Biała ceramika szczecińska

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
Garnek z kabłąkowym uchem, Kołczewo, gm. Wolin, pow. kamieński, 2. poł. XIX w.
Muzeum Narodowe w Szczecinie, fot. Grzegorz Solecki, Arakadiusz Piętak

Biała ceramika szczecińska to naczynia wytwarzane przez zachodniopomorskie lokalne warsztaty garncarskie od XVIII wieku do pierwszych lat wieku XX. Charakteryzuje się ona szkliwem ołowiowo–cynowym w tonacji bieli, szarości lub różu, ornamentami w różnych odcieniach niebieskiego, zieleni, a także żółci i fioletu. Produkowana była na terenie północnych Niemiec: w Szlezwiku–Holsztynie i Meklemburgii, na Pomorzu aż po Gdańsk, a także w Elblągu i na Ziemi Lubuskiej. Wyroby funkcjonowały pod różnymi nazwami, jednakże dominowały wśród nich określenia zawierające przymiotnik "szczeciński" (niem. Stettiner). Najczęściej były to: Stettiner Ware (towar szczeciński), Stettiner Gut (dobro szczecińskie) i Stettiner Zeug (wyrób/przedmiot szczeciński), używano także Pommersche Ware (towar pomorski). Inne nazwy wskazywały na ich użytkowników: Bauerenfayence (fajans chłopski), Schifferfayence (fajans szyprów), lub miały związek z technologią produkcji: Weißzeug (biały wyrób), Halbfayence (półfajans/wyrób półfajansowy).

Kufel, Pomorze Zachodnie, 1804, śr. 10 cm, wys. 15,5 cm
Muzeum Narodowe w Szczecinie, fot. Grzegorz Solecki, Arkadiusz Piętak

Historia

Do Europy północnej umiejętność wytwarzania białej ceramiki przywędrowała z Półwyspu Apenińskiego i Hiszpanii. Tam od XIV wieku wzorując się na wschodnich – perskich i syryjskich naczyniach tworzono majoliki charakteryzujące się bogatym i barwnym o mocnym nasyceniu zdobnictwie. Wzory bazowały na motywach roślinnych (jabłka, granaty), zwierzęcych (ptaki, pawie pióra), rzadziej przedstawiały postacie ludzkie.

W wieku XVII chińska porcelana zdobywająca w tym czasie rynki europejskie spotęgowała modę na naczynia o białym szkliwie, a warsztaty garncarskie we Flandrii, Niderlandach i w Niemczech masowo rozpoczęły produkcję fajansowych naczyń naśladujący pożądany wschodni import.

Na tereny leżące wzdłuż południowego wybrzeża Morza Bałtyckiego ceramika majolikowa i półmajolikowa zawędrowała dzięki kontaktom handlowym portów w Gdańsku i Szczecinie, a także licznemu na całym Pomorzu osadnictwu niderlandzkiemu. Na Pomorze Zachodnie licząca około 26.500 osób kolonizacja fryderycjańska przybyła głównie z Fryzji i terenów obecnej Holandii. Osadnicy, najdynamiczniej napływający w latach 60. i 70. XVIII wieku, przywieźli ze sobą wyroby ceramiczne, a co ważniejsze własne przyzwyczajenia estetyczne.[1] W malaturze białej ceramiki tego okresu występują często ulubione przez nich tulipany i wielopłatkowe, płaskie kwiaty. Miejscowi garncarze naśladowali nowe dla nich niderlandzkie zdobnictwo, a łącząc je z miejscowymi, tradycyjnymi wzorami stworzyli charakterystyczny, lokalny typ naczyń – Stettiner Ware.

Dzban, Dobrzany, pow. stargardzki, 1807, śr. 16 cm, wys. 35,5 cm.
Muzeum Narodowe w Szczecinie, fot. Grzegorz Solecki, Arkadiusz Piętak
Dzban, Dobrzany, pow. stargardzki, 1807, śr. 16 cm, wys. 35,5 cm.
Muzeum Narodowe w Szczecinie, fot. Grzegorz Solecki, Arkadiusz Piętak

Warsztaty garncarskie funkcjonowały w wielu pomorskich miastach. W latach 70. i 80. XVIII wieku działały w ponad trzydziestu miejscowościach m.in. w Gryfinie było ich 11, w Chociwlu – 8, Czaplinku – 7, w Szczecinie, Stargardzie i Trzebiatowie po 6.

Talerz, Pomorze Zachodnie, XVIII w., śr. 35,5 cm.
Muzeum Narodowe w Szczecinie, fot. Grzegorz Solecki, Arkadiusz Piętak

Miano szczecińskiego towaru biała ceramika w dużej mierze zawdzięcza Fryderykowi II, w koncepcji którego Szczecin stał się głównym portem państwa pruskiego obsługiwanym przez własną flotę.[2] Kierowano do niego handel całego dorzecza Odry. Garncarze samodzielnie lub przez wynajętych pośredników przywozili wyroby do portu w Szczecinie, skąd statki wypływały na Bałtyk i Morze Północne.[3] Ładunkiem były głównie: drewno, zboże, masło, słonina, kasza, a naczynia stanowiły dodatkową ofertę proponowaną przez szyprów małych statków. Dzięki temu wyroby pomorskich garncarzy popularne były w krajach skandynawskich,[4]docierały także do Holandii i Anglii.
Handlem na mniejsze odległości zajmowały się żony szyprów, wdowy po nich i rodziny garncarskie. O popularności i masie białej ceramiki świadczy zwiększenie w Szczecinie i jego okolicy ilości warsztatów garncarskich, których na przełomie XVIII i XIX wieku było co najmniej 35.

Charakterystyka

Nie wiadomo, czy wszystkie z nich produkowały ceramikę szkliwioną stosunkowo drogim i trudnym technologicznie szkliwem ołowiowo–cynowym. Wyrabiano je z przetopionego i uprzednio utlenionego na popiół ołowiu dodając cyny w proporcji 1:5 lub 1:6, piasku kwarcowego i soli kuchennej. Piasek był dokładnie mielony z innymi składnikami jak: glinka ogniotrwała, ułamki fajansów, porcelany lub szkła, czasami dodawano także surowce organiczne na przykład bydlęcą krew. Następnie całość poddawano działaniu temperatury. W efekcie uzyskiwano twardą bryłę, którą wielokrotnie mielono z dodatkiem wody, aż do uzyskania gęstego, białego płynu. Receptura wyrobu, a szczególnie proporcje pomiędzy składnikami należały do tajemnicy zawodowej garncarza.

Talerz, Usedom, Mecklemburg-Vorpommern, Niemcy, XVIII w., śr. 32 cm.
Muzeum Narodowe w Szczecinie, fot. Grzegorz Solecki, Arkadiusz Piętak

Produkowano: talerze z wysokim brzegiem i płaskie, misy i miski z dwoma uszkami, dzbany, garnki z kabłąkowym uchem, dwojaki, czarki, kufle, donice oraz grapeny.[5] Misy i talerze szkliwione były tylko na powierzchni licowej, co jest cechą charakterystyczną ceramiki typu Stettiner Ware. Pozostałe rodzaje naczyń szkliwione były obustronnie. Malaturę nakładano podszkliwnie, a naczynia wypalano dwukrotnie. Ornamenty barwne wykonywano tlenkami metali.

Barwę nasyconego błękitu, najbardziej typowego koloru dla Stettiner Ware, uzyskiwano z tlenku kobaltu. Drugim chętnie stosowanym kolorem była zieleń otrzymywana z tlenku miedzi oraz turkus wybarwiający na ten kolor tlenek miedzi w szkliwie alkalicznym.[6] Używano także dwutlenku manganu. Tak powstawały ornamenty w odcieniach kolorów brązowego i fioletowego. Trójtlenki antymonu i chromu dawały barwę żółtą. Podczas wypału w wysokiej temperaturze szkliwo ołowiowo-cynowe stapiało się z tlenkami metali tworząc trwałą, równomierną i błyszczącą powierzchnię.

Dekoracje na naczyniach malowano pędzelkiem lub rożkiem. Wykonaniem trudniły się najczęściej żony i córki garncarzy, i od ich talentu zależny był ostateczny efekt estetyczny wyrobów. W ceramice szczecińskiej dominowały motywy florystyczne: okrągłe, wielopłatkowe kwiaty (róża?), tulipany, liście palmy i paproci, owoce granatów (?), wici roślinne i bukiety umieszczone w koszu. Stosowano także ornamenty geometryczne: paski, linie faliste, lambrekiny, kreski i kratkę. Przedstawienia zoomorficzne to ptaki (pawie) i jelenie. Postacie ludzkie to portrety (kobiet) i jeździec na koniu, rzadziej ludzie przy pracy (żniwiarze) i sceny rodzajowe. Motywy architektoniczne wykonywano według jednego, silnie ugruntowanego wzoru. Była to budowla zawsze składająca się z trzech części, z których środkowa, najwyższa zwieńczona była wiatrowskazem (ratusz?). Taką kompozycję dopełniały motywy roślinne. Na naczyniach umieszczano także, choć sporadycznie, daty, monogramy, napisy, sentencje. Zdobienia prowadzone były grubą, zdecydowaną kreską. Z upływem czasu, około połowy wieku XIX, przy konsekwentnie niezmiennej formie naczyń, kreska zdobnicza staje się cieńsza, ornament mniejszy, delikatniejszy, ubożeje również kolorystyka; pozostają tylko niebieski i zieleń.

W schyłkowym okresie produkcji, to jest w drugiej połowie wieku XIX i na początku XX wieku dekoracje uległy dalszej miniaturyzacji i schematyzacji, często odwzorowywano je za pomocą stempli lub szablonów, a nawet nie zdobiono Stettiner Ware wcale. W wieku XVIII i w pierwszej połowie wieku XIX naczynia typu Stettiner Ware kupowali bogatsi i średniozamożni mieszkańcy miast oraz zamożni chłopi. Od połowy XIX wieku, kiedy coraz tańsza porcelana staje się podstawą zastawy stołowej mieszczaństwa, garncarska wytwórczość rzemieślnicza powoli traci bogatszą klientelę. Odbiorcami białej ceramiki stają się przede wszystkim niższe warstwy społeczne: chłopi, ubodzy mieszczanie, marynarze, rybacy. Taka sytuacja wymusiła na garncarzach zmianę cen wyrobów. Jako szanujący się cechowi rzemieślnicy nie mogli pozwolić sobie na obniżenie jakości, oszczędności objęły więc dekorację i kolorystykę. Początek ubiegłego wieku, kiedy konkurencją stają się wyroby przemysłowe to kres produkcji naczyń typu Stettiner Ware. Zamiera też sprzedaż naczyń prowadzona przez szyprów i garncarzy, który przestali być konkurencją dla wyspecjalizowanych hurtowników ceramiki i szkła.

Biała ceramika, choć nadano jej miano szczecińskiego towaru (Stettiner Ware) należy do tradycji całego regionu Pomorza.

Przypisy

  1. Zygmunt Szultka, Próby reform wsi i ożywienie gospodarcze domen w pierwszej połowie XVIII wieku, [w:] Historia Pomorza, t. II: Do roku 1815, red. G. Labuda, Poznań 2003, s. 511-566.
  2. Kształtowanie się stosunków rynkowych pod wpływem merkantylistycznej polityki państwa, [w:] Historia Pomorza, t. II: Do roku 1815,red. G. Labuda, Poznań 2003, s. 681-698.
  3. Według polityki gospodarczej Fryderyka II tylko po tych akwenach pływały statki pruskie
  4. W Szwecji używano nazwy Stettiner fadee (szczecińskie miski)
  5. Trójnożne niewielkie kociołki z rączką wychodzącą pod kątem prostym z brzuśca i z otworem w jej środku w celu umieszczenia w nim patyka umożliwiającego podniesienie naczynia z nad ognia.
  6. Zawierającym w sobie topniki alkaliczne jak sód, potas, lit.


Bibliografia

  • Agnieszka Dobrowolska, Materiały do ludowej kultury artystycznej Pomorza Zachodniego, „Polska Sztuka Ludowa” 1956, nr 3, s. 158-189.
  • Geraldine Dörries, Claudia Hoffmann, Stettiner Ware in der volkskundlichen Sammlung des Kulturhistorischer Museums der Hansestadt Stralsund, [w:] Stralsunder Beiträge zur Archäologie, Geschichte, Kunst und Volkskunde in Vorpommern, red. C. Hoffmann, M. Schneider, Band II, Stralsund 1999, s. 17-34.
  • Ewa Fryś – Pietraszkowa, Z badań nad majoliką i półmajoliką ludową w Polsce, „ Polska Sztuka Ludowa” 1970, nr 2, s. 67-80.
  • Gdańskie Studia Muzealne, t. 10, Gdańsk 2018.
  • Iwona Karwowska, Biała ceramika szczecińska ze zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie, Seria Pomorskie zbiory etnograficzne Muzeum Narodowego w Szczecinie, tom 1, red. I. Karwowska, D. Kacprzak, Szczecin 2010.
  • Iwona Karwowska, Stettiner Ware – biała ceramika szczecińska. Rys historyczny [w:] Biała ceramika szczecińska, red. Anna Czyńska, Szczecin, s. 16-33.
  • Iwona Karwowska, Muzeum Narodowe w Szczecinie, red. D. Kacprzak, L. Karwowski, seria: Skarby sztuki, Warszawa 2014, s. 134-135 .
  • Henryk Lesiński, Degradacja feudalnej produkcji cechowej i rozwój przemysłu manufakturowego, [w:] Historia Pomorza, t. II: Do roku 1815, red. G. Labuda, Poznań 2003, s. 657-680.
  • Henryk Lesiński, Kształtowanie się stosunków rynkowych pod wpływem merkantylistycznej polityki państwa, [w:] Historia Pomorza, t. II: Do roku 1815, red. G. Labuda, Poznań 2003, s. 681-698.
  • Mirosław Marcinkowski, Elbląska ceramika typu Stettiner Ware – problemy badawcze (na podstawie wybranego zbioru), „ Archeologia Historica Polona”, t. 16, Toruń 2007, s. 91-116.
  • Marzenna Mazur, Słupskie wzory zdobnicze w ceramice. Rekonstrukcja na podstawie XIX/XX – wiecznych naczyń i odłamków ceramicznych znajdujących się w zbiorach Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku, „ Nasze Pomorze” 2002, nr 4, s. 199-210.
  • Gunnar Möller, Stettiner Ware- Anmerkungen an Hand schriftlicher und Archäologischer Quellen aus der Hansestadt Stralsund, [w:] Stralsunder Beiträge zur Archäologie, Geschichte, Kunst und Volkskunde in Vorpommern, red. C. Hoffmann, M. Schneider, Band II, Stralsund 1999, s. 4-16.
  • Maria Przeździecka, Ceramika pomorska, „Polska Sztuka Ludowa” 1954, nr 4, s. 214-232.
  • Piotr Skiba, Garncarstwo, sztuka pięciu żywiołów, Warszawa, 2010
  • Zygmunt Szultka, Próby reform wsi i ożywienie gospodarcze domen w pierwszej połowie XVIII wieku, [w:] Historia Pomorza, t. II: Do roku 1815, red. G. Labuda, Poznań 2003, s. 511-566.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Iwona Karwowska