludwiga van Beethovena i światowe prawykonanie uwertury do Snu nocy letniej Felixa Mendelssohna-Bartholdy'ego, napisanej do sztuki Szekspira. Pomnik Loewego stał przed kościołem do 1945 (do dziś ocalał tylko neogotycki cokół, na którym obecnie stoi figura Maryi). Na początku marca 2012 podczas remontu katedry na wysokości organów w głównej nawie, w filarze bezpośrednio z nimi sąsiadującym robotnicy znaleźli zamurowaną urnę, w której od 20 kwietnia 1899 roku spoczywało serce Carla Loewego. [222]
  • W dniu 13 lipca 2008 r. prezydent Litwy Valdas Adamkus odsłonił w kaplicy Matki Boskiej Ostrobramskiej (nr XVI) tablicę poświęconą litewskim lotnikom: S. Dariusowi i S. Girėnasowi, których samolot w dniu 17 lipca 1933 roku rozbił się koło wsi Pszczelnik podczas rekordowego przelotu (bez międzylądowań) na trasie Nowy Jork – Kowno. W katastrofie obaj piloci ponieśli śmierć.
  • Katedra znajduje się na Europejskim Szlaku Gotyku Ceglanego.
  • Przy uliczce przebiegającej wokół bazyliki katedralnej położony jest budynek plebanii, dawny dom przeora kościoła św. Jakuba. W niektórych publikacjach, m. in. w Encyklopedii Szczecina określany nazwą wikarówki kościelnej. [223]
  • Urząd Marszałkowski w 2014 roku ogłosił wyniki naboru wniosków w konkursie na dofinansowanie projektów w ramach działania „4.1 Dziedzictwo kulturowe”. Dzięki przyznanemu dofinansowaniu Katedra w Szczecinie przeprowadzi odbudowę i rekonstrukcję ściany północnej. Całkowita wartość projektu pn.: „Rekonstrukcja gotyckiego stylu świątyni poprzez renowację z przebudową, rozbudową i nadbudową północnej części Katedry św. Jakuba Apostoła w Szczecinie” została oszacowana na kwotę 3 649 399,99 zł, natomiast wartość dofinansowania z funduszy unijnych przyznanych z puli „Dziedzictwo kulturowe” Regionalnego programu operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego na lata 2014-2020 wyniesie 2 999 989,97 zł. Projekt prowadzony jest pod nadzorem miejskiego konserwatora zabytków. [224]

Zabytek

Obiekt wpisany do Wojewódzkiego Rejestru Zabytków pod numerem 9 (decyzja Kl.V-0/8/54 z dnia 12 czerwca 1954, nazwa na liście: kościół św. Jakuba (katedra)).[1]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Wojewódzki rejestr zabytków, w: Biuletyn Informacji Publicznej Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online] [Przeglądany 10.08.2013] Dostępny w: http://wkz.bip.alfatv.pl/strony/menu/9.dhtml
  2. W jaki sposób należy rozumieć określenie „skarpa wciągnięta do wnętrza” wyjaśnia nam Szczęsny Skibiński w swoim referacie wygłoszonym w w trakcie sesji naukowej Szczecińskiego Oddziału Stowarzyszenia Historyków Sztuki w Kamieniu Pomorskim w dniach 20-21 maja 1988 roku, i opublikowanym w zbiorze materiałów z tej sesji „Początki późnogotyckiej architektury Pomorza Zachodniego” w: Badania nad sztuką Pomorza. Szczecin 1998, s. 70 i n.
  3. M. Ober, Średniowieczny Szczecin a Stargard - rywalizacja na polu architektury w: Szczecin na przestrzeni wieków. Historia. Kultura. Sztuka, pod red. E. Włodarczyka. Szczecin 1995, s. 127 i n.; zob. także ks. Artur Rasmus, Nasza świątynia przez wieki.
  4. Jednocześnie Beringer uposażył kościół św. Jakuba otrzymane w lenno zaginione obecnie wsie Glezcow i Gribin, o których ostatnie informacje znamy z 1346 roku (położone prawdopodobnie na terenie obecnej dzielnicy Szczecina - Klucz), z prawem do wyrębu lasu, połowu ryb i polowań, a także dwa pola na terenie należących do miasta tzw. „Pól szczecińskich”. Zob. dokument w: PUB I nr 108 z 1187 r. (b. d.), s. 82 i n., również nr 119 z 1191 r., s. 91 i n., bez daty dziennej; a także H. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern, topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Berlin-Wriezen a/O 1875, T. 2, Bd. 8., s. 657 i n.
  5. Jeszcze 13 października 1233 roku papież Grzegorz IX wydał bullę, w której potwierdził prawo do ustanowienia przeoratu i prawo do obsadzania w kościele dwóch księży, dwóch diakonów i mianowanie kaznodziei z „klasztoru świętego Jakuba w Szczecinie /według/ reguły św. Benedykta w diecezji kamieńskiej” (monasterii Santi Jacobi de Stetin ordinis sancti Benedicti Caminensis dyocesis). Ale w kolejnej bulli, wydanej 15 kwietnia 1251 roku, papież Innocenty IV potwierdzając posiadłości klasztoru bamberskiego, wymienia już tylko kościół św. Jakuba (ecclesia Sancti Jacobi in Stetin). Dokumenty poświęcenia kościoła i jednocześnie przekazania klasztorowi znamy z odpisu z akt kościelnych (liber S. Jacobi), i uwierzytelnionych kopii oryginalnych dokumentów z klasztoru benedyktynów z Bambergu z roku 1459; zob. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche in Stettin bis zur Reformation. Stettin 1887, s. 7 oraz 26 i 40, także PUB I, dokument nr 108 z 1187 r. (b. d.), s. 82 i n. oraz PUB I, dokument nr 119 z 1191 r. (b. d.), s. 91 i n.
  6. Według informacji podanej przez Hoogewega w połowie XIII wieku pojawili się w Szczecinie augustianie-eremici, zwani Wilhelmitami, sprowadzeni przez księcia Barnima I, którzy na stoku wzgórza opadającego w kierunku przyszłej ulicy Breite Straße ulokowali przy kościele zabudowania klasztoru o nazwie „Dolina św. Wilhelma” (Vallis sancte Wilhelmi). Klasztor stanął w miejscu, gdzie później obok „Domu Przeora” stał tzw. „Domek M. Pauli”; jednak ze względu na planowaną rozbudowę kościoła św. Jakuba, wilhelmitów przeniesiono przed rokiem 1289 do Lipian, gdzie od 1265 r. istniała pustelnia (erem) zakonników reguły św. Wilhelma, a potem Zakonu Augustianów (zob. H. Hoogeweg, Die Stifter und Klöster der Provinz Pommern. Bd. II. Stettin 1925, s. 457). O zakonie wilhelmitów także w artykule Hermanna Hoogewega, Das Kloster Wilhelmstal. W: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde. Jg. 35. H. 9. Stettin 1921, s. 36. Ich obecność w Szczecinie wspomniano tylko raz, w dokumencie wystawionym przez przeora Conrada w lipcu 1253 roku, w którym zawiadamiają o sprzedaży 20 łanów ziemi (ok. 400 ha) we wsi Skarbimierzyce niejakiemu Arnoldowi de Bergh (zob. PUB II, dokument nr 572a z dnia 2 lipca 1253 r., s. 2).
  7. E. Rymar, Rodowód książąt pomorskich. Wyd. II. Szczecin 2005, s. 527, także 538.
  8. Na czas pobytu w Szczecinie biskup lub jego przedstawiciel zwany prepozytem, tj. przełożonym kapituły kamieńskiej, mieszkał w „Domu Katedralnym” (zwanym curia), położonym przy ulicy Mariackiej naprzeciw kościoła Mariackiego (Kleine Domstraße Nr. 3).
  9. Zob. regest nr 353 z dnia 27 marca 1612 roku w: Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 – 1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak. Bd. 1. – 2. Szczecin 1996, s. 256.
  10. Był to „Cunrad (Konrad), który jako zastępca przeora w kościele św. Jakuba” (her Cunrad de de nu eyn underprior is in sunte Jakobes Kerken), był 6 października 1410 roku świadkiem przy sprzedaży jednej włóki ziemi w Będargowie (Mandelkow), wsi podarowanej w 1220 r. kościołowi św. Jakuba przez księżną Anastazję, żonę księcia Bogusława I; zob. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 102.
  11. Wikariusze z kościoła św. Jakuba zamieszkiwali w budynkach należących do kościoła, tj. w domach usytuowanych przy ulicach Papen-, Breite-, Pelzer-, Grapengießer- oraz Große Domstraße; o osobach duchownych i świeckich związanych z średniowiecznym kościołem św. Jakuba zobacz w: M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 134 i n. .
  12. Kalikant, kalikancista (łac. calcare - deptać) – osoba wprawiająca w ruch miechy w organach piszczałkowych. Dawniej funkcja kalikanta była zawodem; zob. Dokładny Niemiecko-Polski Słownik: Ausführliches deutsch-polnisches Wörterbuch. Herausgegeben von C.C. Mrongovius. Dritte Auflage. Königsberg in Pr. 1854, s. 131.
  13. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 135.
  14. Tamże, s. 135 i n.; wykaz uzupełniono faktami wynikającymi z treści opracowania Wehrmanna. Zob. takze F. Bahlow, Reformationsgeschichte der Stadt Stettin, Stettin 1920, s. 17. W dokumencie z 4 lutego 1534 roku spisanym w Dąbiu wymieniony jest przeor Johann Buchauer, określony także jako zarządca kościoła św. Jakuba, niewymieniony w wykazie Wehrmanna; zob. Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 – 1856..., op. cit., regest nr 234, s. 170 i n.
  15. Stubenrauch A., Führer durch die St. Jacobi-Kirche in Stettin. Stettin 1902, s. 3.
  16. Pozostali członkowie rodu Gryfitów zostali pochowani w książęcych kryptach grobowych w kościele Mariackim oraz w krypcie kościoła zamkowego św. Ottona.
  17. O tej fazie budowy świadczy podana wyżej informacja o przeniesieniu wilhelmitów do Lipian w 1289 roku z uwagi na planowaną rozbudowę kościoła św. Jakuba, a także najstarszy fragment fundamentów pod dawnymi wieżami w części zachodniej kościoła z ok. 1300 roku (zob. H. Lutsch, Mittelalterliche Backsteinbauten Mittelpommerns. Von der Peene bis zur Rega. Berlin 1890, s 23). Wiadomość o istnieniu dwóch wież pochodzi z publikacji Franza Kuglera o niezachowanym napisie na pierwszym filarze z południowej strony nawy, cyt.: „W roku 1456 runęła na tą stronę jedna z wież na organy” (Anno dei M.CCCCLVI [...] cecidid ista turris vna cum organo), a także z informacji M. Wehrmanna o zapisie z roku 1474 w księdze miejskiej o wieży zegarowej, za którą w tym czasie służyła północna wieża kościoła; por. F. Kugler, Pommersche Kunstgeschichte. Erster Hauptabschnitt. — Architektur. Kirchliche Architektur. Moderner Baustyl. W: BSt AF Bd. VIII. H. 1. Stettin 1840, s. 75, także M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 114.
  18. Zob. K. Kalita-Skwirzyńska w: Bazylika archikatedralna pod wezwaniem św. Jakuba Apostoła w Szczecinie. Opracowanie Stowarzyszenie Historyków Sztuki Oddział w Szczecinie. Szczecin 2006, s. 6; por. M. Ober, Średniowieczny Szczecin a Stargard..., op. cit., s. 128, tamże przyp. 6.
  19. Brunsberg po raz pierwszy występuje w księgach miejskich Szczecina w roku 1400, natomiast ostatnia informacja o nim w księgach pochodzi z 1428 r.
  20. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin. Eine Führung durch die Baugeschichte und Innenausstattung. Stettin 1937, s. 8-11. Data roczna 1504 pochodzi od Friedeborna (Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern. Stettin 1613. Der Stettinischen Geschichte. Das erste Buch, s. 115). W różnych publikacjach podawana jest także data roczna 1503 pochodząca od Daniela Cramera, który w swojej historii Kościoła na Pomorzu z 1628 roku pisze, cyt.: „Roku Pańskiego 1503 [...] wieża św. Jakuba w Starym Szczecinie [została] ukończona” i dalej „w roku pańskim 1503, w dzień dziewicy Małgorzaty [20 lipca] dzieło zostało osobiście ukończone przez mistrza Johanna Beneke” (Anno 1503 [...] ist der Thurm zu S. Jacobi in Alten Stettin vollenzogen [...] Item Anno Domini MDIII ipso die Margaritae Virginis completum est praesens opus per Magistrum Johannem Bencken); zob. Das Grosse Pomrische Kirchen Chronicon D. Danielis Crameri [...] Gedruckt zu Alt. Stettin 1628. Das Ander Buch der Pommerischen Kirchen Histori, s. 148.
  21. C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin. Festschrift zum 50jähr. Jubiläum d. Herrn Geh. R. Prof. Dr. H. Lemcke als Vorsitzenden d. Gesellschaft f. Pommersche Geschichte u. Altertumskunde. Stettin 1923, s. 8.
  22. C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin..., op. cit., s. 8.
  23. Por. J.B. Steinbrück, Von dem Priorat zu St. Jakob, bei der Beförderung des [...] Herrn [...] Henrich Amand Wüstenbergs [...] Pastors an der St. Nikolaus Kirche [...] zum Hauptpastor der St. Jakobs Kirche, und Ephorus der [...] Raths und Ministerialschulen. Stettin 1773, s. 10.
  24. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 115-116, także 123-124.
  25. Podana tu data roczna powstania ambony jest niepewna, niektóre publikacje podają rok 1693. Według H. Schulza powstała ok. 1690 roku, i nazwisko jej budowniczego jest nam nieznane. Z kolei w najnowszych publikacjach wymienia się nazwisko Hansa Brodera (ur. ok. 1662, zm. 1730), rzeźbiarza i stolarza artystycznego ze Stralsundu, który został tam wpisany do ksiąg miejskich jako stolarz i mieszkaniec miasta (originarius). Jednak wszystkie przypisane mu dzieła pochodzą z lat 1707-1723. Zob. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 12 i n.; także Broder, Hans [dostęp 2014-07-11].
  26. C. Fredrich, Zu den Glocken der St. Jakobi-Kirche w: Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz. T. 1. W: BSt NF Bd. XXI, Stettin 1918, 219 i n.
  27. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 13.
  28. Tamże, s. 14; według katastru szwedzkiego (nr 109) i spisu na planie z 1721 roku (nr 20) kupiec J. Jädike mieszkał w jednej z nieistniejących obecnie kamienic na terenie parceli Breitestraße nr 19-20; por. Matrikelkarten der Schwedischen Landesaufnahme von Vorpommern: Text- und Beschreibungsbände Rep.6a, Bd. 71, Passower Viertel, s. 131.
  29. Erhard Löffler, rzeźbiarz pochodzący z Wrocławia, którego nazwisko umieszczono na listach mieszkańców Szczecina w 1709 roku; zob. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 12.
  30. Tamże, s. 15.
  31. Tamże, s. 11, także A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 9, również ks. G. Wejman, Bazylika katedralna w Szczecinie. W: Colloquia Theologica Ottoniana. Uniwersytet Szczeciński. 1/2010, s. 99-139. Szczecin 2010, s. 116.
  32. Niestety drzwi uległy zniszczeniu, a z zachowanej fotografii znamy tylko treść zamieszczonej na nich sentencji biblijnej z Księgi Nowego Testamentu, z Objawienia św. Jana o treści: Siehe da eine Hütte Gottes bei den Menschen, und er wird bei ihnen wohnen, und sie werden sein Volk sein, und er selbst, Gott mit ihnen, wird ihr Gott sein. Und Gott wird abwischen alle Tränen von ihren Augen, und der Tod wird nicht mehr sein, noch Leid, noch Geschrei noch Schmerzen und mehr sein, denn das Erste ist vergangen (pol. Oto przybytek Boga z ludźmi, i będzie mieszkał z nimi, a oni będą ludem jego, a sam Bóg z nimi, i będę ich Bogiem; On otrze wszelką łzę z oczu ich, i śmierci już nie będzie, ani smutku, ani krzyku, ani bólu już więcej; bo pierwsze rzeczy przeminęły [21:3-4]. Obecnie na drzwiach wejściowych do południowej kruchty podwieżowej zawieszono tablicę z łacińskim napisem o podniesieniu kościoła św. Jakuba przez papieża Jana Pawła II w maju 1983 roku do rangi bazyliki mniejszej: IOANNES PAVLVS PP. II. AD PERPETUAM REI MEMORIAM. STATUMUS UT TEMPIUM DEO CONSECRATUM AD HONOREM SANCTI JACOBI APOSTOLI INTRA DIOCESIS SEDINENSIS-CAMINENSIS FINES JURE TOLLATUR AT TITULUM BASILICAE MINORIS ET DIGNITATEM III MENSIS MAII ANNO MCMLXXXIII PONTIFICATUS NOSTRI V.
  33. Tu także nie znamy pełnych nazwiska fundatorów drzwi, tylko ich inicjały RDGS i ELWH Anno 1692. Poza nimi na drzwiach nad wejściem umieszczono cytat z jednej z ksiąg Starego Testamentu - Lamentacje Jeremiasza: IN DEN KLAGE: IEREM: AM 3 CAP.V:22. DIE GŰTE DES HERRN DAS WIR NICHT GAR AVS SIND. SEINE BARMHERZIGKEIT HAT NOCH KEIN ENDE. SONDERN SIE IST ALLE MORGEN NEU. UND DEINE TREU IST GROS. DER HERR IST MEIN THEIL SPRICHT MEINE SEELE. DARUMB WILL ICH AUF IHN HOFFEN. RDGS ELWH. ANNO 1692 (pol. Nie wyczerpała się litość Pana, miłość nie zgasła. Odnawia się ona co rano i Twa wierność jest wielka. Pan jest moją częścią mówi moja dusza, dlatego czekam na Niego [rozdz. 3:22]).
  34. Wynika to z inskrypcji fundacyjnej umieszczonej w zwieńczeniu drzwi, i ozdobionej w pierwszym zdaniu cytatem GOTT ALLEIN DIE EHRE, ES WIRD AUF DEIN BEFEHL HERR DEIN HAUS AUFGEFŰHRET. UND AUS DER ASCH UND GRAUS VON NEUEN AUSGEZIERT DRINNEN. NIM AUCH GNÆDIGAN WAS WIR VON DEINE SEEGEN ZUR FORDERUNG DES WERCKS IN GLAUBE SEIEN MEIST: IŰRGEN WITCK ALTERMANN D.AMBTSSCHUSTER HIESELBST UND SEINE EHELICHE HAUSFRAW BENENGEL TESLERS ANNO 1694 (pol. Chwała Bogu jedynemu, na Twój rozkaz Panie, dom Twój będzie wzniesiony i na nowo z popiołów wewnątrz ozdobiony. Weź również łaskawie to co my z Twojej łaski dokonując tego dzieła wierzyć musimy: Jürgen Wick starszy tutejszego cechu szewców i jego ślubna małżonka Benengel Tesler roku Pańskiego 1694). Poniżej umieszczono fragment tekstu z 1. Księgi Królewskiej: Der Herr, unser Gott, sei mit uns, wie er mit unseren Vätern war. Er verlasse uns nicht und verstoße uns nicht. Er lenke unsere Herzen zu sich hin, damit wir auf seinen Wegen gehen und die Gebote, Befehle und Anordnungen befolgen, die er unseren Vätern gegeben hat, który obecnie wymieniono na podobny w języku polskim: Niech będzie z nami Pan, nasz Bóg, jak był z naszymi przodkami! Niech nas nie opuszcza i nie odrzuca nas, ale nakłoni do siebie nasze serca, abyśmy chodzili Jego drogami, strzegąc Jego poleceń, praw i nakazów, do których zobowiązał naszych przodków [8:57-58])
  35. Treść inskrypcji - zob. przypis 130.
  36. Treść inskrypcji - zob. przypis 103.
  37. Inskrypcja na północnych drzwiach wyjściowych (literka „l”) brzmiała: GOTT ZV EHREN VNDT DER KIRCHEN ZIR VEREHR ICH DISE THVR RVDIGER SPERKE BRANDTWEINBRENNER VNDT DESSEN HAVSFRAV ELISABET WALTERHELLERS ANNO 1691 (pol. Na chwałę Boga i kościoła darowałem te drzwi ja gorzelnik Rudiger Sperke wraz z małżonką Elisabet Walterheller roku Pańskiego 1691).
  38. Treść inskrypcji na kolejnych drzwiach wejściowych do kościoła pochodzi z przewodnika po kościele św. Jakuba niemieckiego archeologa i konserwatora zabytków Adolfa Stubenraucha, Führer durch die St. Jacobi-Kirche in Stettin. Stettin 1902, s. 6 i n; por. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 11.
  39. Zob. ks. Artur Rasmus, Powstanie parafii św. Jakuba Apostoła (cz. 1.), także tegoż autora Dwie parafie w jednej (cz. 2.); por. Katedra. Historia kościoła św. Jakuba w Szczecinie, pod red. Pawła Knapa, Andrzeja Kraśnickiego jr. i ks. Artura Rasmusa. Wyd. 2. Walkowska Wydawnictwo – Jeż. Szczecin 2009, s. 38. ISBN 978-83-61805-07-6.
  40. Katedra. Historia kościoła św. Jakuba..., op. cit., s. 39; zob. słowo pasterskie prymasa Polski kardynała Stefana Wyszyńskiego skierowane do mieszkańców Szczecina w dniu 13 października 1957 roku zawarte w artykule ks. Artura Rasmusa, Prymasowi Tysiąclecia.
  41. Tamże, s. 40 i n.
  42. Tamże, s. 25-28.
  43. Tamże, s. 25-28.
  44. Zob. Ioannes Paulus II Litterae Apostolicae 1983 [dostęp 2016-10-26], także ks. Artur Rasmus, Katedra bazyliką mniejszą; o związkach Karola Wojtyły, Świętym Janem Pawłem II, z katedrą św. Jakuba tutaj: ks. Artur Rasmus, Cztery wizyty w Szczecinie.
  45. Sedina.pl: Sygnaturka już na dachu katedry. [dostęp 2010-12-12].
  46. Szczecińska Bazylika Metropolitalna: Sygnaturka. [dostęp 2010-12-12].
  47. Z tej liczby cztery z nich, położonych po północnej stronie kościoła, pełnią funkcję wejścia do katedry oraz do kaplicy Matki Boskiej Częstochowskiej (Kaplicy Mariackiej), a także do zakrystii i osobnego pomieszczenia gospodarczego. W opisie poszczególnych kaplic oraz pozostałych pomieszczeń użyto w tytułach współcześnie nadanych nazw.
  48. Zob. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 139; ich ilość zmniejszyła się z chwilą rozpoczęcia w 1595 roku sprzedaży kaplic międzyfilarowych w obejściu prezbiterium. Niestety obecnie już żadna z nich nie istnieje, a ostatnią rozebrano w 1972 roku, o czym poniżej w opisie kaplicy cechu kowali (nr 16./VIII na rzucie przyziemia z 1923 roku).
  49. Wprawdzie podczas wizytacji doliczono się 51 ołtarzy, ale w protokole zatytułowanym „Verzeichniß der Altare und Kappellen in Sanct Jacobskirche ahm 5 Aprilis anno 1568 den Herren Visitatoren überreichet worden" zapisano: „Pan Johann Schiele poinformował, a właściwie mówiąc stwierdził, że jest tego pewien, iż w całym kościele św. Jakuba powinno być 52 ołtarze.” (Herr Johann Schiele berichtet, das er eigentlich und für gewiß weis, das in Alles 52 Altare in derselben Sanct Jacobs Kirchen gewesen sein sollen.); M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 139, także 174. Potwierdza to również Carl Fredrich w cytowanej już publikacji z 1923 roku, gdzie podaje, iż ilość kaplic w obejściu chóru i w nawie głównej, z których większość poświęcono w latach 1380-87, ostatecznie wzrosła do 24, a w nich oraz przy ołtarzu głównym stanęło 52 ołtarze; zob. C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin..., op. cit., s. 2 i n.
  50. liber S. Jacobi – nielicznie zachowane fragmenty tzw. księgi kościelnej szczecińskiego kościoła św. Jakuba dotyczące najstarszych dziejów kościoła od czasu powstania w 1187 r., opublikowane przez Friedricha von Dregera w zbiorze archiwaliów związanych z Pomorzem i krajami sąsiednimi, zwanym Codex Pomeraniae Diplomaticus; Verlassungsbücher - księgi, w których w porządku chronologicznym odnotowywano wszelką sprzedaż parceli, umowy kupna, sporne sprawy, itp. Wpis ten był niezbędny w powszechnie obowiązującym prawie niemieckim do przeniesienia praw własności przy rezygnacji lub zgonie.
  51. Odprawiając codziennie nabożeństwo według woli fundatora, opiekunowie poszczególnych ołtarzów (tzw. ołtarznicy, zwani także altarystami z łac. altarista), zapewniali sobie w warunkach miejskich utrzymanie z części kapitału przeznaczonego przez fundatora wikariatu, stąd też niejednokrotnie nazywano ich również wikariuszami (vicarius); zob. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 138 i n.
  52. Zob. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 143-174.
  53. Numeracja cyfrowa i literowa umieszczona pod fotografiami sprzed 1944 roku odnosi się do rzutu przyziemia z 1902 roku (okres poreformacyjny)
  54. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 15 i.n.; także Neues allgemeines Künstler-Lexicon: oder Nachrichten von dem Leben und den Werken der Maler, Bildhauer, Baumeister, Kupferstecher, Formschneidr, Lithographen, Zeichner, Medailleure, Elfenbeinarbeiter, etc. Bearbeitet von Dr. G.K. Nagler. Band VII. München 1839, s. 428.
  55. Inskrypcja na nich brzmiała: Zur ehre Gottes und Zierrath der Kirchen hat Herr Jürgen Kube Vornehmer Rathts-Verwandter Kauffman Undt Gewandtschneider nebst Seiner Ehe-Liebsten Frauen Regina Elisabeth Mundinin diesem Stuhl bauen lassen und der Kirchen Geschenket ANNO 1714 (pol. Na cześć Boga oraz dla upiększenia kościoła pan Jürgen Kube dostojny radny, kupiec oraz krawiec wraz z ukochaną małżonką Reginą Elisabeth Mundinin zlecili wykonanie tego siedziska i podarowali je kościołowi w Roku Pańskim 1714); zob. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 10.
  56. Na wszystkich trzech siedziskach widniały jednobrzmiące inskrypcje: JOHANNES RAMPVSCH PHARMACOP ANNO 1691; zob. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 10, także H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 16.
  57. Żyrandol przed ołtarzem głównym opatrzony był napisem ME FECIC I P.P. (pol. Mnie uczynił I P.P.). Zob. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 16, także A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 25 i n.
  58. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 12; por. M. Słomiński, Kościoły szczecińskie w dobie baroku. Kościół św. Jakuba Apostoła. W: Słomiński M., Makała R., Paszkowska M., Szczecin barokowy. Architektura lat 1630 – 1780. Szczecin 2000, s. 56 i n, także M. Łuczak, Katedra św. Jakuba w Szczecinie. Historia, architektura i wyposażenie. Szczecin 2016, s. 54 i n., tamże portrety fundatorów ambony s. 59. Marek Łuczak jako fundatorów amony podał małżeństwo von Rittow, widniejących na portretach epitafium umieszczonego w 1693 roku na wschodniej ścianie obecnej kaplicy z emporą organową (cyfra „20” na rzucie kościoła z 1902). Nie ma jednak pewności, czy wizerunki małżeństwa Martina i Anny Ritow przedstawione na portretach z tej kaplicy są tożsame z portretami z zapiecka ambony; por. s. 62, tamże przyp. 37, także s. 303. By uchronić ambonę przed zniszczeniem podczas nalotów bombowych w czasie II wojny światowej, została rozebrana i przeniesiona do piwnic zamkowych. Po wojnie z ruin zamku wyciągnięto ocalałe szczątki, które po złożeniu niestety uległy dalszej degradacji. Ocalałe figury z podpory i zwieńczenia ambony przekazano do katedry - figura św. Jakuba wisi na filarze w miejscu ambony, natomiast figurę św. Michała umieszczono nad ołtarzem usytuowanym w kaplicy poświęconej św. Wojciechowi (kaplica XV w obejściu chóru); zob. M. Łuczak, Katedra św. Jakuba w Szczecinie..., op. cit., s. 64, przyp. 38.
  59. Istnieje wcześniejszy dokument z 19 kwietnia 1295 roku, z którego wynika, że książę Bogusław IV podarował 8 włók ziemi w wiosce Hohenselchow koło Gartz na rzecz ołtarza ufundowanego przez rycerza Wilhelma [Willekin] Trampe w kościele św. Jakuba; zob. PUB VI, tamże dokument nr 4038 z 19 kwietnia 1295 roku.
  60. C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin..., op. cit., s. 2-6.
  61. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 24.
  62. Tamże, s. 24; były to kaplice zaznaczone na rzucie kościoła z 1902 roku numerami 20, 23, 24, 25, 26, 29, 30, 17 i 16. Z tej liczby po 1945 roku zachowała się, odbudowana w latach 1971-72, krypta grobowa cechu szewców w Kaplicy Szewców , a także nieznacznie uszkodzona krypta grobowa rodziny Velthusenów, niestety rozebrana w 1972 r.
  63. Numeracja rzymska w nawiasie odnosi się do wykazu średniowiecznych ołtarzy kościoła św. Jakuba opracowanego przez Carla Fredricha w publikacji Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin z 1923 r.
  64. Cyfry w nawiasie przełamane przez numerację rzymską odnoszą się do wykazu średniowiecznych ołtarzy kościoła św. Jakuba opracowanego przez Carla Fredricha w publikacji Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin z 1923 r.
  65. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 173.
  66. C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit. s. 4.
  67. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. s. 158-159.
  68. C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 4.
  69. Wygląd rozebranej w 1972 roku dawnej krypty grobowej rodziny Velthusenów znamy z fotografii Grzegorza Soleckiego umieszczonej w publikacji Marka Łuczaka, Katedra św. Jakuba w Szczecinie. Historia, architektura i wyposażenie. Szczecin 2016, s. 342.
  70. C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 4.
  71. Tamże, s. 4. Na rzucie kościoła z 1902 roku oznaczony numerem „26”, stąd w opisie cyfra „18” oraz numeracja rzymska „XI” zostały uzupełnione cyfrą „26” odnoszącą się do rzutu przyziemia kościoła św. Jakuba umieszczonego w publikacji A. Stubenraucha Führer durch die St. Jacobi-Kirche in Stettin. Stettin 1902, s. 50. Umieszczona pod spodem pobożna zachęta do modlitwy kończyła się słowami: Drum hüte dich für allen Sünden (pol. Tak więc strzeżcie się wszystkich grzechów); zob. A. Stubenrauch, op. cit..., s. 46., a także H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 28.
  72. C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit. s. 4.
  73. Tamże, s. 5. Od kiedy zegar funkcjonował w tym miejscu nie udało się ustalić. Informację o jego budowie i działaniu podaję za: K. Kalita-Skwirzyńska, Bazylika archikatedralna pod wezwaniem św. Jakuba Apostoła..., op. cit., s. 3; zob. także M. Łuczak, Szczecin Stare Miasto. Altstadt. Szczecin 2013, s. 104.
  74. Tu prepozyt tj. przełożony kapituły kamieńskiej, zwany także pryncypałem (niem. Prinzipal, łac. principalis). Na czas pobytu w Szczecinie miejscem jego zamieszkania był budynek przy ulicy Mariackiej (Kleine Domstraße Nr. 3).
  75. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 163, 171 i n.; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 6.
  76. Na rzucie kościoła z 1902 roku oznaczony numerem „29”, stąd w opisie cyfra „26” oraz numeracja rzymska „XX” zostały uzupełnione cyfrą „29” odnoszącą się do rzutu przyziemia kościoła św. Jakuba umieszczonego w publikacji A. Stubenraucha Führer durch die St. Jacobi-Kirche in Stettin. Stettin 1902, s. 50; por. C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 6. Na nagrobku umieszczono inskrypcję o treści: Dieses Erbbegräbniß hat der Weyland Hochedle Herr, Herr Christian Gottlieb Masche, wohlverdienter Senator, wie auch vornehmer und wohlberümter Handels-Herr im Jahre 1733 erkauffet und nachdem derselbe d. 22 Feb. 1757 im 74. Jahre seines Ruhmvollen Alters das Zeitliche gesegnet und hierauf den 8. Mart. deßen entseelte Gebeine in dieser Ruhe Stätte bis an jenen Großen Wiederbringungs Tage beygesetzet worden hat dessen hinterbliebene Frau Wittwe die hohedle Frau, Frau Anna Margarethe Blochen dieses Grab und Trauer-Mahl zum würdigen Gedächtniß ihres seeligst vertorbenen Ehe-Herrn aufgerichtet im Jahr 1760 (pol. Ten dziedziczny grobowiec wykupił w 1733 szlachetny pan, pan Christian Gottlieb Masche, zasłużony senator, jak również dostojny i sławny kupiec, a następnie tenże w dniu 22 lutego 1757 r. w 74 roku swojego pełnej chwały wieku pożegnał się z tym światem i złożył w dniu 8 marca w tym miejscu spoczynku swoje pozbawione duszy szczątki aż do wielkiego dnia ostatecznego powrotu. Grobowiec ten ufundowała pozostawiona w żałobie wdowa, pani Anna Margarethe Blochen ku godnej świętej pamięci jej zmarłego małżonka w 1760 roku). Por. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 47., także M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 163.
  77. M. Wehrmann..., op. cit., s. 159-160; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 6.
  78. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 21.
  79. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 152.
  80. C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 6.
  81. Małe litery w nawiasie odnoszą się do rzutu przyziemia kościoła św. Jakuba umieszczonego w publikacji A. Stubenraucha, Führer durch die St. Jacobi-Kirche in Stettin z roku 1902.
  82. Konserwator zabytków Stefan Kwilecki w swoich badaniach sugerował nawet, że był to pierwszy murowany kościół św. Jakuba; por. ks. G. Wejman, Bazylika katedralna w Szczecinie... op. cit., s. 103 i n.; także K. Kalita-Skwirzyńska, Bazylika archikatedralna pod wezwaniem św. Jakuba Apostoła w Szczecinie. Opracowanie Stowarzyszenie Historyków Sztuki Oddział w Szczecinie. Szczecin 2006, s. 2. Według historyków niemieckich mnisi mieszkali od południowo-wschodniej strony kościoła, tj. w miejscu, gdzie położony jest dawny „Dom Przeora”czyli dawny budynek Przeoratu (Priorathaus), do którego przylegał ogród zwany wirydarzem (viridarium); por. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 56.
  83. Czyli przy obecnej kaplicy z nową kryptą biskupów, nr IX na rzucie kościoła po 1972.
  84. C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin..., op. cit., s. 4.
  85. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 8.; zob. także H. Rutyna, Dzieje Kościoła św. Jakuba Apostoła w Szczecinie i jego znaczenie w historii miasta, symbolika i znaczenie architektury bazyliki archikatedralnej. Szczecin 2008, s. 68.
  86. H. Saran, Stettin nebst Umgebung, ein zuverlässiger Führer. Stettin 1913, s. 59.
  87. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 26.
  88. Cyfra rzymska w nawiasie odnosi się do oznakowania położenia kaplic i ołtarzy na rzucie kościoła św. Jakuba w publikacji Carla Fredricha, Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin z 1923 roku oraz rzutu przyziemia kościoła św. Jakuba po odbudowie z 1972 roku.
  89. Wewnątrz, na ścianie krypty umieszczono tablicę z inskrypcją o treści: Diese Capell ist zu ihrer und respective ihrer seel. Ehe Männer, nehmlich Herrn CHRISTIAN EVERTS WEYLAND Kauff und Handels-Mann hiesselbt wie auch Herrn HEINRICH von MEYERS Kauff und Alter Manns allhie, Ruhe Stäte gekauft, und in gegenwärtigen Zustande gesetzet, von Herrn Commercien-Rath Winnemern und dessen Ehenossin Frau Sophia Elisabeth geborene Müllerin. ANNO 1736 (pol. (pol. Kaplicę ta została zakupiona przez radcę handlowego Winnemera i jego małżonkę Panią Sophie Elisabet Winnemer z domu Müller dla niej i jej świętej pamięci mężów, i w obecnym stanie postawiona jako miejsce spoczynku i uszanowania ich dusz, przede wszystkim dla Pana Christiana Everta Weylanda tutejszego kupca i handlowca a także Pana Heinricha von Meyera tutejszego kupca i starszego gildii, roku Pańskiego 1736). Cyfra „13.” w nawiasie, a także kolejne cyfry w nawiasie w poszczególnych kaplicach odnoszą się do wykazu średniowiecznych ołtarzy kościoła św. Jakuba opracowanego przez Carla Fredricha w publikacji Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin z 1923 r.; por. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 39 in.; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit. s. 4.; również H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 24.
  90. Henning von Knuth (zm. 8 listopada 1693 w Brukseli), poślubił 28 listopada 1682 roku Annę Barbarę von Flemming (ur. 1657, zm. 1 stycznia 1705 w Koplinie).
  91. Według innego dokumentu wikariat założono już w 1371 roku; zob. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 147 i n.; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 4.
  92. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 151; C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 4. Od XVI do XIX wieku w kościołach luterańskich duchownych pomocniczych (wikariuszy) nazywano diakonami tj. kaznodziejami.
  93. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 142; również C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 4. Zgodnie z zapisem w księdze kościelnej liber S. Jacobi duchowny opiekujący się wikariatem św. Pawła, predicator (wikariusz) Andreas Kreckow miał obowiązek odprawienia mszy czytanej, by pamięć o fundatorze wikariatu Heinrichu Perlebergu i jego rodzie była ciągle odnawiana; zob. M. Wehrmann, s. 142.
  94. Do czasów obecnych z wymienionych tu siedmiu płyt zachowały się tylko trzy płyty: małżonków Kargetal, małżonków Pust i małżonków Raben[...]. Treść inskrypcji na niezachowanych płytach, oprócz jednej należącej do małżonków Wick, nie jest nam znana. Z przekazu Stubenraucha wynika, iż zapis na płycie Jürgena Wicka miał następujące brzmienie: DISES BEGRABNIS GEHÖRET M. GIRGEN WICKEN BŰRGER UND ALTERMAN DER SCHUMACHER UND SEIN EHELIEBSTEN HAUS FRAU BENENGEL TESLERS UND IHRES WIDERSEITS KINDER UND KINDES – KINDERN UND DER BEIDEN SOHNE ERSTER EHEFRAUEN UND NACH DER LETZTEN ABSTERBEN IM 20 JAHREN NICHT ZU ERÖFFNET, ANNO 1694 (pol. Grobowiec ten należy do M. Girgena Wicka mieszczanina i starszego [cechu] szewców i jego małżonki Benengel Tesler i jego kolejnych dzieci i dzieci ich dzieci oraz obu synów z pierwszego małżeństwa, nie należy go otwierać w ciągu 20 lat od ostatniego pochówku, roku Pańskiego 1694); zob. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 21 i n., także s. 40.
  95. Pod owalnymi portretami małżeństwa Ritow umieszczono także owalny kartusz z inskrypcją o treści: Zu Ehren Gottes des allen Höchsten und Zierde dieser nach dem in der harten Belagerung Anno 1677 erlittenen gänzlichen RUIN wider reparierten Kirchen hat HERR MARTIN RITOW Bürger, Kauf- und Handelsmann hierselbst nebst seiner geliebten Ehefrauen, FRAUEN ANNA KAMETEKENS diess Epitaphium hier her setzen auch zugleich einen Boden des Gewölbes hierüber schliessen und ein unter dem Stein Num. 28. für sich, seine Ehefrau, Kinder und Kindes-Kinder erkauftes Erb-Begräbnis aussmauern und verfertigen lassen Anno 1693 den 2. Mai (pol. Na chwałę Boga najwyższego zniszczony całkowicie wystrój a także doprowadzony do ruiny kościół w wyniku oblężenia w roku 1677 ponownie naprawił osobiście pan Martin Ritow, mieszczanin, kupiec i handlowiec wraz ze swoją ukochaną małżonką, panią Anną Kameteken. Tenże wystawił w tym miejscu epitafium wypełniając podstawę sklepienia, jednocześnie pozwolił sobie wymurować pod płytą grobową nr 28 i wykonać dla siebie, swojej małżonki, dzieci i dzieci ich dzieci dziedziczny grobowiec, dn. 2 maja roku Pańskiego 1693).
  96. Zob. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 25; także A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 40-43.
  97. Na płycie z piaskowca należącej do Gottfrieda Raben[...] o nieustalonej dotąd dacie rocznej, można odczytać: DIES[E]R STEI[N] UND BEGR[AB]N[IS] GEHORET GOTTFRIED RABE[N] [...] SEINER EHE FRAUEN [...] AUCH [IHREN] KIND[ERN UND] KIND[...] [...] SOWO[HL] [...] NACH[FOLGER] [...] (pol. Płyta i grobowiec należy do Gottfrieda Raben[...] i [jego] małżonki a także jego] dzieci i dzieci ich dzieci [a dalej prawdopodobnie zwyczajowa prośba o nieotwieranie grobu po upływie lat [20(?)]. Płyta ta w dostępnych publikacjach określana jest jako, cyt.: „płyta nagrobna o nieczytelnej inskrypcji, prawdopodobnie pochodząca z 2 poł. XVII wieku”. por. K. Kalita-Skwirzyńska, Bazylika archikatedralna pod wezwaniem św. Jakuba..., op. cit., s. 12, także ks. G. Wejman, Bazylika katedralna w Szczecinie..., op. cit., s. 128 i n. Na kolejnej środkowej płycie, należącej prawdopodobnie do Niclausa Kargetala i jego żony Elisabet Rolof, z inskrypcji zapisanej majuskułą w górnej części udało się odczytać tylko kilka słów: DISES [...] FRAU [ELISABET] [...] AUCH IHREN KINDERN UND KINDES-KINDER [...] NACH DER LETZTER ABSTERBEN IN 20 IAHREN NICHT ZU EROFFENEN U. NOCH VERKAUFEN ANNO [1687], natomiast poniżej w dolnej części zachował się w miarę czytelny cytat z Biblii Lutra, również napisany majuskułą: SELIG SIND DIE TODTEN, DIE IN DEM HERRN STERBEN VON NUN AN [CAP.] 14:13 (pol. Błogosławieni są odtąd umarli, którzy w Panu umierają [Księga Objawienia 14:13]). Także na trzeciej płycie, małżeństwa Pust, zachowała się niepełna inskrypcja zapisana majuskułą o treści: [...] STEIN UND BEGRABNIIS GEHOREN M. IOCHIM PUST UND SEINEN EHEHAUSFRAU CATHERIN MATKENS WIE AUCH [...] STERBEN SEITS KINDER UND DAS KINDER SO NACH DES LE [TZTEN] AB STERBEN N. 20 JAHREN NICHT EROFFENEN U. NOCH ZU [V]E[KAU]FEN (pol. płytę tę i grobowiec należący do M. Jochima Pusta i jego małżonki Catheriny Matken a także ich dzieci i tychże dzieci nie należy otwierać a także sprzedać przez 20 lat od śmierci ostatniego). Poniżej tego napisu umieszczono kartusz herbowy z literami I.P., a po jego obu stronach datę roczną ANNO 1706, natomiast na dole płyty cytat z Biblii Lutra napisany majuskułą: ICH LIEGE UND SCHLAFFE GANTZ MIT FRIEDEN DENN ALLEIN DU HERR HILFST MIR DAS ICH SIECHER WOHNE. NO 77 (pol. Leżę i śpię cały w pokoju zatem ty Panie pomóż mi tu zamieszkać bezpiecznie [Księga Psalmów, 4:8]).
  98. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 166; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 4.
  99. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 166.
  100. Na płycie umieszczono inskrypcję o treści: BIS AN DEN LIEBEN JŰNGSTEN TAG NICHT ZU ÖFFNEN (nie otwierać do Dnia Sądu Bożego); zob. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 42 i n.; także H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 25 i n.
  101. K. Kalita-Skwirzyńska, Bazylika archikatedralna pod wezwaniem św. Jakuba..., op. cit., s. 9.
  102. Zob. Sz. Wasilewski, W katedrze. Sarkofag dla biskupów. W: Kurier szczeciński z dnia 30 stycznia 2014 r.
  103. Treść inskrypcji fundacyjnej umieszczonej nad drzwiami brzmiała następująco: GOTT ZU EHREN UND DER KIRCHEN ZUN ZIER VERERET DIESE THUR MEISTER CHRISTIAN PFENNING DISLER UND DESSEN HAUSFRAU ANNA KLUTTES ANNO DOMINI 1688 (pol. Na chwałę Boga i dla ozdoby kościoła drzwi te podarował majster Christian Pfenning Disler i jego małżonka Anna Klutt roku Pańskiego 1688). Przepierzenie drzwi pokrywały wcześniej sztychy, które zostały przekazane do biblioteki kościelnej, gdzie posłużyły za przykład sztuki drzeworytniczej przy drukowaniu dawnych ksiąg. Por. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 7, także 43; również H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 11, także 26.
  104. Na płycie wyryto napis o treści: VNTER DIESN STEIN IST BEERDIGE MICHAEL GABVER BVRGER VND HANDELSMAN VON RIGA DIESER STEIN GEHORT PAVLVS GARVER ELISABET FRORICHEN SEINER EHEHAVS MVTER VND IHRER BEIDER KINDES KINDER AVCH STEINEN VND DEMER STEREHE DERERER KINDER 1623 (pol. Pod tym kamieniem pochowany jest Michael Gabuer mieszczanin i kupiec z Rygi Płyta należy do Paula Garvera jego małżonki Elisabet Frorich i ich obojga dzieci i tychże dzieci tu pochowanych a także ich dzieci 1623).
  105. Użyte w nazwie wikariatu określenie „10000 rycerzy i 11000 dziewic” nawiązuje do legendy o św. Urszuli, która wracając z pielgrzymki do Rzymu, zginęła śmiercią męczeńską wraz z 10 towarzyszkami z rąk Hunnów pod Kolonią (Köln) w roku 304 (?) lub 451(?). Jej kult szczególnie rozpowszechnił się w XV w.; liczba 10000 powstała prawdopodobnie ze złego odczytania skrótu „M” (martyrologium – męczeństwo) jako „mille” (tysiąc) w łacińskim rękopisie, co pomnożyło liczbę męczenników z 10 do 10000 [tu „militum” - rycerzy].
  106. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 149-150, także 159; również C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 2, także 6. Carl Fredrich w swoim opracowaniu o dziejach szczecińskich ulic wymienia na terenie Małej Łasztowni kaplicę „Jedenastu Tysięcy Dziewic”, której nazwa pojawia się w jednym z dokumentów z 1589 r.; zob. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 73.
  107. Umieszczona za kratą grobowca tablica z inskrypcją głosiła: Die Capelle und Erb-Begräbniß hat die nunmehr in Gott ruhende Seel. Frau Benigna Winnemerin, Seel. Hernn Jacob Jannekens vornehmen Bürgers und Kauffmanns, wie auch Altermanns der Dracker-Compagnie hieselbst nach gelassene Frau Wittwe vor sich und ihren Seel. Eheherrn auch Seel. Bruders-Kinder, die Winnemer, gekauft und erbauen lassen, So hat auch Herr Friedrich Krüger, Vornehmer Bürger und Kauffmann, Wie auch Altermann E. Erbahren Kauffmanns, Gewandschnitts und Segler-Hauses allhie ingleichen Herr Phillipp Müller, Bürger, Kauffmann und Gewandschneider, vor sich Wie auch Herr Georg Jacob Winnemern Bürger und Kauffleute und dero Ehefrauen auch Sämptliche Kinder und Kindes-Kinder das Grab vor der Kapelle gekauft und daßelbe mit derein Mauern laßen, darin sie allerseits nach Gottes Willen ruhen wolle.- Got gebe denen so noch am Leben, ein seliges Ende, allen aber, an Jenen großen Dage eine fröliche Aufferstehung Zum ewigen seligen Freunden-Leben umb Jesu Christi Willen und durch ihn den Herrn über Leben und Todt (pol. Kaplicę i dziedziczny grobowiec, pozostawiony w spadku przez wdowę i jej świętej pamięci małżonka a także świętej pamięci bratanków Winnemmer, zakupili i wybudowali dla siebie spoczywający w nim teraz w Bogu świętej pamięci pani Benigna Winnemer, świętej pamięci pan Jacob Janeke przykładny obywatel i kupiec, a także starszy Kompanii z Dragør w naszym mieście. Tak samo dla siebie grób w kaplicy zakupili Friedrich Krüger, przykładny obywatel i kupiec, jak również starszy gildii kupców, sukienników i Domu Żeglarza w naszym mieście, podobnie dla siebie pan Philipp Müller, mieszczanin, kupiec i sukiennik, a także pan Georg Jacob Winnemer mieszczanin i kupiec, i dla swoich małżonek, wraz z dziećmi i dziećmi ich dzieci, i ponownie wmurowali, by tam wspólnie spocząć z woli Boga. Bóg daje tym za życia, szczęśliwy koniec, ale wszystkim, w tym wielkim dniu wieczne zmartwychwstanie pełne radości i przyjaciół, którzy żyją zgodnie z wolą Jezusa Chrystusa, Pana życia i śmierci); zob. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 43 i n.; także H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 26 i n.
  108. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 151; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 4.
  109. Inskrypcja na cokole grobowca głosiła: IN DIESER GRUFT DIE BIS AM ENDE DER TAGE UNERÖFNET BLEIBEN SOL ERWARTET EIN FROHES WEDERLEBEN IOHANN CHRISTOPH NONNEMAN KAUF UND HANDELSMANN MIT SEINER FAMILIE ANNO MDCCLXXIX (pol. W krypcie tej, której nie należy otwierać do dnia sądu ostatecznego, oczekują zmartwychwstania Johann Christoph Nonnemann, kupiec i handlowiec ze swoją rodziną, roku Pańskiego 1779); zob. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 27 i n.; także A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 44 i n.
  110. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 151; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 5.
  111. Na jednej z dwóch tablic, umieszczonej w dolnej części nagrobka widniała inskrypcja o treści: Dieses von Herr Joh. Phil. von Meyern Erbherr auf Blumnenhagen und Neuensund und dessen Ehegenossen Fr. Elisabeth Wintern Ao 1668 erkaufen-Sterb-Gruft, ist von dero einig hinterlassenen Tochter verwitwete Gerstmanin in jetzigen Stand gesetzet und zur immer währenden Ruhe biß an den grossen Wider-bringungs-Tage erhandelt. Ao 1734 (pol. Krypta grobowa wykupiona w roku Pańskim 1668 przez pana Johanna Philippa von Meyera, dziedzica Blumnenhagen i Neuensend, i jego małżonkę panią Elisabeth Winter, doprowadzona do obecnego stanu dla wiecznego spoczynku przez ich jedyną córkę wdowę po Gerstmannie aż do oczekiwanego dnia zmartwychwstania, roku Pańskiego 1734), z kolei inskrypcja umieszczona na górnej tablicy brzmiała: Hier wird die Ruhe Städt der Körper ausgezieret Die ihre Seele längst dem Himmel müssen schicken Und weil die Ordnung mich zu mich zuletzt auch zu sie führet, Gebühret meiner Pflicht noch ihre Gruft zu schmücken. Doch ehe es geschah war ich am Himmels-Port Wo man sich sicher kann vor Heuchelei verstecken Wie süße schläft man doch an einem solchen Ort Da einen niemand kann, als Christus auferwecken (pol. Tu w tym miejscu będzie ozdobione miejsce spoczynku ciał, których dusze dawno są już w niebie, a ponieważ zgodnie z porządkiem rzeczy ostatecznie też tam trafimy, moim obowiązkiem było przyozdobić ten grobowiec, jednak zanim to się stało, już stałem u bram niebios, gdzie można bezpiecznie ukryć się przed obłudą, jakże słodko śpi się w takim miejscu, bo nikt inny poza Chrystusem nie może cię wskrzesić); zob. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 28; także A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 45. Niestety nie udało się póki co ustalić dalszych powiązań wspomnianej w dolnej inskrypcji „wdowy po Gerstmannie”, czyli córki Meyera z drugiego małżeństwa. Por. tabele genealogiczne Johanna Philipa von Meyer (https://merkel-zeller.de/familychart.php?personID=I79238&tree=MerZel oraz
    https://merkel-zeller.de/familychart.php?familyID=F35812&tree=MerZel, a także zapis w publikacji C. Fredricha, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 5.
  112. O rodzinie Loitzów jako fundatorów licznych wikariatów w kościele św. Jakuba wspominamy tu nie po raz pierwszy. Między innymi w 1511 roku wymieniono fundację w kaplicy „leżącej w obejściu chóru naprzeciw zakrystii” (nr VI), w 1514: „w kaplicy pomiędzy kaplicą Wussowów a Mariacką” (pomiędzy nr II a IV), ponownie w 1520 „naprzeciw zakrystii” (nr VI na rzucie przyziemia z 1923), a także w 1515 i 1536 roku „w Kaplicy Mariackiej” (nr IV na rzucie przyziemia z 1923).
  113. Wehrmann podaje, że Johann Schele posiadał dom na narożniku ulicy Papenstraße, a także, iż zestawienie kaplic w kościele św. Jakuba z 1568 roku wykonano na podstawie ustnej informacji superiora kościoła św. Jakuba pana Johanna Schiele (tu stojącego na czele pastorów), być może właśnie tegoż wikarego; zob. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 150, także s. 172 i n., tamże przyp. 69; również C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 5.
  114. C. Fredrich, s. 5.
  115. W obydwu oknach kaplicy zamontowano witraże Erhardta Klonka z Marburga, przedstawiające poświęcenie się ludności dla innych w „Czasie wojny” i ich zachowanie w „Czasie po wojnie”; zob. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 28 i n.
  116. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 153; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 5.
  117. Wspomniana tu płyta nagrobna z 1570 roku została przeniesiona po 1893 roku do otwartej kaplicy oznaczonej na rzucie kościoła z 1902 cyfrą „10”; zob. przypis nr 138.
  118. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 29; także A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 47 (tu mylnie podano datę roczną 1510), również M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 153.
  119. Zob. M. Wehrmann, s. 153.
  120. Tamże, s. 161.
  121. Tamże, s. 153.
  122. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 170; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 5.
  123. M. Wehrmann, s. 170 i n.; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 5.
  124. W środkowej części nagrobka umieszczono tablicę z napisem: Diese Begräbniß - Capelle Jst dem Hochedlen, Hochweisen Hoch und wohlgelahrten Herren, Herren Jacob Albrecht Zastrow wohlverdient gewesenen Senatori dieser Stadt Alten Stettin wie auch vieljährigen Seniori Provisorum der St. Jacobi und Nicolai hierselbst, da er unter dem 10. Augusty 1745 die St. Jacobi-Kirche in seinem errichteten Testament zu seiner Universal-Erbin eingesetzet, seinem verlangen nach zu seiner immerwehrenden Ruhe-Städte, bis zum allgemeinen wiederbringung-Tage überlassen. Der Wohlseelige erblickte das Licht der Welt zu Cammin dn 18. September 1661, Er starb den 3. April 1750 und hat also seyn mühsames Leben gebracht auf 88 Jahr 6 Monath 15 Tage (pol. Ta kaplica grobowa została postawiona wielce szlachetnemu, mądremu i uczonemu panu Jakubowi Zastrow, szczerze zasłużonemu senatorowi tego miasta Starego Szczecina jak również wieloletniemu przełożonemu tutejszego kościoła św. Jakuba i św. Mikołaja, który w swoim testamencie datowanym 10 sierpnia 1745 roku uczynił kościół św. Jakuba swoim jedynym spadkobiercą w zamian żądając wiecznie trwającego miejsca spoczynku pozostając tam aż do dnia ostatecznego powrotu. Ten sługa boży przyszedł na świat w Kamieniu 18 września 1661 roku, zmarł 3 kwietnia 1750 r, i jego pełne poświęcenia życie trwało 88 lat, 6 miesięcy, i 15 dni). Jacob A. Zastrow był jednym z największych darczynców kościoła św. Jakuba, m. in. przeznaczył kwotę 10000 talarów na odbudowę zniszczonej wieży kościoła; zob. C. Fredrich, s. 5; także A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 48 i n.
  125. Zob. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 160 i n.
  126. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 161, 159 i n.; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 5.
  127. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 161.
  128. Zob. M. Wisłocki, Sztuka protestancka na Pomorzu. Szczecin 2005, s. 189, tamże przypis 14 oraz il. 135.
  129. Tamże, s. 5.
  130. Nad drzwiami umieszczono inskrypcję fundacyjną o treści: GOTT ZU EHREN UND DER KIRCHE ZUR ZIER VEREHREICH DIESE THUR IOHANN CHRISTIAN WOKE NEBEST SEINER HAUSFRAU MARIA ELISABEHT FALTZEN ANNO 1692 DEN 29 OCT (pol. Ku chwale Boga i dla ozdoby kościoła drzwi te podarował Johann Christian Woke wraz z swoją małżonką Marią Elisabet Faltzen 29 października roku Pańskiego 1692).
  131. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 163-165; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 6.
  132. Tamże, s. 6.
  133. Tamże, s. 6, także A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 20.
  134. Szczątki te znajdowały się uprzednio w sarkofagach umieszczonych w krypcie kościoła zamkowego pw. św. Ottona, usytuowanej pod skrzydłem północnym Zamku Książąt Pomorskich w Szczecinie. W czasie drugiej wojny światowej krypta zamkowa uległa zawaleniu, a sarkofagi uszkodzeniu. Po wojnie, jesienią 1946 roku odkryte w ruinach kościoła zamkowego sarkofagi przesłano do Krakowa, gdzie poddano je konserwacji i obecnie można je ponownie oglądać w zrekonstruowanej krypcie książęcej pod kościołem zamkowym. Natomiast część znajdujących się w nich prochów i kości zmarłych spalono w żelaznym piecyku i złożono na terenie dziedzińca zamkowego. Należy tu dodać, iż szczątki te nie zainteresowały ani ówczesnych władz administracji polskiej ani katolickiego duchowieństwa, dopiero po latach w 1995 r. dzięki społecznym zabiegom pozostałe prochy książęce, przechowywane w magazynach zamkowych, początkowo w workach a potem w skrzyniach, spoczęły w kościele katedralnym św. Jakuba; zob. E. Rymar, Rodowód książąt pomorskich..., op. cit., s. 531.
  135. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 161; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 6.
  136. Tamże, s. 6.
  137. Tamże, s. 6, także A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 20.
  138. C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin..., op. cit., s. 6. Na płycie nagrobnej Jürgena Eichstädta i jego żony umieszczono inskrypcję: Diese ˑ stein ˑ und ˑ Kappellen ˑ Begrabnis ˑ hort ˑ iurgen ˑ euckstede ˑ anna ˑ euerdts ˑ siner ˑ eiken ˑ husfrowen ˑ und ˑ ere ˑ reihte ernen (pol. Płyta ta i grobowiec w kaplicy należą do Jürgena Eichstädta [i] Anny Euerdt jego jedynej żony i wiernej małżonki).
  139. Na płycie widniał napis wykonany gotycką minuskułą w języku dolnoniemieckim o treści: Disse ˑ stencape (lle und) greffnus ˑ hort ˑ dem scho (ma) ke ˑ tho ˑ einer ˑ ewigē ˑ begreffnis ˑ der ˑ itzgē ˑ 4 ˑ oldestē ˑ uň ˑ der ˑ so ˑ nachen ˑ komē ˑ werdē ˑ 1570 ˑ Thews ˑ kumero ˑ Hans ˑ meyn ˑ Simon ˑ kasten ˑ Georgius ˑ neysamer (pol. Ta murowana kaplica i krypta należy do szewców jako wspólny grobowiec obecnych czterech starszych cechu i tych, którzy po nich nastąpią [i dalej data roczna] 1570 [i imiona oraz nazwiska czterech ówczesnych starszych cechu szewców:] Thew Kumero, Hans Meyn, Simon Kasten, Georgius Neysamer). Ogółem po renowacji kościoła pod koniec XIX wieku zachowało się 16 wielkich płyt nagrobnych; zob. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 21 i n.
  140. Na płycie oprócz inskrypcji umieszczono herb rodziny Schaukirchen i dwa relify rodzinne, przedstawiające prawdopodobnie członków rodziny, mężczyzn w ubiorach z epoki; A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 22.
  141. Na płycie Wahrlanga nieznany nam kamieniarz wyrył napis o treści:
    DIESER ˑ STEIN ˑ UND ˑBEGRABNIS ˑ GE | HORET ˑ SCHIFFER ˑ MICHEL ˑ WAHRLANG | UND ˑ SEINER ˑ EHELIGHEN ˑ HAUSFRAUEN ˑ ANNA ˑ ZIRCKEVITZEN ˑ AUCH ˑ IHREN | KINDERN ˑ UND ˑKINDES ˑKINDERN | NACH ˑ ABSTERBEN ˑ DES ˑ LETZTEN | ERBEN ˑ IN ˑ ZEHEN ˑ IAHREN ˑ NICHT | ZU ˑ EROFFNEN ˑ ANO ˑ 1685 (pol. Tej płyty kamiennej i grobowca należącego do żeglarza Michela Wahrlanga i jego małżonki Anny Zirkewitz a także dzieci i dzieci ich dzieci nie należy otwierać w ciągu dziesięciu lat od roku 1685); por. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 22.
  142. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 31, także A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 28-30.
  143. Jeden z najstarszych żyrandoli wisiał w południowej nawie bocznej przed południową kruchtą podwieżową. Posiadał 16 lichtarzy zwisających z wielkiej kuli, na której umieszczono inskrypcję o treści: SOLL DEO GLORIA. ICH DAVID BLIESEISEN VON SCHWATZ AVS DER GRAFSCHAFT TIROL BѶRTIG GURTLER VND BѶRGER IN ALTEN STETTIN VOREHRE DIESE KRONE GODT ZVN EHREN VND ZVR EWIGEN GEDECHTNISSE IN SANCT IACOBS KIRCHEN ANNO 1609 DIE PVRIFICATIONIS MARIÆ VND ICH HANS BRѶMMER VON NORTHHAVSEN KVCHENBECKER IN ALTEN STETTIN GEB DE LICHT ZV (pol. Tylko Bogu chwała. Ja David von Blieseisen urodzony w [mieście] Schwatz w hrabstwie Tyrol mosiężnik i mieszczanin w Starym Mieście Szczecin, i ja Hans Brümer z Nordausen cukiernik, wymową tego żyrandola daję światło w kościele św. Jakuba ku chwale Boga i dla wiecznej pamięci, roku Pańskiego 1609 w święto Oczyszczenia N.M.P [2. lutego]). Na kolejnym z figurą podwójnego orła na kuli umieszczono następującą inskrypcję: ANNO 1631 HAT ˑ MARGARETA ˑ MILLES ˑ M ˑ PETRVS ˑ KOLEMANS ˑ WITWE ˑ DISE ˑ KRONE ˑ IN ˑ S. ˑ IACOBS ˑ KIRCHE ˑ GOT ˑ ZVN ˑ EREN ˑ GEGEBEN ˑ ANSTAT ˑ DER ˑ FORIGEN ˑ SO ˑ SI ˑ ANO ˑ 1608 ˑ VERERET (pol. Roku Pańskiego 1631 Margaret Milles wdowa po M. Petrusie Kolemansie podarowała ten żyrandol kościołowi św. Jakuba ku chwale Boga na miejsce poprzedniego z roku Pańskiego 1608). Zob. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 24 i n.; także M. Słomiński, Kościoły szczecińskie w dobie baroku. Kościół św. Jakuba Apostoła..., op. cit., s. 64.
  144. Z treści notatki wynika, iż: „Przekupnie utworzyli fundację, na którą starsi ich cechu przekazali 50 florenów na utrzymanie ołtarza pw. św. Krzyża przy Kaplicy Tkaczy i zachowują dla siebie prawo patronatu, anno 1497 roku” (Die Haken haben produciret eine fundation, da die Alterleute ires Werkes haben gegeben 50 fl. zum Altare S. Crucis für der Wullenweber-Capelle und behalten sich für das Juspatronatus anno 1497). Cyfra „32” w nawiasie przełamana przez numerację rzymską „XXV” odnosi się do wykazu średniowiecznych ołtarzy kościoła św. Jakuba opracowanego przez Carla Fredricha w publikacji Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin z 1923 r.
  145. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 162 i n.; również C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin..., op. cit, s. 6. Skądinąd wiemy, iż w większości średniowiecznych kościołów kolegiackich i klasztornych ołtarze pw. św. Krzyża (altare s. crucis, altare laicorum) usytuowane były pod łukiem tęczowym przed ścianą lektorium, czyli w miejscu rozgraniczenia chóru kapłańskiego i nawy głównej (tj. przestrzeni przeznaczonej dla duchownych i wiernych); por. H. Otte, Handbuch der kirchlichen Kunst-Archäologie des Deutschen Mittelalters. Bd. 1. Leipzig 1883, s. 130.
  146. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 145-146, także 163; również C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin..., op. cit, s. 6.
  147. Zob. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 146 i n. Treść inskrypcji na przedpiersiu empory brzmiała: Gott zu Ehren, der Kirche zur Zierde, den frommen Hertzen zur Folge hat diesen Chor aus christlicher und dankbarem Herzen HERR FRIEDRICH LANGE Raths-Verwandter und Provisor beim Armenkasten Malen und Zieren lassen Anno MDCCII (pol. Na chwałę Bogu i dla ozdoby kościoła, słuchając rady serca, chór ten kazał odmalować i ozdobić po chrześcijańsku wdzięczny sercem pan Friedrich Lange, członek rady miasta i prowizor kasy ubogich roku Pańskiego MDCCII). Wspomniane tu witraże, a właściwie malowidła na szkle w ilości ok. 30, zamontowane w kościele w latach 1902-1904, zostały ufundowane w większości przez kupca Karla Gerbera. Oprócz niego trzy witraże ufundował cesarz, dwa gmina szczecińska, a po jednym A.B. Malirt, S. Gebel oraz rodzina Still z Hamburga. Umieszczona tu fotografia, przedstawiająca wygląd kaplicy Rady Miejskiej w 1936 roku, we wszystkich publikacjach wydanych po 1945 roku została przedstawiona w formie odwróconej (dokonano inwersji obrazu). Zob. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 26, także 29; także H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 17 i n.
  148. Cyfra „34” w nawiasie przełamana przez numerację rzymską „XXVI” odnosi się do wykazu średniowiecznych ołtarzy kościoła św. Jakuba opracowanego przez Carla Fredricha w publikacji Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin z 1923 r. Por. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 163; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin..., op. cit, s. 6.
  149. Cyfra „47” w nawiasie przełamana przez numerację rzymską „XXX” odnosi się do wykazu średniowiecznych ołtarzy kościoła św. Jakuba opracowanego przez Carla Fredricha w publikacji Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin z 1923 r.; por. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 172; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin..., op. cit, s. 7.
  150. Zob. W.H. Meyer, Stettin in alter und neuer Zeit. Stettin 1887, s. 202. Stalle te stanęły prawdopodobnie przed ołtarzem wzniesionym w 1425 roku przez kupców rybnych z Bractwa Panny Marii z Dragør pod prawym filarem usytuowanym przy tzw. wysokim chórem (prezbiterium), czyli przed położonym pod łukiem tęczowym lektorium (nr 49 na rzucie przyziemia z 1923), o czym wspomina w swoim historycznym opisie miasta Szczecina Paul Friedeborn; por. przyp. 188.
  151. Zob. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 17.
  152. Godło to nawiązywało do starego hanzeatyckiego powiedzenia: Szczecin, skład ryb [i śledzi] (Stettin ein Fischhaus, źródło: Karl Werhan, Die deutschen Sagen des Mittelalters. 2 Bde., München 1920, Nr. 281 (nach Deecke 1852) w: Petzoldt L., Historische Sagen. Schorndorf 2001, Nr. 68, s. 45; także H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 17. Płaskorzeźba, wykonana przez Christiana Pfenniga w 1693 roku, ocalała w trakcie bombardowań II wojny światowej, i została obecnie umieszczona w Kaplicy Portowców (Nr VII na planie kościoła po 1972).
  153. Na jednej z tych okładzin widniał napis: Das Getäfel dieser Pfeiler stift. Frau Valeska Kisker geb. Scalla 1902 (pol. Okładziny tych filarów ufundowała pani Valeska Kisker z d. Scalla 1902); zob. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 10.
  154. C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin..., op. cit., s. 7. Nazwa chóru być może wiąże się z płytami nagrobnymi umieszczanymi zwyczajowo w kruchtach kościelnych w posadzce lub na ścianach, tutaj w posadzce - stąd nazwa „steinweg”. Na kartuszu w środkowej części przedpiersia umieszczono inskrypcję o treści: Die Herzliche Liebe Zum heiligen Worte Der reinen göttlichen Lehre und zu diesem Tempel hat HERR MATHÆUS HENRICH LIEBEHERRN Kauffmann Altermann des Segler-Hauses und Provisor dieser und Nicolai-Kirchen und Seine Eheliebste Fr. FLORA LANGEN bewogen dieses Chor mahlen und zieren zu lassen. Anno MDCCII (pol. Serdeczna miłość do świętych słów czystej nauki bożej i dla tej świątyni skłoniła pana Matheusa Heinrich Liebeherra, starszego gildii kupieckiej przy Domu Żeglarza i prowizora tegoż kościoła oraz kościoła św. Mikołaja i jego małżonkę panią Florą Lange do pomalowania i ozdobienia tego chóru roku Pańskiego MDCCII). Zob. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 30, także 35, również H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 18, i 19.
  155. Wyżej wymienione ustalenia zob. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 146-147, również s. 157; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin..., op. cit, s. 7.
  156. Ozdobiona złotymi literami inskrypcja umieszczona za figurą Sprawiedliwości brzmiała: Alles zur Ehre Gottes Anno 1685 (pol. Wszystko ku chwale Boga, roku Pańskiego 1685). Natomiast napis na przedpiersiu empory nad kaplicą miał następującą treść: Herr HEINRICH BARTHOLD, KAUFF UND ALTERMANN DES SIEGLERHAUSES NEBST SEINER EHELIEBSTEN FR. ELISABETH SIMONIN ANNO. MDCCII (pol. Pan Heinrich Barthold, kupiec i starszy Domu Żeglarza wraz ze swoją małżonką Elisabet Simon); zob. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 28, także s. 30, również H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 18, i 19; a także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin..., op. cit, s. 7, tamże przyp. dolny, s. 11.
  157. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 173-174; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin..., op. cit, s. 7, tamże przyp dolny, s. 11. Cyfra „36” w nawiasie przełamana przez numerację rzymską „XXVIII” odnosi się do wykazu średniowiecznych ołtarzy kościoła św. Jakuba opracowanego przez Carla Fredricha w publikacji Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin z 1923 r.
  158. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 168; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin..., op. cit, s. 7.
  159. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 18.
  160. M. Słomiński, Kościoły szczecińskie w dobie baroku..., op. cit., s. 60. Napis na kartuszu nad płaskorzeźbą brzmiał: GOTT ZU EHREN hat dieses verfertigen lassen Hr. FRIEDRICH KRAFT ein Kaufmann und dessen Ehegenoßin Fr. ANNA SOPHIA geb. SIMONIN im Jahre Christi 1693 (pol. Ku chwale Boga polecili to wykonać pan Friedrich Kraft kupiec i jego małżonka pani Anna Sophie z domu Simon w roku Pańskim 1693). Z kolei napis na kartuszu przedpiersia nad kaplicą posiadał następującą treść: ZU DES HÖCHSTEN GOTTES EHREN UND DIESER IN DER BELAGERUNG ANNO M.D.C.LXXVII RUINIRTEN ITZO ABER REPARIRTEN KIRCHEN ZIERDE HAT PAUL LINDEMANN NEBST SEINER EHELIEBSTEN FR. ELISABETH WALTERHELLERIN DIESES CHOR MIT ALLEM ZUBEHÖR VERFERTIGEN LASSEN ANNO MDCCII. DEN XVIII JULY (pol. Ku chwale Boga Najwyższego i dla udekorowania zniszczonego kościoła w trakcie oblężenia z roku 1677 a teraz wyremontowanego, Paul Lindemann wraz z jego ukochaną małżonką panią Elisabeth Walterheller polecili wykonać tę emporę wraz z dodatkami w roku Pańskim 1702, dnia 8 lipca); zob. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 28 i n., także s. 30.
  161. Zob. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 20.
  162. Ch. Lülmann, Bilder aus der Geschichte der St. Jakobikirche in Stettin. Stettin 1911, s. 23.
  163. Zob. K. Kalita-Skwirzyńska, Bazylika archikatedralna pod wezwaniem św. Jakuba..., op. cit., s. 18; także ks. G. Wejman, Bazylika katedralna w Szczecinie..., op. cit., s. 134, tamże przyp. 215.
  164. Ofiarowane w 1974 roku przez biskupa z Bambergu relikwie św. Ottona, przechowywane od 1982 roku w stole ołtarza głównego, zostały ukradzione w nocy z 19 na 20 maja 1987 roku, na trzy tygodnie przed pielgrzymką papieża Jana Pawła II do Szczecina, a sprawców do dzisiaj nie wykryto; zob. Katedra. Historia kościoła św. Jakuba..., op. cit., s. 50.
  165. H. Otte, Handbuch der kirchlichen Kunst-Archäologie..., op. cit., s. 84.
  166. Por. Antje Grewolls, Die Kapellen der norddeutschen Kirchen im Mittelalter: Architektur und Funktion. Ludwig, Kiel 1999, przyp. 418 oraz 419, także Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. 2. Bremen 1876, s. 696 i n.
  167. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 150, także s. 170; również C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 7. Kramarz, dawniej kupiec trudniący się drobnym handlem (łac. institores, śd.niem. kramere).
  168. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 151; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 7.
  169. Była to jedna z licznych kopii obrazu niemieckiego malarza Christopha Schwartza (także Schwarz, ur. 1545 w Monachium, zm. 15 kwietnia 1592, tamże), a jedna z pięciu znajdujących się na terenie Pomorza, umieszczana zazwyczaj w zachodniej części kościołów protestanckich. Kopia tego obrazu rozprowadzana była w Niemczech w formie odbitek z miedziorytu flamandzkiego rysownika, grawera i wydawcy Jana (Johannesa) Sadelera (ur. 1550 w Brukseli, zm. 1600 w Wenecji); zob. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 19, także A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 26, również M. Wisłocki, Sztuka protestancka na Pomorzu..., op. cit., s. 195.
  170. Pamiątkową płytę kommemoracyjną Barnima III ufundował książę Barnim XI z przeznaczeniem do jednej z kaplic kościoła św. Ottona, w której pochowano Barnima III, a którą po rozbiórce tego kościoła umieszczono w zamku Oderburg. Po jego zniszczeniu płyta została przeniesiona w 1680 roku do kościoła przyklasztornego św. Katarzyny, gdzie wmurowano ją w zachodnią ścianę elewacji kościoła. Z kolei do kościoła św. Jakuba płyta trafiła po rozebraniu kościoła św. Katarzyny w 1904 roku i przetrwała tam do 1950 roku, o czym czytamy w licznych przewodnikach turystycznych wydanych po 1945 roku, między innymi w przewodniku Czesława Piskorskiego „Pomorze Zachodnie” wydanym w 1950 roku (s. 26). Z ruin kościoła przeniesiono ją początkowo do magazynów muzealnych, a następnie po poddaniu konserwacji w 1970 roku na teren Zamku Książąt Pomorskich, gdzie została umieszczona na ścianie skrzydła północnego od strony dziedzińca zamkowego.
  171. Na pierwszej z nich, Petera Grofensa, widniał znak właściciela stanowiący o jego pozycji zawodowej - żaglowiec z kotwicą, a także emblematy śmierci w dolnej części płyty w formie skrzyżowanych piszczeli oraz cytat z biblii Lutra: DENN CHRISTUS IST MEIN LEBEN UND STERBEN IST MEIN GEWINN (pol. Bo Chrystus jest moim życiem, a umieranie jest dla mnie zwycięstwem, Listy św. Pawła do Felicjan [1:21]). Na drugiej, Hansa Kiso, umieszczono inskrypcję: DIESER STEIN UND BEGRÆBNIS GEHÖRET M. HANS KISO BURGER UND ALTER MAN DES SCHMIEDEAMTES. WIE AUCH DESSEN EHE FRAU BARBARA REGŰNA BLŰMEN UND DIESER STEIN UND BEGRÆBNIUS DESSEN LETZTEN ABSTERBEN NICHT ZU ERÖFTNET INNERHALB 20 JAHREN ANNO 1710 (pol. Płyta i grobowiec należy do M. Hansa Kiso mieszczanina i starszego cechu kowali. A także [do] jego małżonki Barbary Reginy Blümen i płyty tej oraz grobowca nie należy otwierać przez lat 20 po śmierci ostatniego zmarłego, roku Pańskiego 1710). Natomiast na ostatniej, Samuela Krugera, widniała inskrypcja o treści HERN SAMUEL KRUGER UND DESSEN EHELICHEN HAUSFRAVEN DOROTHEA ELISABETH SCHULZIN 1702; zob. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 22 i n. również 47; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 7.
  172. Treść inskrypcji - zob. przypis 32.
  173. Jedna z tych tablic, marmurowa, która przed zniszczeniem kościoła w 1944 roku wskazywała miejsce umieszczenia urny z sercem posiada inskrypcję o treści: CAROLVS LOEWE | LOBEJVNENSIS | ARTIS MVSICÆ DOCTOR | CANTILENIS AC DRAMATIBVS | SACRIS INCLVTVS | PRÆCEPTOR PROBATUS VIR INTEGER | COR SVVM | POST MORTEM QVAM KILÆ | D.XX.M. APRIL. A. MDCCCLXIX OBIIT | IN HAC ÆDE S. JACOBI SEDINENSI | CVIVS ORGANIS SONVIT PER XLIII ANNOS | HAC URNA | CONDI IVSSIT.
  174. W dniu 4 lipca 2016 szczątki zostały pochowane podczas specjalnego nabożeństwa ekumenicznego w bazylice katedralnej w Szczecinie. Informacja w całości powzięta z artykułów w Gazecie Wyborczej: Andrzej Kraśnicki jr „Wielki cmentarz pod katedralną wieżą” w: Gazeta Wyborcza, 18 kwietnia 2006 r., także „Ludzkie kości zasypano jak śmieci” w: Gazeta Wyborcza, 23 kwietnia 2006 r., a także Marcin Górka „Wielowyznaniowy pogrzeb w katedrze” w: Gazeta Wyborcza, 3 lipca 2006 r., opublikowanych przez portal sedina.pl.
  175. Ks. G. Wejman, Bazylika katedralna w Szczecinie..., op. cit., s. 113.
  176. Powstałe w latach 1698-1700 pierwotne 46-głosowe organy Schnitgera, jeszcze zanim zasiadł przy nich kantor Carl Loewe, były przebudowywane 4 razy, a w okresie pracy C. Loewego – kolejne 3 razy. Stąd też po odejściu Loewego, który grał na tych organach od prawie 46 lat (1820-1866), powstały tu nowe organy, organy Grüneberga o numerze porządkowym op. 118 (1868-70), w brzmieniu których trudno by było usłyszeć jakiekolwiek pozostałości głosów organów Schnitgera. Następnie te 59-głosowe organy zostały powiększone o kolejne 10 głosów w roku 1902, a w roku 1935 całkowicie przebudowane, raczej już nie przez zakład „B. Grüneberga”, w stylu Orgelbewegung obowiązującym w połowie XX wieku przede wszystkim w Niemczech; tu zob. opis płyty-albumu CD z muzyką organową: Rościsław Wygranienko, Organy Szczecina : 14. Szczecin, Bazylika archikatedralna św. Jakuba w Szczecinie – organy wielkie. Organy w obawie przed skutkami bombardowań alianckich w trakcie II wojny zostały wywiezione w lipcu 1944 roku do miejscowości Niemieńsko w gminie Drawno. Ich dalszych losów nie znamy.
  177. Daty roczne dotyczące organów w kościele św. Jakuba podano wg: ks. G. Wejman, Bazylika katedralna w Szczecinie..., op. cit., s. 109, i kolejne. Fundację małżonków Jädike uhonorowano inskrypcją na przedpiersiu empory muzycznej: Zu des höchsten Gottes Ehren und dieser in der Belagerung Anno 1677 ruinirten itzo aber reparirten Kirchen Zierde und Schmuck hat HERR JOHANN JÄDIKE Bürger und Kauffman hierselbst, nebst seiner Ehegenossin FRAU ELISABETH BRATZER dieses Chor mit aller Zubehör verfertigen lassen. Anno 1694 den 22 Juny (pol. Ku chwale Boga Najwyższego i zniszczonych podczas oblężenia w Roku Pańskim 1677 roku kościelnych dekoracji i ozdób, a obecnie jednak naprawionych, pan Johann Jädike mieszczanin i kupiec tego miasta, wraz ze swoją małżonką panią Elisabeth Bratzer chór ten ze wszystkimi elementami ozdobnymi sporządzić kazał. Roku Pańskiego 1694, 22 czerwca); zob. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 11 oraz 16, także H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 13 i n.
  178. Na tablicy widnieje napis o treści: „diese ˑ von ˑ dem ˑ stettiner ˑ buerger ˑ beringer ˑ 1187 ˑ begruendete ˑ spaeter ˑ aus ˑ den ˑ gaben ˑ der ˑ buerger ˑ erweiterte ˑ 1677 ˑ durch ˑbrand ˑ zerstoerte ˑund ˑ notduerftig ˑ ausgebesserte ˑ kirche ˑ ist ˑ samt ˑ dem ˑ turme ˑ vornehmlich ˑ durch ˑ den ˑ opfersinn ˑ eines ˑ buergers ˑ der ˑ stadt ˑ des ˑ kaufherrn ˑ karl ˑ gerber ˑ1893-1899 ˑ in ˑ ihrer ˑ alten ˑ gestalt ˑ neu ˑ erstanden” (pol. Kościół ten założony w 1187 roku przez szczecińskiego mieszczanina Beringera i później z datków mieszczan rozbudowany [a następnie] w 1677 roku zniszczony przez ogień i niedostatecznie zabezpieczony kościół został przede wszystkim dzięki ofiarności mieszczanina [naszego] miasta Karola Gerbera w latach 1893-1899 w jego dawnym stanie wraz z wieżą na nowo odbudowany); zob. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 9.
  179. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 14.
  180. Zob. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 32, także H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 20.
  181. Tekst inskrypcji na fragmencie płyty z 1603 roku brzmi: Dieser Stein und Begrebnys hort Jacob Bobbelin und seiner Ehey Fraw Engel Bockholtes und Ihren Kinder und Kindes - Kinder (pol. Płyta i grobowiec należą do Jacoba Bobbelina i jego małżonki Engel Bockholt oraz ich dzieci i dzieci ich dzieci).
  182. Więcej o szarych mnichach z Gartz zamieszkałych do 1539 roku w kamienicy usytuowanej przy cmentarzu kościelnym św. Jakuba od strony ulicy Breitestraße (Nr. 445, według AB do 1856, natomiast po 1856 - Nr. [3]=42), zob. hasło: Plebania kościoła św. Jakuba, tamże przyp. 8. Natomiast położenie tego budynku zob. na planie: „Położenie trzech domów na terenie cmentarza św. Jakuba według szkicu z 1706 roku” umieszczonym w haśle: Ulica Świętego Jakuba Apostoła.
  183. C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 7; odnośnie użytego tu określenia „dode husze” zob. przyp. 166.
  184. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 143; por. O. Blümcke, Die S. Laurentius-Bruderschaft..., op. cit., s. 272. Cyfra „41” w nawiasie przełamana przez numerację rzymską „XXX” odnosi się do wykazu średniowiecznych ołtarzy kościoła św. Jakuba opracowanego przez Carla Fredricha w publikacji Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin z 1923 r.
  185. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 168-169. Cyfra „40” w nawiasie przełamana przez numerację rzymską „XXX” odnosi się do wykazu średniowiecznych ołtarzy kościoła św. Jakuba opracowanego przez Carla Fredricha w publikacji Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin z 1923 r.
  186. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 170. Cyfra „1” w nawiasie przełamana przez numerację rzymską „I” odnosi się do wykazu średniowiecznych ołtarzy kościoła św. Jakuba opracowanego przez Carla Fredricha w publikacji Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin z 1923 r.
  187. Cyfra „42” w nawiasie przełamana przez numerację rzymską „XXX” odnosi się do wykazu średniowiecznych ołtarzy kościoła św. Jakuba opracowanego przez Carla Fredricha w publikacji Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin z 1923 r. Ławnicy mieli zatem w naszym kościele dwa wikariaty, ten drugi położony był w starej Kaplicy Rady Miejskiej (kaplica XXVIII). Wspomniana tu gotycka chrzcielnica kamienna usytuowana była w zachodniej części kościoła, w nawie głównej pomiędzy dwoma filarami. Zob. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 157; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin..., op. cit, s. 7.
  188. Niestety Martin Wehrmann, od którego pochodzi ta informacja, nie precyzuje przy jakim ołtarzu nastąpiła fundacja wikariatu Błogosławionej Dziewicy. Podaje jedynie, że fundacja ta została wymieniona w miejskich księgach zgonów z 1510 jako wikariat ufundowany przez Hansa Furpala [przy ołtarzu położonym] nieopodal ołtarza powroźników (vicarie bestiftet van der Hans Furpalschen up der repsleger altar); por. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 160 i n.; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin..., op. cit, s. 7. Cyfra „45” w nawiasie przełamana przez numerację rzymską „XXX” odnosi się do wykazu średniowiecznych ołtarzy kościoła św. Jakuba opracowanego przez Carla Fredricha w publikacji Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin z 1923 r.
  189. Zob. P. Friedeborn, Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern [...] Gedruckt zu Alten Stettin: durch unnd in Verlegung S. Jochim Rheten Erben, 1613. Das erste Buch, s. 104.
  190. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 149, także 165-166; również C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin..., op. cit, s. 7. Cyfry „48” i „49” w nawiasie przełamane przez numerację rzymską „XXX” odnoszą się do wykazu średniowiecznych ołtarzy kościoła św. Jakuba opracowanego przez Carla Fredricha w publikacji Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin z 1923 r.
  191. Por. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 145; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin..., op. cit, s. 7.
  192. Por. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 22, także A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 11.
  193. Na kuli, na której stał król Dawid grający na harfie, wyryto inskrypcję: AO. 1640 HAT DAS SCHMIEDEAMPT GOTT ZV EHREN DIESE KRONE GIESSE LASSEN HERR ALTER LEVTE HILDEBRECHT STRAVS HANS PARIES CHRISPINVS KRETZELT IOCHIM WVTENER CHRISTIAN TORNOW NP IACOB BOLLE DANIEL WICHMAN WORTHALTER A.B.T. BONIN I. PEEN I. IAHN P. GIESLER I BELLING A ALBRECHT H AMAN I STARCK P. HORNER C MEIER H MAPS N FISCHER A PARIES G KRVLL D ANTHONIVS A SCHLENVOIGT C VOSS I MOLLER M KUTZKE H PEVCKER H BORCKE H WULF M ILENFELT (pol. Roku Pańskiego 1640 cech kowali kazał ku chwale Boga odlać ten żyrandol [i dalej następują nazwiska członków cechu] starszy cechu Hilderbrecht Straus, Hans Paries, Chrispinus Kretzelt, Jochim Wytener, Christian Tornow, N.P. Jacob Bolle, Daniel Wichmann Worthalter, A.B.T. Bonin, I. Peen, I. Jahn, P. Giesler, I. Belling, A. Albrecht, H. Aman, I. Starck, P. Horner, C. Meier, H. Maps, N. Fischer, A. Paries, G. Krull, D. Anthonius, A. Schlenvoigt, C. Voss, I. Moller, M. Kutzke, Peucker, H. Brocke, H. Wulf, M. Ilenfelt). Obok żyrandola kowali, powieszonego obok wejścia na schody prowadzące na emporę organową, wisiał kolejny ufundowany przez cech piekarzy z ich godłem przedstawiającym lwy trzymające precel. Zob. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin.., op. cit., s. 23, także A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 24 i n.; również M. Słomiński, Kościoły szczecińskie w dobie baroku. Kościół św. Jakuba Apostoła..., op. cit., s. 64.
  194. Zob. PUB III. cz. 1, dokument nr 1253 z 1 stycznia 1290 r., s. 88, także PUB III. cz. 2., dokument nr 1757 z 17 lutego 1296 r., s. 264 i n.; por. M. Wehrmann Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 139 i n.
  195. Zob. PUB IV, cz. 1., nr 2090 z 28 kwietnia 1303 r., s. 89 i n.; także nr 2153 z 31 marca 1304 r., s. 131; por. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 140 in., także 154 i n.; również C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 3.
  196. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 140 i n.
  197. Biblioteka kościelna (Gesamt-Kirchenbibliothek von St. Jakobi) została umieszczona w 1814 roku w pomieszczeniu na tyłach grobowca rodzinnego Simonów (cyfra „17” na rzucie kościoła z 1902). Zasoby biblioteki, które powstały ze zbiorów kościoła św. Piotra i Pawła, kościoła zamkowego św. Ottona, św. Jana, św. Mikołaja i parafii św. Jakuba, liczyły w tym czasie 4000 książek; zob. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s.s. 30, 32.
  198. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 21.
  199. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 142. Cyfra „52” w nawiasie przełamana przez numerację rzymską „XXX” odnosi się do wykazu średniowiecznych ołtarzy kościoła św. Jakuba opracowanego przez Carla Fredricha w publikacji Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin z 1923 r.
  200. C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 3.
  201. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 170, także s. 173; również C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 3.
  202. Jak wynika z napisów na trumnach w otwartej, a następnie zlikwidowanej górnej krypcie (dolną prawdopodobnie pozostawiono nie otwartą), pochowano następujących członków rodziny Simonów:
    • Christianus Simon, ur. 1679, zm. 1701, szczecinianin, Pomorzanin, (Stettinensis, Pomeranus);
    • pan (Herr) Lavrentius Simon, ur. 1612, zm. 8 lipca 1699 w nocy (1699 den 8. July, In der Nacht), ojciec wyżej wymienionego;
    • pani (Fr.) Elisabet Boblin, zm. 1708, wdowa po Laurentiusie Simonie;
    • pan (Herr) Heinrich Barthold, ur. 1653, zm. 1711, członek rady miejskiej, skoligacony z rodziną Simonów poprzez małżeństwo z niżej wymienioną Elisabet Simon, fundator przedpiersi umieszczonych na emporze nad kaplicą Kramarzy (cyfra „13” na rzucie kościoła z 1902);
    • Jacob Simon, ur. 1673, zm. 1714, po 41 latach, 6 miesiącach i 18 dniach życia, kupiec i handlowiec;
    • Dorothea Elisabet Simon, zm. 1719 w wieku 3 lat;
    • Dorothea Concordia, zm. 1728 w wieku 1 rok;
    • Jacob Simon, ur. 1707, zm. 1736 po 29 latach, 4 miesiącach i 26 dniach
    • Elisabet Simon, ur. 1677, zm. 1742, która „zmarła w wieku 65 lat, po przeżyciu ponad 30 lat małżeństwa ze swoim małżonkiem, członkiem rady miasta panem Heinrichem Bartholdem, będąc matką 5 dzieci i babcią 7 dzieci” (hat Frau Elisabet Simon ihren Ehegemahl, den Rathverwandten Hernn Heinrich Barthold überlebt, sie ist gestorben ihres Alters 65 Jahr, nach dem sie geworden 5 Kinder Mutter und 7 Kinder Großmutter);
    • Concordia Sophia Simon, ur. 1748, zm. 2 lipca 1753 w wieku 5 lat, 1 miesiąc i 1 dzień;
    • Marie Elisabet Simon, ur. 1724, zm. 1732;
    • pani (Fr.) Dorothea Lüdeke, ur. 1744, żona pana Gottfrieda Simona, starszego gildii kupieckiej;
    • pan (Herr) Gottfried von Barthold, zm. 1747, dziedzic i lennik Beltzow koło Anklam;
    • pan (Herr) Matthäus Heinrich von Liebeherr, ur. 28.02./11.03.1693 r., zm. 10.05.1749, burmistrz Szczecina, dziedzic i lennik wiosek Oćwieka (Woitfick) i Schlatkow na Pomorzu Przednim;
    • Johann Gottfried Simon, ur. 1715, zm. 1771;
    • Anna Louise Simon z d. Sternberg, zm. 1785, żona wyżej wymienionego;
    • Dorothea Loise Simon, ur. 1759, zm. 26 grudnia 1790, ich córka, żona kapitana von Cranacha. Zob. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 34 i n.
  203. Epitafium umieszczone na cokole pod płaskorzeźbą na nagrobku głosiło: MONUMENTUM welches de seelige MEISTER CASPAR MEYBAUER gewesner Bürger und Schwerdtfeger, wie auch dessen Jungfer Schwester GERTRUD MEYBAUERN SEELIGST HINTERLASSEN. ANNO 1711 (pol. Pomnik ten po sobie zostawili zmarły były mistrz płatnerski i mieszczanin Caspar Maybauer jak również jego niezamężna siostra Gertruda Meybauer roku Pańskiego 1711), natomiast poniżej umieszczono napis o treści: DIE ZEIT SUCHT IHREN LAUF, DER TODT HAT SIE VERTRIEBEN ER RUFFT DIR HARTE ZU DAS STUNDENGLASZ IST AUS, O MENSCH BEREITE DICH DEIN NAM IST SCHON GESCHRIEBEN DORT OBEN DIESER TOPF IST ITZT DEIN SCHÖNSTES HAUSZ (pol. Czas szuka swego biegu śmierć go wyparła [i] woła do Ciebie głośno, iż piasek w klepsydrze już się przesypał, o człowieku przygotuj się, Twoje imię jest już tam w górze zapisane a ta urna obecnie jest Twoim pięknym domem). Por. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 22, także A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 37.
  204. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 21 i n.; opis grobowca i otoczenia, zob. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 32 i n. Inskrypcja umieszczona na przedpiersiu empory nad kaplicą nosiła zapis o treści: GOTT ZU EHRE UND DER KIRCHE (pol. Ku chwale Boga i kościoła).
  205. Cyfra „6” w nawiasie przełamana przez numerację rzymską „III” odnosi się do wykazu średniowiecznych ołtarzy kościoła św. Jakuba opracowanego przez Carla Fredricha w publikacji Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin z 1923 roku; zob. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 159; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 3.
  206. Cyfra „7” w nawiasie przełamana przez numerację rzymską „III” odnosi się do wykazu średniowiecznych ołtarzy kościoła św. Jakuba opracowanego przez Carla Fredricha w publikacji Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin z 1923 roku; zob. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 156; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 3.
  207. Cyfra „8” w nawiasie przełamana przez numerację rzymską „III” odnosi się do wykazu średniowiecznych ołtarzy kościoła św. Jakuba opracowanego przez Carla Fredricha w publikacji Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin z 1923 roku; zob. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 167; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 3.
  208. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 143; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 3.
  209. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche..., op. cit., s. 144-145; także C. Fredrich, Die Kapellen und Altäre..., op. cit., s. 3.
  210. Stalle, częściowo pochodzące ze średniowiecza, zostały tu przeniesione z kościoła Mariackiego po pożarze w 1789 roku i jego ostatecznej rozbiórce. Ponieważ obie kaplice północne (cyfra „18” i cyfra „19” na rzucie kościoła z 1902), od strony nawy bocznej zamknięte były drewnianą balustradą, dostęp do nich był możliwy tylko przez drzwiczki umieszczone w balustradzie wschodniej części kaplicy na wysokości wejścia na ambonę kościelną.
  211. A. Stubenrauch, op. cit., s. 37 i n.; także H. Schulz, op. cit., s. 22 i n. Na portalu krypty grobowej Karla Gotthilfa Mattiasa umieszczono napis o treści: Ewige Erb Capelle, Für den Senator und Senior Carl Gotthilff Matthias der dieser Stadt Stettin 30 Jahre und der St. Jacobi und Nicolai Kirchen 18 Jahre vorgestanden und dessen Ehe-Frau Sophia Christina Brunnemannin, So erbauet Anno 1791 (pol. Na wieczne czasy kaplica, dla senatora i seniora Carla Gotthilffa Matthiasa zarządzającego przez 30 lat naszym miastem Szczecinem i 18 lat kościołami św. Jakuba oraz św. Mikołaja i jego małżonki Sophii Christiny Brunnemann, tak wybudowana roku Pańskiego 1791).
  212. Treść inskrypcji na drzwiach wyjściowych zob. w przyp. 37. Pokryte sentencjami biblijnymi przedpiersie empory nad zachodnią częścią kaplicy nie posiadało nazwiska darczyńcy; por. A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 7, także s. 30 oraz 37 i n.; również H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 11.
  213. Na przedpiersiu empory umieszczono inskrypcję o treści: Gott zu Ehren und dieser Kirchen zur Zierde haben einige Kauffgesellen anno 1683 dieses Chor in's Holtz und grundfarbe bringen, ihre Successsores aber also rühmlich gantz außmahlen und zierlich vergulden lassen Anno 1697 (pol. Na chwałę Boga i ozdobę tego kościoła, w roku 1683, kilku czeladników kupieckich zleciło obudować ten chór drewnem i dostarczyli farbę, natomiast ich sukcesorzy całość obmalowali i ozłocili roku Pańskiego 1697).
  214. Pod nieistniejącą obecnie bogato rzeźbioną amboną, podpartą rzeźbą św. Jakuba, na początku 1563 pochowano Paula vom Rode, superintendenta Kościoła Pomorskiego w latach 1535-1563.
  215. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 23, także A. Stubenrauch, Führer durch die St. Jacobi-Kirche..., op. cit., s. 32 (tu autor podał błędnie nazwisko „por. Rosenfeld”, winno być „por. von Gruben”).
  216. Numeracja cyfrowa w tej kolumnie odnosi się do rzutu przyziemia z 1926 r. (okres sprzed reformacji), natomiast numeracja rzymska do rzutu przyziemia z 1902 roku (okres poreformacyjny), a także do rzutu przyziemia po odbudowie w 1972 roku.
  217. Położenie poszczególnych kaplic i ołtarzy w okresie od XIII do XVI wieku podano według wykazu kaplic i ołtarzy w kościele św. Jakuba sporządzonego przez Carla Fredricha w: Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin, s. 3-5, a także według fundacji wikariatów w kościele wymienionych przez Martina Wehrmanna w: Geschichte der St. Jakobikirche in Stettin bis zur Reformation, s. 139-174.
  218. Położenie kaplic, ołtarzy, krypt grobowych i grobowców rodzinnych w okresie od XVI do 1. poł. XX w. podano według publikacji Heinricha Schulza, Die Jakobikirche in Stettin. Eine Führung durch die Baugeschichte und Innenausstattung oraz przewodnika po kościele Adolfa Stubenraucha Führer durch die St. Jacobi-Kirche in Stettin.
  219. Numeracja cyfrowa w tej kolumnie odnosi się do rzutu przyziemia z 1902 roku (okres poreformacyjny).
  220. Numeracja literowa w tej kolumnie odnosi się do rzutu przyziemia z 1902 roku (okres poreformacyjny).
  221. Współczesne położenie kaplic i ołtarzy podano według szkicu w: K. Kalita-Skwirzyńska, Bazylika archikatedralna pod wezwaniem św. Jakuba Apostoła w Szczecinie..., op. cit., s. 2, ryc. Rzut świątyni.
  222. Źródło: To najpewniej serce Carla Loewe! Komisja potwierdza/ w: szczecin.gazeta.pl; por. M. Reepel, Stettin und Umgebung: ein Führer. Stettin 1939, s. 42.
  223. Encyklopedia Szczecina. Tom I. A-O: Uniwersytet Szczeciński. Instytut Historii. Zakład Historii Pomorza Zachodniego. Szczecin 1999, s. 384, hasło „Jakuba, św.”
  224. Zob. Portal informacyjny o funduszach europejskich: Nowe dotacje unijne 2014-2020 [dostęp 2018-05-01],
    także Portal wszczecinie.pl: Rozbiorą fragment "nowoczesnej" elewacji katedry. Będzie jak przed wojną [dostęp 2018-05-01]

Galeria

Bibliografia

  • Friedeborn, Paul. Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern,: Sampt Einem Memorial unnd Außzuge etlicher denckwürdigen Geschichten, Handlungen und Verträgen, welche von zeit angenommenen Christenthumbs, innerhalb fünff hundert Jahren, daselbst begeben unnd etwan nützlich zu wissen. So dann auch Ein General Beschreibung des gantzen Pommerlandes: Fürstliche Stammlini der Hertzogen von Pommern, und Fürsten zu Rügen [...]. Gedruckt zu Alten Stettin: durch unnd in Verlegung S. Jochim Rheten Erben, 1613.
  • Steinbrück J.B., Von dem Priorat zu St. Jakob, bei der Beförderung des [...] Herrn [...] Henrich Amand Wüstenbergs [...] Pastors an der St. Nikolaus Kirche [...] zum Hauptpastor der St. Jakobs Kirche, und Ephorus der [...] Raths und Ministerialschulen. Stettin 1773.
  • Nagler G.K., Neues allgemeines Künstler-Lexicon: oder Nachrichten von dem Leben und den Werken der Maler, Bildhauer, Baumeister, Kupferstecher, Formschneidr, Lithographen, Zeichner, Medailleure, Elfenbeinarbeiter, etc. München 1839.
  • Kugler F., Pommersche Kunstgeschichte. W: BSt AF Bd. VIII. H. 1. Stettin 1840.
  • Otte H., Handbuch der kirchlichen Kunst-Archäologie des Deutschen Mittelalters. Bd. 1. Leipzig 1883.
  • Berghaus H., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern, topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Berlin-Wriezen a/O 1875, T. 2, Bd. 8.
  • Blümcke O., Die S. Laurentius-Bruderschaft der Träger in Stettin. W: BSt AF Bd. XXXV, Stettin 1885.
  • Wehrmann M., Geschichte der St. Jakobikirche in Stettin bis zur Reformation. Stettin 1887.
  • Lutsch H., Mittelalterliche Backsteinbauten Mittelpommerns. Von der Peene bis zur Rega. Berlin 1890.
  • Stubenrauch A., Führer durch die St. Jacobi-Kirche in Stettin. Stettin 1902.
  • Lülmann Ch., Bilder aus der Geschichte der St. Jakobikirche in Stettin. Stettin 1911.
  • Saran H., Stettin nebst Umgebung, ein zuverlässiger Führer. Stettin [1913].
  • Fredrich C., Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz. T. 1. W: BSt NF Bd. XXI, Stettin 1918.
  • Bahlow F., Reformationsgeschichte der Stadt Stettin. Stettin 1920.
  • Fredrich C., Die Kapellen und Altäre von St. Jakobi in Stettin. Festschrift zum 50jähr. Jubiläum d. Herrn Geh. R. Prof. Dr. H. Lemcke als Vorsitzenden d. Gesellschaft f. Pommersche Geschichte u. Altertumskunde. Stettin 1923.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  • Stettin. Aufgenommen von der Staatlichen Bildstelle. Beschrieben von Carl Fredrich. Deutscher Kunstverlag. Berlin 1927.
  • Schulz H., Die Jakobikirche in Stettin. Eine Führung durch die Baugeschichte und Innenausstattung. Stettin 1937.
  • Piskorski Cz., Pomorze Zachodnie. Ilustrowany przewodnik wczasowy, turystyczny i uzdrowiskowy. Warszawa 1951.
  • Szczecin na przestrzeni wieków. Historia. Kultura. Sztuka, pod red. E. Włodarczyka. Szczecin 1995.
  • Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 – 1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak. Bd. 1. – 2. Szczecin 1996.
  • Badania nad sztuką Pomorza. Materiały z sesji naukowej szczecińskiego Stowarzyszenia Historyków Sztuki „Sztuka Pomorza Zachodniego w świetle najnowszych badań”, Kamień Pomorski, 20-21 maja 1988 roku. Red. M. Glińska, B. Kozińska, Szczecin 1998.
  • Encyklopedia Szczecina. Red. Tadeusz Białecki. Tom I. A-O: Uniwersytet Szczeciński. Instytut Historii. Zakład Historii Pomorza Zachodniego. Szczecin 1999.
  • Grewolls A., Die Kapellen der norddeutschen Kirchen im Mittelalter. Architektur und Funktion. Ludwig, Kiel 1999.
  • Słomiński M., Makała R., Paszkowska M., Szczecin barokowy. Architektura lat 1630 – 1780. Szczecin 2000.
  • Rymar E., Rodowód książąt pomorskich. Wyd. II. Szczecin 2005.
  • Wisłocki M., Sztuka protestancka na Pomorzu. Szczecin 2005.
  • Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Karten und Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V. und dem Landesarchiv Greifswald in Verbindung mit der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e.V. Städte. Band. 3: Teil 2: Stettin. Das Passauer Viertel. Verlag Ludwig. Kiel 2005 [tłum. na niem. Dirk Schleinert].
  • Kalita-Skwirzyńska K., Bazylika archikatedralna pod wezwaniem św. Jakuba Apostoła w Szczecinie. Opracowanie Stowarzyszenie Historyków Sztuki Oddział w Szczecinie. Szczecin 2006. [dostęp 2014-08-11]
  • Rutyna H, Dzieje Kościoła św. Jakuba Apostoła w Szczecinie i jego znaczenie w historii miasta, symbolika i znaczenie architektury bazyliki archikatedralnej. Wydawnictwo Hogben, Szczecin 2008.
  • Katedra. Historia kościoła św. Jakuba w Szczecinie, pod red. Pawła Knapa, Andrzeja Kraśnickiego jr. i ks. Artura Rasmusa. Walkowska Wydawnictwo – Jeż, wydanie 1., Szczecin 2008, wydanie 2., Szczecin 2009.
  • Wejman G., ks. kan. dr hab., Bazylika katedralna w Szczecinie. W: Colloquia Theologica Ottoniana. Uniwersytet Szczeciński. 1/2010, s. 99–139. Szczecin 2010. [dostęp 2014-08-11]
  • Łuczak M., Szczecin Stare Miasto. Altstadt. Szczecin 2013.
  • Łuczak M., Katedra św. Jakuba w Szczecinie. Historia, architektura i wyposażenie. Szczecin 2016.
  • Gazeta Wyborcza z 18 kwietnia 2016, 23 kwietnia 2016, i 3 lipca 2016.
  • Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. I-VI. Bremen 1875-1881. W: DRW Quellenverzeichnis Schiller-Lübben. [dostęp 2018-06-16]
  • Rościsław Wygranienko, Wincenty Wacław Richling-Bartoszewski (1841-1896) : Organy Szczecina. [dostęp 2017-06-02]
200px-Commons-logo.svg.png


Zobacz też

Linki zewnętrzne



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk