Biblioteka książąt pomorskich

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj

XV wiek - początki

Superekslibris Gryfitów, zbiory Książnicy Pomorskiej.

Podstawy do wnioskowania o posiadaniu księgozbiorów przez Gryfitów dostarczają inwentarze spadkowe po zmarłych przedstawicielach rodu.

W wymienianej masie spadkowej, obok dóbr takich jak meble, kominki, obrazy, biżuteria, broń, stroje i przedmioty osobistego użytku, widnieją również książki. Zachowane wzmianki o książkach sięgają XV wieku i osoby księżnej Zofii, matki Bogusława X (zm. 1497) oraz samego księcia (zm. 1523). Przypisuje im się posiadanie skromnej biblioteczki podręcznej z niewielką liczbą woluminów i to wyłącznie modlitewników.

XVI-XVII wiek - powiększanie zasobów bibliotecznych

Zintensyfikowanie w gromadzeniu księgozbioru nastąpiło wraz z rozwojem reformacji i związane było z osobistymi potrzebami książąt chcącymi przyswoić sobie nowe idee religijne. Przykładem jest księgozbiór Barnima XI (zm. 1573), studiującego na uniwersytecie w Wittenberdze. Wśród nielicznych książek, które po sobie pozostawił jedynie „Opera” M. Lutra zostały wyszczególnione. Dzieła reformatorów stanowiły trzon biblioteki księcia wołogoskiego Filipa I (zm.1560), bratanka Barnima XI, który wespół ze swoim stryjem wprowadził luteranizm na Pomorzu w roku 1534. Wśród 103 dzieł wymienionych w bibliotece Filipa, 59 to dzieła teologiczne, w przewadze proreformacyjne.

W spuściźnie po księciu wołogoskim Erneście Ludwiku (zm. 1592) odnotowano bibliotekę podręczną z dziełami religijno-dydaktycznymi i historycznymi. Na istnienie w tym samym czasie większej biblioteki wskazywała adnotacja, że książki te mają zostać powierzone Friedrichowi Runge, nadwornemu kaznodziei i wcielone do „Liberey”.

Nie wiadomo czy syn Ernesta Ludwika, Filip Juliusz (zm. 1625) powiększył zbiory biblioteczne i jaki los przypadł w udziale owym zbiorom po śmierci księcia. Czy zasiliły księgozbiór w Szczecinie kiedy to zamek przeszedł w ręce księcia Bogusława XIV (zm. 1637), czy uległy zniszczeniu w czasie wojny 30-letniej lub spłonęły wraz z zamkiem?

Bogusławowi XIII (zm.1606) sumaryczny inwentarz spadkowy przypisywał posiadanie 60 tomów, natomiast księciu Kazimierzowi VII (zm. 1605), najmłodszemu synowi Filipa I, posiadanie ok. 130 dzieł co zaskakuje w kontekście przypisywanych mu skłonności do hulaszczego trybu życia i zamiłowania jedynie do myślistwa i rybołówstwa. Być może część tych ksiąg należała do jego brata Barnima X (zm.1603), który w 1600 roku przeniósł się do Szczecina gdy po zmarłym Janie Fryderyku odziedziczył Księstwo Szczecińskie. W bibliotece Kazimierza VII obok dzieł teologicznych, historycznych, prawniczych i pism ulotnych znajdowały się pozycje z obszaru niemieckojęzycznej poezji owego czasu, a także pozycje wskazujące na osobiste zainteresowania księcia, a więc traktujące o florze i faunie oraz literatura z zakresu weterynarii. Niektóre z tych książek odnaleźć można później w bibliotece księcia Filipa II na zamku w Szczecinie co pozwala przyjąć, że w pewnej części trafiły tu ze zbioru księcia Kazimierza.

Biblioteka na zamku w Szczecinie

Jak wspomniano wyżej, książę szczeciński Barnim XI był posiadaczem nielicznych ksiąg. Z kolei Jan Fryderyk (zm. 1600) od 1569 roku książę szczeciński, cieszący się opinią mecenasa kultury, posiadał pewną liczbę książek zarówno na zamku w Szczecinie jak i w siedzibie książęcej w Podlesiu. To jego księgozbiór dał podwaliny pod książęcą bibliotekę na zamku szczecińskim, a jemu samemu przypisuje się rolę właściwego założyciela owej librarii.

Książę posiadał 130 tomów w podręcznej bibliotece i około 540 tomów w osobnej książnicy zamkowej. Księgozbiór książęcy był uporządkowany. Ustawiony według według formatów i w układzie rzeczowym, a poszczególne woluminy posiadały sygnatury. Obowiązki książęcego bibliotekarza wypełniał nadworny kaznodzieja Nicolaus Ribbius.

Inwentarze spadkowe księcia odnotowują dzieła przeważnie teologiczne, w większości proreformacyjne, ale również pisma Ojców Kościoła (również w wydaniach z XV wieku). Nie wszystkie książki posiadane przez Jana Fryderyka zostały spisane w inwentarzu gdyż około 150 tomów zamkniętych w szafie nie odnotowano z powodu braku czasu. Natomiast dzieła przechowywane w Podlesiu, które w 1601 roku umieszczono w bibliotece szczecińskiej, zostały spisane bardziej szczegółowo.

Obok teologii odnotowano tu książki historyczne dotyczące antyku (Herodot, Tukidydes, Ksenofont, Plutarch, Liwiusz) jak i historii nowożytnej (Guiccardini, Jovius, Sabellicus, Krantz, Chyträus, Nauclerus) geograficzne (Münster, Ortelius), literaturę polityczną i podróżniczą. Swoje miejsce znaleźli w bibliotece także humaniści, przeważnie niemieccy, jak Joachim Camerarius, Justus Lipsius czy Nicodemus Frischlin.

Osobną grupę stanowiły dzieła traktujące o czynach rycerskich, militariach i budownictwie twierdz oraz na temat łowiectwa i hippiki.

Wyodrębniono m.in. działy: Biblia, Ojcowie Kościoła, piśmiennictwo katolickie, literatura ewangelicka i kalwińska, „libri historici”, które prawdopodobnie rozlokowano w określonych szafach. Tak uporządkowany księgozbiór znalazł swoje odzwierciedlenie w inwentarzu spadkowym Jana Fryderyka, gdzie księgi spisano na wzór katalogu, przyporządkowując im nie tylko tytuł i autora, ale również miejsce i datę wydania oraz oficynę drukarską bądź wydawnictwo. Na tej podstawie można było stwierdzić, iż większość książek to wytwory sztuki drukarskiej z drugiej połowy XVI wieku.

W inwentarzu zdarzały się też przypadki opisu opraw. Najczęściej zaopatrzone były w jasną, świńską skórę, gładką bądź ze ślepymi tłoczeniami (radełko, tłoki), a także ozdobione superekslibrisem z motywem heraldycznym rodu Gryfitów. Nie były to jednak oprawy, które można zakwalifikować do rzędu opraw artystycznych.

Następcy Jana Fryderyka, książę Barnim X i Bogusław XIII nie przyczynili się w widoczny sposób do pomnożenia zbiorów biblioteki.

Rozwój biblioteki za panowania Filipa II

Okres rozkwitu w dziejach biblioteki nastąpił wraz z rządami księcia Filipa II (zm.1618), syna Bogusława XIII. To Filip był tym, który przeobraził ją z arsenału apologetyki w „Seminarium Sapientiae” świątynię sztuk wyzwolonych i ostatecznie ukształtował profil jej zbiorów[1]. W historii Pomorza zapisał się jako człowiek gruntownie wykształcony, z zamiłowaniami naukowymi, mecenas kultury i sztuki. Od lat młodzieńczych korespondował z uczonymi i wymieniał książki. Przy czym przede wszystkim, używał jako podarunków druków, które pochodziły z lokalnej Drukarni Książęcej w Barth. Po śmierci ojca i przejęciu władzy w księstwie, książę Filip II sprowadził na szczeciński zamek swój księgozbiór gromadzony w Barth.

Połączone księgozbiory po poprzednikach (Jan Fryderyk, Bogusław XIII, Kazimierz VI) oraz libraria gromadzona przez Filipa drogą zakupów (targi książki we Frankfurcie, zakupy we Włoszech) darów i wymiany, osiągnęła prawdopodobnie liczbę 2500 dzieł w 3500 tomach. Na planowe urządzanie biblioteki wskazywać może obecność dzieł bibliograficznych, jak Konrada Gesnera „Bibliotheca universalis” (1545-1555), katalogów targowych oraz pierwszego drukowanego katalogu biblioteki Bodleya w Oksfordzie (1602). W 1616 roku rozpoczęto wznoszenie skrzydła muzealnego zamku z przeznaczeniem na zbiory sztuki i osobliwości.

Nie ma pewności co do nazwiska bibliotekarza zarządzającego zamkową biblioteką Filipa. Być może pieczę nad zbiorami sprawował Martin Marstaller, a być może był to sam książę i jego małżonka księżna Zofia.

Struktura działowo-liczbowa księgozbioru

  • teologia - 1200 dzieł (w tym autorzy katoliccy: R. Bellarmin, P. Canisius, A. Possevinus, C. Baronius)
  • dzieła historyczne i geograficzne – 1/5 całości (Herodot, D. Chyträus, A. Krantz, kosmografie S. Minstera i A. Orteliusa, opisy podróży m.in. America J. Acosty)
  • autorzy greccy i rzymscy – 250 dzieł (Arystoteles, Cycero, Homer, Pindar, Plant, Terencjusz, Horacy, Owidiusz, Wergiliusz)
  • literatura prawnicza i polityczna – ok. 250 dzieł (N. Machiavelli, Marcin Kromer, J. Bodinus, A. Clapmarius)
  • poezja nowołacińska (renesansowa) i niemieckojęzyczna – ok. 150 dzieł (Petrarka, Giovanni Boccaccio, Lodovico Ariosto, David Herlitz, Johann Seccerwitz)
  • księgi filozoficzne i ogólnonaukowe, encyklopedie – ok. 100 dzieł (J. Scaliger, J. Lipsius)
  • sztuka – 30 dzieł (Giorgio Vasari, Witruwiusz, teki z grafiką Dürera, Altdorfera, Cranacha)
  • Biblie (Stary i Nowy Testament, rękopiśmienne i drukowane, różnojęzyczne, wydania katolickie i protestanckie) oraz katechizmy słowniki i śpiewniki
  • utwory humanistów (Erazm z Rotterdamu)
  • historiografia średniowieczna (Widukind, Helmold)
  • inne: dzieła przyrodnicze, lekarskie, astrologiczno-astronomiczne (T. de Brahe, J. Kepler), heraldyka, numizmatyka, genealogia.[2]

W swej obszernej bibliotece książę Filip posiadał pewną liczbę poloniców, m.in. „De origine et rebus gestis Polonorum” czyli kronikę Marcina Kromera, „Leges, statuta ac privilegia regni Poloniae” czyli normy ustawodawcze Królestwa Polskiego (wyd. 1553).

Rozproszenie księgozbioru

Wraz ze śmiercią Filipa II w 1618 roku nastąpił kres bujnego rozwoju zamkowej biblioteki. Kolejni Gryfici na tronie książęcym (Franciszek I i Bogusław XIV) sprawowali swe rządy w okresie wojny 30. letniej kiedy to potrzeby kultury zeszły na plan dalszy.

Po śmierci Bogusława XIV w 1637 roku ostatniego z rodu Gryfitów, Szczecin przeszedł w ręce Szwedów, a zamek w ręce szwedzkiego namiestnika. Biblioteka zamkowa uległa rozproszeniu, a zbiory rozpoczęły peregrynację do różnych miejsc.

Wiadomo, iż pewną ilość ksiąg zatrzymała dla siebie siostra księcia, Anna von Croy[3]. Niewykluczone, że podobnie uczyniły inne osoby z bliskiego otoczenia księcia. W 1639 roku, na polecenie księżnej, przeprowadzającej się do swych włości w Darłowie, sporządzono spis inwentarza, który znajdował się w zamkowych komnatach. Jedyna, lakoniczna wzmianka o książkach, to informacja, iż w jednej z sal znajdowała się „wielka, biała sosnowa szafa, z dwoma drzwiami, zamkiem i czterema zawiasami, zamknięta, w której książę trzymał swoje książki[4]. Prawdopodobnie informacja ta dotyczy osobistego, podręcznego księgozbioru Bogusława XIV.

W 1643 roku pozostały księgozbiór zamkowy przekazany został do biblioteki szczecińskiego Pedagogium. Stało się to za przyczyną posła króla Szwecji, Johanna Oxenstierny[5]. W spisie darowizny obejmującej 44 strony, odnotowano 1746 tytułów w 2014 woluminach[6]. Od tego momentu losy biblioteki splotły się z dziejami szkoły.

W 1649 roku szwedzka królowa Krystyna wyraziła chęć posiadania wybranych, rzadkich i cennych ksiąg z kolekcji Gryfitów. O tym, że zadość uczyniono jej życzeniu pisał Martin Wehrmann, cytując protokół z wizytacji biblioteki Pedagogium w 1666 roku. Nie wiadomo jednak jak duża była to liczba książek. W 1677 roku podczas bombardowania miasta przez Brandenburczyków zniszczeniu uległa biblioteka szkoły. Jaką liczbę zbiorów strawił wywołany pożar, do dziś pozostaje kwestią otwartą.

Po II wojnie światowej część księgozbioru dawnego Marienstiftsgymnasium trafiła na półki Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej w Szczecinie (dzisiejszej Książnicy Pomorskiej). Wśród tych książek były nieliczne, ocalałe relikty po dawnej librarii książecej.

Bibliografia

  • Wehrmann, Martin. Geschichte der Bibliothek des Marienstifts-Gymnasiums in Stettin. Stettin, 1894.
  • Blumenthal, Hermann. Die Bibliotheken der Herzoge von Pommern. Stettin, 1937.
  • Szajko, Urszula. Biblioteka księcia Filipa II. W: Bibliotekarz Zachodniopomorski nr 1-2, 1993.
  • Szajko, Urszula. Biblioteka książąt Pomorza Zachodniego. Katalog. Szczecin, 1995.
  • Encyklopedia Szczecina. T. 1. Red. Tadeusz Białecki. Szczecin: Uniwersytet Szczeciński, 1999. s. 92. ISBN 83-87341-45-2


Przypisy

  1. Wedel, Joachim von. Hausbuch, Tübingen 1882, s. 468.
  2. Szajko, Urszula. Biblioteka księcia Filipa II. W : Bibliotekarz Zachodniopomorski nr 1-2, 1993, s. 23.
  3. Jej spadkobiercą był syn Ernst Bogusław von Croy (1620-1684). Księgi, które były w jego posiadaniu trafiły do biblioteki elektorskiej w Berlinie, a stąd jako dublety do innych bibliotek na terenie Niemiec (Drezno, Halle).
  4. Turek-Kwiatkowska, Lucyna. Inwentarze zamkowe z XVI i XVII wieku w Zamek książęcy w Szczecinie. Szczecin 1992, s. 162
  5. Catalogus Librorum ex Ducali Pomeranorum Bibliotheca, quae quondam in arce Stetinensi asservabatur, Promotione clementissima […] Dn. Dn. Johannis Oxenstierna […] In Bibliothecam Ducalis Paedagogii Stetinensis, Docentium et Discentium usui, translatorum Anno 1643. (Katalog książek biblioteki książąt pomorskich, które to dotychczas znajdowały się na zamku, za sprawą najłaskawszego i czcigodnego Jana Oxenstierna, majestatu królów Szwecji radcy i senatora, znakomitego i nadzwyczajnego oraz legata na Niemcy […] do biblioteki Książęcego Pedagogium Szczecińskiego przekazane zostały w roku 1643 dla użytku uczących się i nauczających).
  6. Katalog przekazanych szkole książek znajduje się w Królewskim Archiwum w Sztokholmie w zespole„Pomeranica” nr 483.





Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Alicja Łojko