Brama Passawska

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
Brama Passawska
Brama Passawska
Brama Passawska i jej przedbramie pod koniec XVI wieku
Nazwa niemiecka Passauertor
Wcześniejsze nazwy Brama Garcka (1958)
Brama Przęcławska (1958)
Lokalizacja ulica Podgórna
Data budowy pocz. XIV wieku
[ Zobacz Brama Passawska na mapie.]

Geolokalizacja: 53.423804,14.551154

Brama Passawska (niem. Passauertor); jedna z czterech głównych bram miejskich usytuowana u zbiegu późniejszej ulicy Rosengarten i nieistniejącego obecnie południowego zakończenia ulicy Große Wollweberstraße. Prowadziła w kierunku najstarszej podmiejskiej wioski Turzyn [1] oraz na pola miejskie i pobliskie pastwiska. Obecnie na jej miejscu wybudowano okrągły pawilon, do niedawna pełniący rolę informacji turystycznej. [2]

Historia

Pochodzenie nazwy bramy

Na początku XIV wieku w szczecińskiej księdze miejskiej (lata 1307-1352) wielokrotnie pojawia się nazwa valva Paschardi (1307), lub /valva/ Pascardi (1307). Te niezbyt dla nas zrozumiałe miano określało istniejącą w płd.-zachodniej części miasta bramę miejską, która oprócz funkcji ściśle militarnej, umożliwiała potomkom dawnych kolonistów chłopskich, a jednocześnie mieszkańcom powstałego w późniejszym czasie kwartału Passawskiego (Passauer – Viertel), dojazd na pobliskie pola i pastwiska miejskie. Zanim ostatecznie utrwaliła się dla niej nazwa Bramy Passawskiej (Passower Tor, 1476), w dokumentach źródłowych spotykamy jej różne wersje, a mianowicie: Parsowes dor, Parschowische dore (1404, 1407), passowesche dore, także Passchoweches dor (1431), passowesche dore (1437), i das passowische Tor (1468).

Brama Passawska i jej najbliższa okolica w połowie XVI wieku
1. – Uliczka „Przy bramie Passawskiej”; 2. – Zespół bramny Bramy Passawskiej; 3. – Zespół szpitalny pod wezwaniem św. Jerzego; 4. – Kapliczka „Jeruzalem”;
5. – Ogród strzelecki Bractwa Strzeleckiego

Paweł Friedeborn w swoim historycznym opisie miasta Szczecina pisze: „[...], w owym czasie (rok 1390) był pewien obywatel i kupiec wszystkiego, zwany Benedict[us] Passo[w], on też używał pokątnie, oprócz dokładnej szczecińskiej miary, inny korzec, stosując go dla osiągnięcia zysku jednocześnie jako duży i jako mały szaflik zbożowy. [3] Doprowadziwszy wielu spośród biedoty do bankructwa, ukarany został więzieniem. Ukarany zatem i potępiony, zobowiązał się na własny koszt wybudować od podstaw w górnej części miasta bramę miejską wychodzącą na pola miejskie. Tak też się stało. Na pamiątkę budowniczowie postanowili wymurować na tej bramie, od strony pól, trzy okrągłe otwory w kształcie szaflików zbożowych. Z czasem także i bramę zaczęto nazywać „Passoischthor”. Tenże Passo niedługo pożył, gdyż skazany na pogardę i utrapienia w końcu umarł, co tego rodzaju ludziom los taki wyznacza Bóg a nasz Pan (etc.)”. [4] Historyjka jest piękna, ale bynajmniej nie tak było, jak opowiada Friedeborn. Podobną możemy wyczytać w opisie Przedniego i Tylnego Pomorza Christiana Friedricha Wutstracka, który przekazał nam następującą informację o miejscowości Słupsk (Stolp): „[...] brama Drewniana (Holzenthor), jaka spłonęła w środku nocy roku 1610, potem ponownie odbudowana, swe miano otrzymała prawdopodobnie od nazwiska pewnego obywatela Holz lub Holst, który posiadał dwa szafliki, jeden duży stosując przy zakupie, drugi mały do sprzedaży zboża. Z tego też powodu musiał za karę wybudować część murów miejskich od bramy miejskiej do Baszty Więziennej, na wieży zaś, na obu zaobleniach, miały zostać wmurowane oba szafliki ku przestrodze”. [5] Skądinąd wiemy, że bramy o nazwie „Holstenthor” występowały także w innych miastach północnych Niemiec. Wróćmy jednak do naszego Benedykta P. Według Berghausa, jak podaje Ewa Gwiazdowska, Benedictus Passow rzeczywiście miał swój udział w przebudowie Bramy Passawskiej w roku 1395, wznosząc bramę zewnętrzną. [6]
Wszystkie te ustalenia nie przybliżają nas jednak do odpowiedzi na pytanie, co przyczyniło się do powstania tej nazwy. Osobiście przychylam się do ustaleń prof. Rymara, który opierając się na tłumaczeniu jej najstarszej, łacińskiej nazwy - valva Paschardi, trafnie wg mnie określił źródło pochodzenia tego miana:

  • pascha = passah, pascha (gr.), z hebr. pesach = przejście [7]
  • pascharium = łąka, pastwisko
  • pascare (paschare, pascuarium) = prawo wypasu, dochody z pastwiska
  • pascere = nakarmić (tu bydło)
  • pasco = paść bydło
  • pascor = paść się
  • pascua = pasza, także pastwisko,
  • pascuus = należący do pastwiska. [8]

Z powyższego nasuwa się tylko jeden wniosek, w tej nazwie zawarte jest określenie bramy miejskiej umożliwiającej mieszkańcom tej części miasta wyprowadzenie trzody na pobliskie pastwiska. Z czasem ludowa etymologia przypisała je do nazwiska rodziny Passow. Podobny proces zachodził z nazwą przyległej do bramy uliczki „przy Bramie Passawskiej” (ante valvam Paschardi, 1307, bi dem Parschowischen dore, 1404, 1407). Rolnicy miejscy od zawsze gromadzili swe bydło w miejscu, gdzie ta ulica nosząca w późniejszym czasie nazwę Rolniczej, a także Krowiej, stykała się z ulicą „Psia Górka” (in monte canum, 1306). W miejscu ich styku przed bramą miejską powstał plac, na którym przekazywano bydło pastuchowi miejskiemu.

Położenie bramy i jej otoczenia

Położenie Bramy Passawskiej na tle współczesnego planu miasta
1. – Zespół bramny Bramy Passawskiej; 2. – Ogród strzelecki Bractwa Strzeleckiego; 3. – Kapliczka „Jeruzalem”; 4. – Zespół szpitalny pod wezwaniem św. Jerzego; 5. – Zabudowania najstarszej wsi Turzyn; 6. – Staw rybny

Brama usytuowana była w narożniku murów obronnych, u zbiegu późniejszej ulicy Rosengarten i nieistniejącego obecnie południowego zakończenia ulicy Große Wollweberstraße, dokładnie pomiędzy nieistniejącymi parcelami Rosengarten Nr. 1 i 77. Brama główna typu szczytowego, połączona szyją usytuowaną ponad fosą, zakończona była bramą przednią, ustawioną przed kolejną fosą, za którą z czasem wybudowano cylindryczną basztę. [9] Ta ostatnia na większości widoków miasta jest przedstawiana jako baszta szczytowa. Nieopodal bramy stała mała kapliczka o nazwie „Jerusalem”, o czym wspomina także zapis, tu cyt.: „[o] polu usytuowanym poza Bramą Passawską obok [kaplicy] Jeruzalem” (ein kamp buten deme passoweschen dore by dem Jerusalem, 1515). [10] Jak podaje E. Gwiazdowska kaplica została ufundowana w roku 1506 przez burmistrza Michaela von Buren i jego żonę Margarete. [11] W pobliżu bramy położony był również młyn kieratowy, własność klasztoru franciszkanów, a po po lewej stronie drogi wylotowej z bramy, prowadzącej w kierunku miasta Gartz i dalej do Berlina, usytuowany był ogród strzelecki (Schiß Grabe, 1592) bractwa strzeleckiego i kościół św. Jerzego (St. Jürgen, 1346), dawna kaplica pod wezwaniem św. Michała. [12] Całość, wraz z elementami Bramy Passawskiej została zburzona jesienią 1659 roku, by nie służyła jako ochrona oblegającym miasto wojskom cesarskim Leopolda I oraz elektora brandenburskiego. Pozostawiono tylko środkową budowlę bramy miejskiej, czyli dotychczasową bramę przednią, wiążąc ją z murem miejskim. Natomiast nowe przejście w murach przebito na wysokości ulicy Breitestraße (Brama Nowa (Neue Tor, 1661). Przetrwała również nazwa uliczki „Am Passower Thor” przy której w urzędowym wykazie ulic z roku 1777 [13], wykazywano wiatrak, oraz należące do niego zabudowania gospodarcze. [14] Historię powstania tej budowli podaje w swoim opracowaniu Carl Fredrich.

Położenie wiatraka holenderskiego posadowionego na pozostałości baszty Bramy Passawskiej na planie z przełomu XVIII/XIX wieku
1. - wiatrak (Mühle); 2. - dom mieszkalny nr 319 (Wohnhaus);
3. - szopa /stodoła/ (Schuppen)

Pisze on, że w roku 1725 na życzenie króla Fryderyka Wilhelma I postanowiono wybudować wiatrak, tzw. „holender”, dla potrzeb miasta Szczecina. Pierwotnie planowano ustawić go, jak życzył sobie jeden z potencjalnych dzierżawców, na bastei- budowli fortyfikacyjnej wzniesionej na planie podkowy, określanej przez Fredricha nazwą „hohe Rondell” (Wysoki Rondel), czyli prawdopodobnie na jednym z istniejących w tym czasie barbakanów przed bramą Młyńską lub bramą Świętego Ducha). Ostatecznie wybrano miejsce, na którym niegdyś usytuowana była środkowa budowla Bramy Passawskiej, zachowana w formie okrągłej baszty miejskiej położonej obok baszty łupinowej, zamieszkałej pod koniec XVI wieku przez pastucha krów. Miasto po licznych przepychankach, do kogo należą stare umocnienia miejskie, czy do miasta, czy do państwa pruskiego, otrzymało zadośćuczynienie w kwocie 25 talarów za obie baszty. Dalej Fredrich pisze, że obie baszty zburzono w 1726 roku i na pozostałym po baszcie okrągłej fundamencie, wysokim na 37,5 stopy, osadzono wiatrak. Został on wydzierżawiony w roku 1727 radcy wojennemu Winkelmannowi. Do wiatraka należały również budynki gospodarcze usytuowane od strony wschodniej. Na zamieszczonym w opracowaniu Fredricha fragmencie planu z z przełomu XVIII/XIX wieku poszczególne budynki opisano jak następuje:

  • Mühle (młyn, określony w tekście opracowania Fredricha jako wiatrak)
  • Wohnhaus [nr 319] (dom mieszkalny, określony jako budynek gospodarczy) [15]
  • Schuppen (szopa, określona jako stodoła, według planu Justusa Wellnera z 1814 roku także nosił stary nr 319). [16]

Wiatrak, od 1806 roku wykazywany przy ulicy pod nową urzędową nazwą „Na Tyłach Młyna Holenderskiego” (Hinter der Holländischen Mühle), został zburzony w 1838 roku, gdyż zakłócał spokój okolicznym mieszkańcom. [17]

Przypisy

  1. Najstarszy Turzyn (Tornei) położony był w rejonie obecnych ulic 3-go Maja, Narutowicza i Potulickiej na terenie zachodniej części osiedla Nowe Miasto.
  2. W związku z zaplanowanym na początek lipca 2013 roku otwarciem Centrum Informacji Turystycznej w budynku Dworca Morskiego na nabrzeżu Bulwar Piastowski przy ulicy Jana z Kolna, punkt informacji turystycznej w pawilonie został zlikwidowany; zob. odpowiedź Prezydenta Miasta Szczecin z dnia 24 czerwca 2013 roku na interpelację radnej miejskiej.
  3. Szaflik zbożowy - półkorzec (niem. Kornscheffel), pierwotnie naczynie do przechowywania zboża, w średniowieczu jednostka objętości materiałów sypkich, istniało wiele odmian, w szczecińskim handlu ok. 50-55 litrów; zob. Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 – 1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd. 1. – 2., Szczecin 1996, s. 382.
  4. P. Friedeborn, Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern [...], Stettin 1613. Księga pierwsza, s. 66, cytuję za H. Lemcke, Die älteren Stettiner Straßennamen. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1881, s. 40.
  5. Ch.F. Wutstrack, Kurze historisch-geographisch-statistische Beschreibung von dem königlich- preussischen Herzogthume Vor- und Hinter-Pommern. Stettin 1793, s. 683.
  6. E. Gwiazdowska, Widoki Szczecina. Źródła ikonograficzne do dziejów miasta od XVI wieku do 1945 roku. Ansichten von Stettin. Ikonographische Quellen zur Stadtgeschichte vom 16. Jahrhundert bis zum Jahr 1945. Szczecin 2001, s. 85, przyp. 144.
  7. W. Kopaliński, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych z almanachem. Warszawa 2003, s. 377.
  8. T. Kantzow, Pomerania. Kronika pomorska z XVI wieku. Tom II. Szczecin 2005, s. 23, przyp. 42.
  9. Lukas E., Miejskie budownictwo obronne w Księstwie Zachodnio-Pomorskim W: Sztuka Pomorza Zachodniego pod red. Z. Świechowskiego. Warszawa 1973, s. 190-202, także E. Lukas, Średniowieczne mury miejskie na Pomorzu Zachodnim. Poznań 1975, s. 13-22.
  10. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926, s. 69.
  11. E. Gwiazdowska, Widoki Szczecina..., op. cit., s. 85; kapliczki „Jerusalem”, często spotykane w późnym średniowieczu w formie małych kapliczek i zwane po prostu „das Jerusalem”, oddalone były od kościoła miejskiego tak daleko jak Golgota od Jerozolimy i były celem pielgrzymów dając im namiastkę pielgrzymki do Ziemi Świętej (zob. A. Grzybkowski, Centralne kaplice gotyckie. W: Sztuka Pomorza Zachodniego pod red. Z. Świechowskiego. Warszawa 1973, s. 138).
  12. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung..., op. cit., s. 69.
  13. H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 8. Berlin-Writzen/O 1875, s. 242.
  14. Całość wraz z okoliczną zabudową mieszczańską, możemy obejrzeć na akwaforcie Scheurecka z 1790 roku, przedstawiającej widok ulicy Krowiej (Kuhstraße, 1737).
  15. Podana tu numeracja budynku pochodzi z przełomu XVIII/XIX wieku i występuje m. in. na planie miasta Justusa Wellnera z 1814 roku, wystawionym w Muzeum Historii Szczecina w starym ratuszu miejskim; przyjmuje się jednak, że budynek ten pomiędzy rokiem 1811 a 1856 nosił numer Rosengarten 277, a od 1857 numer Rosengarten 1.
  16. C. Fredrich, Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I. W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929, s. 94, tamże rysunek fragmentu planu (ryc. 17).
  17. H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin..., op. cit., s. 247; także C. Fredrich, Die Baugeschichte Stettins..., op. cit., s. 94.


Galeria

Bibliografia

  • Friedeborn P., Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern. Sampt einem Memorial unnd Ausszuge [...] Geschichten, Handlungen und Vertraegen, welche sich von Zeit angenommenen Christenthumbs, [...] fuenff hundert Jahren, [...] begeben [...] auch ein General Beschreibung des gantzen Pommerlandes: fuerstliche Stammlini der Hertzogen von Pommern, und fuersten zu Ruegen, in 4. Taffeln abgetheilet [...]. Gedruckt zu Alten Stettin 1613.
  • Wutstrack Ch.F., Kurze historisch-geographisch-statistische Beschreibung von dem königlich- preussischen Herzogthume Vor- und Hinter-Pommern. Stettin 1793.
  • Berghaus H.K.W., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 8. Berlin-Writzen/O 1875.
  • Lemcke H., Die älteren Stettiner Straßennamen. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1881.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  • Fredrich C., Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929.
  • Sztuka Pomorza Zachodniego pod red. Z. Świechowskiego. Warszawa 1973.
  • Lukas E., Średniowieczne mury miejskie na Pomorzu Zachodnim. Poznań 1975.
  • Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 – 1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd. 1. – 2., Szczecin 1996.
  • Gwiazdowska E., Widoki Szczecina. Źródła ikonograficzne do dziejów miasta od XVI wieku do 1945 roku. Ansichten von Stettin. Ikonographische Quellen zur Stadtgeschichte vom 16. Jahrhundert bis zum Jahr 1945. Szczecin 2001.
  • Kantzow T., Pomerania. Kronika pomorska z XVI wieku. T. II. Szczecin 2005.




IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk