Brama Portowa

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
200px-Monobook icon.svg.png Ten artykuł jest w trakcie opracowywania. Prosimy nie edytować strony do czasu zniknięcia tej wiadomości. Nazwa użytkownika, który dodał tę wiadomość, jest wyświetlona na stronie historii.

_

Brama Portowa
Brama Portowa
Brama Portowa, 2011
Nazwa niemiecka Berliner Tor
Wcześniejsze nazwy Brandenburgische Tor
Lokalizacja Plac Brama Portowa
Projektant Gerhard Cornelius van Wallrawe
Data budowy lata 1725-1740
[ Zobacz Brama Portowa na mapie.]
200px-Obiekt zabytkowy znak.svg.png nr rej. nr 5 z dnia 11 czerwca 1954[1]

Geolokalizacja: 53.425019,14.550463

Brama Portowa (niem. Berliner Tor), barokowa brama miejska wybudowana w latach 1724-1725 u wylotu obecnej ulicy Kardynała Wyszyńskiego, położona na Placu Bramy Portowej.

Historia

Autorem projektu bramy miejskiej, początkowo zwanej Bramą Brandenburską (Brandenburgische Tor), był architekt holenderski Gerhard Cornelius van Wallrawe. [2]

Brama Nowa

Eckhard Wendt w swoim opracowaniu o Bramie Nowej pisze że, aby nie osłabić Bastionu Passawskiego po zniszczeniu Bramy Passawskiej podczas oblężenia w 1659 r., drogę poprowadzono przez rawelin usytuowany na wysokości ulicy Breite Straße, i dalej wzdłuż średniowiecznych murów do wnętrza miasta docierano przez zrujnowaną Bramę Passawską. Nowy przejazd od strony miasta, po wyburzeniu kilku budynków od strony ulicy Szerokiej, został nazwany „nach dem Neuen Thore” (ku Nowej Bramie) i powstał dopiero w 1661 r. [3] Sama brama otrzymała nazwę Neue Thor (Brama Nowa) i została przebita w baszcie łupinowej prostokątnej zamkniętej. Jej wygląd znamy z rysunku pochodzącego z zasobów archiwum wojskowego Szwecji (Krigsarkivet).

Projekt Bramy Nowej z ok. 1660 roku

Była to budowla typu szczytowego, posiadała wieżę pokrytą miedzianym dachem z zawieszonym na niej zegarem wybijającym godziny. Nad łukowato sklepionym przejazdem na pietrze położone było mieszkanie strażnika bramy. Od strony zewnętrznej na przejazdem wisiał herb honorowy Szczecina, nadany przez króla szwedzkiego Karola XI, z pamiątkową inskrypcją na dwóch tablicach w języku niemieckim z wyrazami wdzięczności dla króla i po łacinie z informacją o dacie zniszczenia Bramy Passawskiej i budowie nowej bramy. [4] Poprzez most zwodzony przerzucony nad fosą łączyła się z bramami zewnętrznymi przebitymi w kurtynie wału ziemnego i położonym przed nią rawelinem. Po przejęciu miasta przez władze pruskie bramę na rozkaz króla Fryderyka Wilhelma I od 1721 roku nazwano Bramą Berlińską. [5] Stąd też na inskrypcji umieszczonej nad portalem wybudowanej w 1724 roku po drugiej stronie fosy okazałej bramie wylotowej z miasta widnieje nazwa „Brama Brandenburska”. W pierwszej połowie roku 1732 Brama Nowa została zburzona. Zegar przekazano do kościoła na Gumieńcach (Scheune), dzwon z sygnaturki wiosce Smolęcin (Schmellentin), płyty miedziane na pokrycie dachu kościoła Mariackiego, natomiast kamienie polne z fundamentów bramy staraniem miasta przekazano na wypełnienie ubytków w nabrzeżu portowym a część z nich przekazano administracji królewskiej na będący w budowie rurociąg wodny doprowadzający wodę do studni na obecnym Placu Orła Białego. [6]

Brama Brandenburska

Została wzniesiona w 1725 roku. Roboty kamieniarskie wewnętrznej i zewnętrznej bramy zostały wykonane przez mistrza kamieniarskiego Kiefersauera, natomiast wykonawcą rzeźb był Bartholome Damart (na bramie zewnętrznej w 1725, na wewnętrznej w 1726). W 1730 r. od zewnętrznej strony zbudowano most oraz przedsionek i nowe portale i progi z drzewa dębowego w samej bramie. W 1731 r. zapoczątkowano prace na przedpolu Bramy Portowej, które zakończono do 1733 roku. Jednak już w 1735 roku musiano bramę na nowo pomalować a na rzeźbach wykonać nowe złocenia.

Brama Berlińska

Po zburzeniu w pierwszej połowie 1732 roku Bramy Nowej jej dotychczasową nazwę „Berliner Tor” przeniesiono na nowo wybudowaną bramę zewnętrzną w kurtynie głównej wału fortyfikacji. [7]

Brama Portowa

Galeria

Zabytek

Obiekt wpisany do Wojewódzkiego Rejestru Zabytków pod numerem nr 5 (decyzja Kl.III.5340/38/84 z dnia 11 czerwca 1954, nazwa na liście: Brama Portowa /Berlińska/) .[1]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Wojewódzki rejestr zabytków, w: Biuletyn Informacji Publicznej Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online] [Przeglądany 10.08.2013] Dostępny w: http://wkz.bip.alfatv.pl/strony/menu/9.dhtml
  2. W szczycie bramy od strony zewnętrznej umieszczono łaciński napis, który brzmi: FRIDERICUS WILHELMUS REX BORUSSIAE DUCATUM STETINENSEM CESSUM BRANDENBURGICIS ELECTRORIBUS SUB CLIENTELAE FIDE POMERANIAE DUCIBUS REDDITUM, POST FATO AD SVECOS DELATUM IUSTIS PACTIS IUSTQUE PRETIO AD PANIM USQUE EMIT. PARAVIT. SIBIQUE RESTITUIT. ANNO. MDCCXIX AC PORTAM BRANDENB: FIERI IUSSIT (Księstwo szczecińskie odstąpione elektorom brandenburskim i oddane ponownie książętom pomorskim przez nieszczęśliwe zrządzenie losu dostało się w posiadanie Szwedów. Fryderyk Wilhelm I, król pruski mocą prawnych układów i za odpowiednią cenę w 1719 r. pozyskał sięgający do rzeki Piany obszar Księstwa Szczecińskiego a dla upamiętnienia tego faktu Bramę Brandenburską zbudować rozkazał /tłum. Maciej Słomiński/); zob. M. Słomiński, R. Makała, M. Paszkowska, Szczecin barokowy. Architektura lat 1630-1780. Szczecin 2000, s. 97, tamże przyp. 106.
  3. E. Wendt, Das Neue Tor in Stettin (1661-1732) W: Pommern, Kunst, Geschichte, Volkstum. Lübeck 1984. XXII. Jg., Heft 1, s. 15-17; datę roczną podaję za: I. Kozłowska, Szczecińskie fortyfikacje nowożytne, rola fortyfikacji nowożytnych w kształtowaniu układu przestrzennego miasta Szczecina oraz wpływ analizy historycznej na współczesne działania projektowe i zakres ochrony konserwatorskiej. Rozprawa doktorska, mps. Szczecin 2007, s. 27, tamże przyp. 66 (I. Kozłowska jako autora opracowania podaje tu W. Mittelstädta).
  4. E. Wendt, Das Neue Tor in Stettin... op. cit., s. 16; honorowy herb ozdobiony był laurem i parą lwów podtrzymujących koronę nad głową Gryfa. Na jednej z tablic, większej, widniał napis po niemiecku: Also hat König Carl das Wappen voll Vermehrt nach der Belägrung hie, wie sich die Stadt gewehret; Ziert Ers mit Einer Cron und Löwenpaar aufs Neuw Im grünen Loorbeer Krantz zum Zeichen ihrer Treuw Anno 1660 (Tak więc król Karol znak herbu uświetnił po oblężeniu miasta, które się obroniło koroną i parą lwów go ozdobił w zielonym wieńcu laurowym, albowiem wierne mu było [tłum. Małgorzata Paszkowska]). Na mniejszej tabliczce widniał napis łaciński o treści: „Brama Passawska zniszczona została przez furię wroga - niech ta Nowa, z Bożą pomocą, będzie bezpieczna. 1659 -zniszczona, 1661 odbudowana” [tłum. Małgorzata Paszkowska].
  5. Rozporządzenie gabinetowe króla Fryderyka Wilhelma I z dnia 21 września 1721 r.: „Brama Nowa ma być odtąd nazwana Berlińską” (Das Neue Thor soll Berliner Thor heißen); zob. I. Kozłowska, Szczecińskie fortyfikacje nowożytne... op. cit., s. 39, tamże przyp. 103.
  6. Woda sprowadzana była rurociągiem z Wysokiego Stawu, położonego na Wzgórzach Warszewskich, wybudowanego w latach 1729-1732 przez jednego z braci Dubendorffów, Abrahama, pochodzących ze Szwajcarii członków kolonii francuskiej. Doprowadzana była do zbiornika zbudowanego przy budynku na rogu ulicy Staromłyńskiej i Placu Orła Białego (Luisenstraße 756/obecnie Staromłyńska 19; stąd budynek zwano „Fontainen-Haus” ), a stąd do ozdobnej studni i kilku domów przy Końskim Kieracie, Mariackiej oraz Farnej.
  7. C. Fredrich, Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I w: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929, s. 79.

Bibliografia

  • Fredrich C., Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929.
  • Wendt E., Das Neue Tor in Stettin (1661-1732) W: Pommern, Kunst, Geschichte, Volkstum. Lübeck 1984. XXII. Jg., Heft 1.
  • Słomiński M., Makała R., Paszowska M., Szczecin barokowy. Architektura lat 1630 – 1780, Szczecin 2000.
  • Kozłowska I., Szczecińskie fortyfikacje nowożytne, rola fortyfikacji nowożytnych w kształtowaniu układu przestrzennego miasta Szczecina oraz wpływ analizy historycznej na współczesne działania projektowe i zakres ochrony konserwatorskiej. Rozprawa doktorska. Szczecin 2007.

Linki zewnętrzne



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk