Brązowy krucyfiks romański z Pyrzyc

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
Brązowy krucyfiks romański z Pyrzyc
Brązowy krucyfiks romański z Pyrzyc
Fot. Grzegorz Solecki, Arkadiusz Piętak
Autor warsztat magdeburski
Lokalizacja Muzeum Narodowe w Szczecinie, ul. Wały Chrobrego 3, wystawa czasowa Magazyn Sztuki Dawnej, nr inw.: MNS/Szt/228
Data powstania ok. 1150–1175 r.

12 x 7 x 1,7 cm

Materiał brąz, odlew


Brązowy krucyfiks romański z Pyrzyc – niewielkich rozmiarów krzyżyk znaleziony na terenie Pyrzyc (niem. Pyritz); wykonany ok. 1150–1175 r. w giserni w Magdeburgu; jeden z najstarszych znanych średniowiecznych obiektów związanych z kulturą chrześcijańską na Pomorzu Zachodnim.

Opis

Krucyfiks zachowany jest w formie figurki Ukrzyżowanego Chrystusa w typie żywego. Otwory w zachowanej dłoni i w oczku pod stopami świadczą o pierwotnym umieszczeniu na krzyżu. Sylwetka Chrystusa oddana jest dość schematycznie z wyodrębnieniem części: korpusu wraz z perizonium, dużej głowy o wydatnym nosie, łukowato zarysowanych rąk i równoległych goleni nóg stojących na suppedaneum. Grawerowane na gładkiej powierzchni linie zaznaczają szczegóły wizerunku: migdałowaty zarys piersi, łuki żeber, wypukłe oczy, palce dłoni, fryzurę długich prostych włosów i charakterystyczny wianuszek krótkiego zarostu brody. Oddają również modelunek perizonium - w formie powierzchniowej dekoracji jodełkowej. Rewers na wysokości korpusu i perizonium jest wgłębiony i nosi ślady po odlewie. Rzeźbie brak prawej ręki.

Historia

Brązowy krucyfiks został znaleziony w Pyrzycach (niem. Pyritz) w latach 80. XX w., w obrębie tak zwanego Starego Miasta (informacja ustna), w pobliżu średniowiecznych murów obronnych, gdzie niegdyś znajdował się klasztor augustianek. W 2011 r. został zakupiony do zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie od prywatnego właściciela.

Geneza artystyczna

Krucyfiks z Pyrzyc stanowi typowy przykład romańskiego krucyfiksu brązowego. Ze względu na analogie formalne i stylistyczne wpisuje się w grupę obiektów Hermannsburger Folge - zgodnie z klasyfikacją brązowych krucyfiksów Petera Blocha - nazwaną od miejscowości, z której pochodzi egzemplarz wzorcowy. Autor wywodzi grupę z rejonu środkowych Niemiec, z okolic gór Harz (Dolna Saksonia). Charakterystyczne – jego zdaniem - dla tych krucyfiksów jest horyzontalne zakończenie perizonium i jego szeroka środkowa część, czasem wypełniona ukośnymi zaznaczeniami fałd, flankowana przez zwisające po bokach bioder fałdy chusty.[1] Szczególne analogie widoczne są zwłaszcza do przykładów z berlińskiego Stiftung Stadtmuseum oraz ze zbiorów Ulmer Museum. Włączenie krucyfiksu do grupy jako kolejny przykład,[2] pozwala określić datowanie, zgodnie z ustaleniami Blocha, na okres „3 fazy” rozwoju krucyfiksów brązowych,[3] czyli na lata 11501180.

Krucyfiks wykazuje również wiele analogii do przedstawień na Drzwiach Płockich (znajdujących się obecnie w Nowogrodzie Wielkim) oraz do nagrobka biskupa Fryderyka z Wettinu, dziełami związanymi ze środowiskiem artystycznym Magdeburga. Te oraz kolejne przykłady magdeburskich brązów o podobnych cechach pozwalają wiązać krucyfiks pyrzycki z gisernią w Magdeburgu. Natomiast datowanie drzwi płockich na lata 1152–1154,[4] uściśla czas jego powstania na 3 ćwierć XII w.[5]

Znaczenie dzieła

Typ niewielkiego krucyfiksu odlanego z brązu, wykształcony pod koniec XI w. wraz z rozwojem praktyk liturgicznych kościoła chrześcijańskiego, był niezwykle popularny w okresie romańskim. Już w XII w. dzieła tego typu stanowiły podstawowe wyposażenie kościoła. Umieszczano je na ołtarzu a używane były do czynienia gestów w obrzędach liturgicznych. Romańskie krucyfiksy ołtarzowe funkcjonowały także jako krzyże procesyjne i relikwiarze. W Europie najwięcej przykładów występuje na terenie Niemiec. Krucyfiks z Pyrzyc wraz z analogicznych znalezionym w Żelichowie (między Cedynią a Moryniem) [6] (obecnie w rezydencji arcybiskupa w Szczecinie) to jedyne znane egzemplarze tego typu dzieł z rejonu Pomorza Zachodniego. Tym samym stanowią one cenne uzupełnienie niewielkiej grupy obiektów o charakterze religijnym zachowanych z wczesnego okresu chrześcijaństwa na tym terenie. Świadczą o funkcjonowaniu niedawno założonych pomorskich kościołów zgodnie z wymogami liturgii chrześcijańskiej. W Pyrzycach, w których znaleziono krucyfiks, podczas misji chrystianizacyjnej Pomorza, staraniem św. Ottona powstała pierwsza fundacja kościelna (budowla niezachowana). Pochodzenie krucyfiksów z Pyrzyc i Żelichowa z Magdeburga poświadcza również funkcjonowanie szlaków handlowych na Pomorzu, wiążących tereny byłego Księstwa Pomorskiego z ważnymi ówcześnie ośrodkami średniowiecznej Europy.[7]

Brązowy krucyfiks romański z Żelichowa, warsztat magdeburski, ok. 1150–1175, odlew z brązu, wys. ok. 12 cm (figurka Chrystusa), fot. ks. M. Cześnin, 2014

Przypisy

  1. Bloch Peter, Romanische Bronzekruzifixe, Berlin 1992, s. 190.
  2. Krasnodębska Kinga, Krzymuska-Fafius Zofia, Romańskie krucyfiksy brązowe z terenu Pomorza Zachodniego, „Przegląd Zachodniopomorski”, Szczecin 2014, R. XXIX (LVIII), z. 4, s. 20–23.
  3. Bloch Peter, Romanische Bronzekruzifixe, Berlin 1992, s. 43.
  4. Knapiński Ryszard, Credo Apostolorum w romańskich Drzwiach Płockich, Płock 1992, s. 9.
  5. Krasnodębska Kinga, Krzymuska-Fafius Zofia, Romańskie krucyfiksy brązowe z terenu Pomorza Zachodniego, „Przegląd Zachodniopomorski”, Szczecin 2014, R. XXIX (LVIII), z. 4, s. 20–26.
  6. Krasnodębska Kinga, Krzymuska-Fafius Zofia, Romańskie krucyfiksy brązowe z terenu Pomorza Zachodniego, „Przegląd Zachodniopomorski”, Szczecin 2014, R. XXIX (LVIII), z. 4, s. 16–18.
  7. Krasnodębska, Kinga, Krzymuska-Fafius, Zofia, Romańskie krucyfiksy brązowe z terenu Pomorza Zachodniego, „Przegląd Zachodniopomorski”, Szczecin 2014, R. XXIX (LVIII), z. 4, s. 26–29.


Bibliografia

  • Bloch Peter, Romanische Bronzekruzifixe, Berlin 1992.
  • Knapiński Ryszard, Credo Apostolorum w romańskich Drzwiach Płockich, Płock 1992.
  • Krasnodębska Kinga, Krzymuska-Fafius Zofia, Romańskie krucyfiksy brązowe z terenu Pomorza Zachodniego, „Przegląd Zachodniopomorski”, Szczecin 2014, R. XXIX (LVIII), z. 4, s. 15–31.

Zobacz też



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Kinga Krasnodębska