Brama Odrzańska

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj

Geolokalizacja: 53.419875,14.551814

Widok Bramy Odrzańskiej od północnej strony zza wałów ziemnych Bastionu Ślimaka

Brama Odrzańska (niem. Oder Thor); położona poniżej tarasu Placu Kościelnego (Kirchplatz) zapewniała dogodne połączenie Nowego Miasta z dworcem i nowo powstałym nabrzeżem przy dworcu.[1]
Nową dzielnicę połączono z dworcem i nabrzeżem Odry ulicą, której nadano nr VII. W połowie jej długości, poniżej obecnego Placu Zawiszy, w latach 1848-1849 wzniesiona została skazamatowana Brama Odrzańska. [2] W związku z tym dolny odcinek tej ulicy na niektórych planach nazywano „ulicą Bramy Odrzańskiej” (Oderthorstraße), a z czasem „ulicą Górską” (Bergstraße, 1854), gdyż prowadziła stromo pod górę od portu twierdzy, położonego przed Bastionem IX, wzdłuż wałów rawelinu 8-9 aż do południowego końca głównej ulicy Nowego Miasta Lindenstraße. [3]
W górnej części ulicy Owocowej na wysokiej skarpie nad dworcem w 1848 roku wzniesiono dzieło forteczne zwane Północną Baterią (Nord Batterie) [4], a pomiędzy 1850 a 1870 rokiem w pobliżu bramy wybudowano budynek arsenału. [5]
Brama Odrzańska została rozebrana po zburzeniu fortyfikacji w 1873 roku.

W najbliższym otoczeniu Bramy Odrzańskiej władze wojskowe w ramach rozbudowy fortyfikacji otaczających Nowe Miasto wybudowały tzw. Baterię Północną oraz arsenał wraz z kazamatami, a także przebudowały tzw. rawelin 8-9 położony pomiędzy obecną ulicą Owocową i Ks. Świętopełka. Z obiektów tych do czasów nam współczesnych zachowały się resztki rawelinu 8-9 wraz z podziemnymi kazamatami, mur krenelażowy wzdłuż obecnej ulicy Owocowej oraz budynek arsenału z kazamatami.

Pozostałości Baterii Północnej od strony Dworca Głównego
  • Bateria Północna

Baterię Północną wzniesiono na miejscu pozostałości fortyfikacji szwedzkich tzw. linii Störfang. Budowę baterii zakończono w październiku 1848 r. [6] Obiekt usytuowano na skarpie ul. Owocowej pomiędzy Bramą Góry Młyńskiej a Bramą Odrzańską. Obecnie zachowane sklepienie Baterii tworzy podwórze kamienic przy ulicy Owocowej 15, 16. Zachowana elewacja wschodnia Baterii Północnej widoczna jest z dawnej drogi straży, która współcześnie pełni funkcję przejścia na perony dworca szczecińskiego od strony ul. Owocowej. Od zachodu przylega do niej mur oporowy stanowiący podbudowę muru Carnota, który poprowadzony od nieistniejącej obecnie Baterii Południowej przebiegał wokół doliny stanowiącej obecnie zaplecze dworca. Rozsypujące się relikty muru dostępne są od strony podwórzy kamienic położonych przy ulicy Czarnieckiego 9, 10, 10a i zaplecza dworca kolejowego. [7]

  • Mur wzdłuż ulicy Owocowej

Wzdłuż stoku na którym obecnie przebiega ulica Korzeniowskiego oraz na skraju skarpy nad dworcem kolejowym w latach 1847-1848 wybudowano mur krenelażowy, który rozebrano w II poł. XIX wieku. Odcinek wzdłuż ulicy Korzeniowskiego uległ częściowej przebudowie w wyniku zawalenia fragmentu muru na wysokości gmachu dyrekcji PKP. [8]

  • Pozostałości Rawelinu 8-9

Rawelin 8-9 jest częścią dzieła fortecznego wniesionego w pierwszej fazie rozbudowy fortyfikacji pruskich w latach 1725-1727, tzw. Ślimaka. Pomiędzy rokiem 1842 a 1845 otoczenie rawelinu zostało gruntownie przebudowane i włączone do nowych fortyfikacji. Po zburzeniu fortyfikacji w II poł. XIX w. na terenie rawelinu wzniesiono budynki mieszkalne, które uległy całkowitemu zniszczeniu w trakcie działań drugiej wojny światowej. Z oryginalnych elementów rawelinu do czasów współczesnych zachowały się obmurowania stoków czoła lewego rawelinu od strony ul. Owocowej i szyi od strony placu Tobruckiego z wieżyczką obserwacyjną na narożniku Owocowej i pl. Tobruckiego, a także skamatyzowane podziemia pod rawelinem, które podczas drugiej wojny światowej pełniły rolę schronu przeciwlotniczego. Zachowane elementy prawdopodobnie pochodzą z okresu rozbudowy fortyfikacji okalających nowo powstałą dzielnicę, tzw. Nowe Miasto. Po 1945 roku na terenie byłego rawelinu, po rozebraniu ruin budynków należących do usytuowanej na nim nieistniejącej obecnie ulicy Murarskiej, powstało targowisko „Tobruk”, a po jego likwidacji w latach sześćdziesiątych XX wieku umieszczono tu dworzec PKS, plac manewrowy i perony dla autobusów. [9]

  • Arsenał z kazamatami
Arsenał z kazamatami
Arsenał z kazamatami
Relikty arsenału i mur oporowy
Nazwa niemiecka Zeughaus
Lokalizacja ul. Świętopełka–Korzeniowskiego
Data budowy lata 1868-1869
[ Zobacz Arsenał z kazamatami na mapie.]
200px-Obiekt zabytkowy znak.svg.png nr rej. nr 1171 z dnia 12 grudnia 1990[10]

Dwuskrzydłowy budynek Arsenału wzniesiono na potrzeby artylerii w latach 1868-1869 pomiędzy ulicami Świętopełka i Korzeniowskiego. W skarpie pod ulicą Korzeniowskiego oraz w skarpie pod przyległym do podwórza arsenału gmachu Czerwonego Ratusza umieszczono 22 kolebkowo sklepione kazamaty. Arsenał przeniesiono z południowego skrzydła zamku, gdzie mieścił się od 1734 roku. Początkowo zbudowany miał być na działce przy ulicy 3 Maja, gdzie wzniesiono później budynek kasyna wojskowego. Po 1945 roku mieściły się tu różne instytucje. Od 1990 roku na podwórzu arsenału, w kazamatach oraz w dolnych kondygnacjach budynku arsenału mieści się nowe „Targowisko Tobruk”. W górnej kondygnacji, zniszczonej w trakcie pożaru w 1969 roku, po odbudowie umieszczony został Dom Kultury „Słowianin”. [11]


Galeria

Przypisy

  1. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926, s. 70.
  2. I. Kozłowska, Szczecińskie fortyfikacje nowożytne, rola fortyfikacji nowożytnych w kształtowaniu układu przestrzennego miasta Szczecina oraz wpływ analizy historycznej na współczesne działania projektowe i zakres ochrony konserwatorskiej. Rozprawa doktorska. Szczecin 2007 (zasoby internetowe: I. Kozłowska, Szczecińskie fortyfikacje nowożytne...), s. 54.
  3. I. Kozłowska, Szczecińskie fortyfikacje nowożytne... op. cit., s. 51.
  4. Tamże, s. 74
  5. Tamże, s. 77 i n.
  6. I. Kozłowska, Szczecińskie fortyfikacje nowożytne... op. cit., s. 74.
  7. Tamże, s. 74.
  8. Tamże, s. 72.
  9. Tamże, s. 73 i n.
  10. Wojewódzki rejestr zabytków, w: Biuletyn Informacji Publicznej Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online] [Przeglądany 10.08.2013] Dostępny w: http://wkz.bip.alfatv.pl/strony/menu/9.dhtml
  11. I. Kozłowska, Szczecińskie fortyfikacje nowożytne... op. cit., s. 77 i n.

Bibliografia

  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  • Kozłowska I., Szczecińskie fortyfikacje nowożytne, rola fortyfikacji nowożytnych w kształtowaniu układu przestrzennego miasta Szczecina oraz wpływ analizy historycznej na współczesne działania projektowe i zakres ochrony konserwatorskiej. Rozprawa doktorska. Szczecin 2007 (zasoby internetowe: I. Kozłowska, Szczecińskie fortyfikacje nowożytne...).



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk