Budynek Klubu 13 Muz

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
Budynek Klubu 13 Muz i Muzeum Sztuki Współczesnej
Budynek Klubu 13 Muz i Muzeum Sztuki Współczesnej
Budynek Klubu 13 Muz i Muzeum Sztuki Współczesnej od północy
Nazwa niemiecka Generalkommando
Lokalizacja Plac Żołnierza Polskiego 2
Data budowy lata 1886-1889
[ Zobacz Budynek Klubu 13 Muz i Muzeum Sztuki Współczesnej na mapie.]
200px-Obiekt zabytkowy znak.svg.png nr rej. nr 17 z dnia 18 czerwca 1954[1]

Geolokalizacja: 53.428124,14.554374

Budynek Klubu 13 Muz i Muzeum Sztuki Współczesnej mieści się w gmachu zwanym obecnie Pałacem pod Głowami, składającym się z 2 budowli połączonych ze sobą w latach 1887-1889. Położony jest wzdłuż Placu Żołnierza pomiędzy ulicami Staromłyńską i Tkacką. W części usytuowanej od strony ulicy Staromłyńskiej ma siedzibę Oddział Muzeum Narodowego w Szczecinie (ulica Staromłyńska 1), natomiast w pozostałej Dom Kultury Środowisk Twórczych „Klub 13 Muz” (Plac Żołnierza 2). [2]

Historia

Najstarsza wzmianka o zabudowie obszaru, na którym obecnie stoi budynek „13 Muz” i Muzeum Narodowego, pochodzi z XV wieku. Jest to zapis o zabudowaniach położonych wzdłuż przejścia przy murze miejskim zwanego „przy beczce soli” (bi dem soltvate, 1418), i usytuowanego pomiędzy wewnętrzną Bramą Młyńską a stojącą u wylotu ulicy Wielkiej Tkackiej Basztą Koronną. [3] Według innego dokumentu z XV wieku na istniejących tu kilku parcelach stała m.in. „buda [położona] na tyłach łaźni usytuowanej na końcu ulicy tkaczy i [uliczki] przy beczce soli” (bode achter dem badstauen belegen tendest der wulwewerstrate unde bi dem solvate, 1497). Wzmianka z XVI wieku sytuuje „[przejście] przy beczce soli przy Bramie Młyńskiej pomiędzy łaźnią Mathiasa Belitza a [domem] Sadelberga” (bi dem mölender bi dem solthvath twischen Mathias Belitzen staue und Sadelberg, 1544). [4] Wspomniana tu łaźnia, której administratorem był Belitz, wchodziła w skład posiadłości kościoła Mariackiego. Opis parceli położonej „przy murze” (Beÿ der Maur), na narożniku Große Wollweberstraße i uliczki o nazwie Saltzfass (fragment położonej w zachodniej części południowej strony Placu Żołnierza), przekazał nam Lorens [Lars] Balck, jeden ze szwedzkich geodetów spisujących pod koniec 1706 roku ten obszar miasta.

Łaźnia kościoła Mariackiego

Działce opisanej przez geodetę Balcka nadano numer 245. Na jej narożniku stały dwa domy, budynek mieszkalny od strony ulicy Tkackiej, długości 38 stóp i szerokości 36 stóp w głąb parceli, oraz budynek łaźni posiadający dwie kondygnacje o długości 39 stóp i szerokości 32 stopy, położony wzdłuż obecnego Placu Żołnierza. Bezpośrednio przy budynku mieszkalnym od strony ulicy Tkackiej usytuowana była studnia, obudowana drewnem i nakryta dachem pokrytym dachówką. W 1731 roku studnię zamieniono na pompę. Dolna kondygnacja łaźni podzielona była na dwie części, część męską położoną od strony północnej i część przeznaczoną dla kobiet od strony południowej. Na górnej kondygnacji mieściły się cztery pomieszczenia mieszkalne. W spisie inwentarza łaźni wykazano tylko dwie kamienne beczki na wodę, kilka ławek i jako główny element wielki miedziany kocioł. Zużytą wodę usuwano do fosy miejskiej drewnianymi rurami poprzez mur miejski. Wąskie podwórze usytuowane było na tyłach dwóch sąsiednich budynków mieszkalnych położonych wzdłuż uliczki Saltzfass. Carl Fredrich podaje, że z zachowanych dokumentów wynika, iż budynki przebudowywano dwukrotnie, w 1552 r., i w latach 1703-1704 po zniszczeniach z 1677 roku. Stąd też w katastrze szwedzkim są opisywane dwa razy, w 1706 roku, i w tzw. „Revisionskataster” z 1709 r., przeprowadzonym przez geodetę Andersa Norrdahla. [5]

Usytuowanie zabudowań Klubu „13 Muz” i Muzeum Sztuki Współczesnej na szkicu z roku 1706 (kolor szary).
Zabudowania łaźni kościoła Mariackiego: b – budynek mieszkalny, ł – budynek łaźni, s – studnia,
M – Mühlenstraße (Staromłyńska), BM – Mühlentor (Brama Młyńska), W – Große Wollweberstraße (Tkacka), N – Neuer Turm (Baszta Nowa), K – Kronenturm (Baszta Koronna)

Pozostałe budynki mieszkalne

Jak wynika ze szkicu zamieszczonego w katastrze z 1706 roku, poza zabudowaniami łaźni położonej na narożniku Die Große Wollweber Straße i Saltzfass pod nr 245, na pozostałych działkach stało sześć domów mieszkalnych (Die Mühlen Straße Nr. 240, narożnik Die Mühlen Straße i Saltzfass Nr. 241, Saltzfass Nr. 242-243-244, oraz Die Große Wollweber Straße Nr. 246). Również na zamieszczonym w publikacji Wehrmanna planie Szczecina z 1721 roku oprócz łaźni (In Saltzfas Nr. 127) i należącego do niej budynku mieszkalnego (Große Wollweberstraße Nr. 114), widnieje także sześć kolejnych parceli (In Saltzfas Nr. 128-129-130 i Mühlenstraße Nr. 131-132, oraz Große Wollweberstraße Nr. 115). Natomiast pomiędzy działkami numer 129 i 130 wykazano pusty plac. [6] Prawdopodobnie na podzielonej w międzyczasie działce numer 130 stała tu kamieniczka zburzona w czasie oblężenia z 1713 roku.
Budynki należące do łaźni, również zniszczone podczas kolejnych oblężeń z roku 1677 i 1713, Fundacja Mariacka dużym nakładem finansowym odbudowała od nowa w latach 1729-1730. Mimo, iż władze pruskie częściowo pokryły koszty odbudowy, dostarczając materiał budowlany, nowy najemca profesor Gimnazjum Karolińskiego Georg Nathanael Kistmacher z trudem opłacał koszty najmu. W 1763 roku parcelę nabył prezydent rejencji szczecińskiej Georg v. Eichstedt [Eickstedt, Eichstädt]. [7]
Według katastru szwedzkiego z 1706 i pruskiego z 1722 roku kamienica należąca pod koniec XVII wieku do Jürgena Camelinga (Saltzfass Nr. 244 /1706/ - In Saltzfas Nr. 128 [1721]) przeszła w ręce Christopha Novisadi [Novizadi], który wynajął ją niejakiemu Christopherowi Ungerowi. [8] Kolejny dom, garncarza o nazwisku Johann Morfling [także Morckling], przeszedł w ręce Johanna Schmidta (Saltzfass Nr. 243 /1706/ - In Saltzfas Nr. 129 [1721]), a trzeci, częściowo zniszczony w czasie oblężenia z 1713 roku, należał do Andreasa Bremera [Brehmer] (Saltzfass Nr. 242 /1706/ - In Saltzfas Nr. 130 [1721]). [9] W 1777 roku do prezydenta Eichstedta, oprócz parceli po łaźni, należały także posiadłości Nowisada i Schmidta, w tym czasie wykazane już jako usytuowane przy ulicy Małej Wałowej (Kleine Wallstraße), gdyż dotychczasowa nazwa „Salzfas” nie była już używana. W 1784 zostały nabyte przez Główny Urząd Poczty Królewskiej. [10]

Przekształcenie budynków mieszkalnych w budynki publiczne

Zakupione przez Urząd Poczty Królewskiej parcele, a także przyległa do nich od strony ulicy Tkackiej działka Große Wollweberstraße Nr. 115 (1721), na planie Szczecina z 1811 roku zostały określone kolejnymi numerami Königsplatz Nr. 826, Nr. 826a i Nr. 826b. [11] 1 kwietnia 1828 przeniesiono tu urząd pocztowy z ulicy Farnej (Große Domstraße Nr. 797). [12] Nieruchomości przejęte przez Pocztę Królewską prawdopodobnie po 1800 r. zostały wyburzone, a na ich miejscu stanął jeden, duży gmach ze spadzistym dachem widoczny na rysunku z 1860 roku, który był użytkowany przez pocztę do 1874 roku (Königsplatz Nr. 826).
Wspomniany wyżej dom Bremera w 1777 r. był w posiadaniu tajnego radcy v. Borcka, a w 1784 należał już do kupca Toussainta, który był również właścicielem dwóch kamienic przyległych do siebie na narożniku ulicy Staromłyńskiej (In Saltzfas Nr. 131 /1721/ i Mühlenstraße Nr. 132 /1721/. Po ich przebudowie przez Toussainta na dwupiętrową rezydencję, budynek po 1800 roku wykazywany był pod adresem Louisenstraße nr 742 ze ścianą frontową położoną od Placu Królewskiego. [13] Nabyty w 1838 roku przez władze wojskowe został przebudowany na służbowe mieszkanie komendanta II Korpusu Armijnego. [14] Pierwszym lokatorem był dowodzący korpusem generał dywizji Karl Heinrich Stephan von Block, a trzecim w kolejności generał dywizji Friedrich Heinrich von Wrangel (w latach 1842-1848). [15]


Tab. 1. Zmiany w numeracji budynku 13 Muz i Muzeum Sztuki Współczesnej w latach 1706-1945

W 1839 zainstalowano w budynku podwójne okna, a na terenie pobliskiego bastionu nr IV zbudowano należącą do rezydencji lodownię. W kolejnych latach odremontowano stojącą na podwórzu stajnię, położono na podwórzu nowy bruk, a dach budynku pokryto ocynkowaną blachą. W pomieszczeniach mieszkalnych wymieniono tapety i położono nowy parkiet. Od strony Placu Królewskiego wybudowano oszklony balkon, a z obu stron budynku ułożono chodnik z granitowych płyt. W 1853 r. nad wejściem od strony ulicy Staromłyńskiej założono żelazne zadaszenie, natomiast w 1864 wewnątrz zainstalowano gazowe oświetlenie.
W roku 1874 wojsko przejęło także zabudowania należące do poczty, które przekształcono początkowo w koszary dla jednego z batalionów 2. Pułku Grenadierów im. Króla Fryderyka Wilhelma IV (1 Pomorski), a następnie w latach 1887-1889 połączono z budynkiem komendantury przy Louisenstraße. [16] W dawnej siedzibie zlikwidowano wjazd od strony placu, a budynek obniżono i pokryto mansardowym dachem, podobnym do dachu w przyległym budynku przejętym od poczty.[17]
Przed 1945 rokiem mieściła się tu siedziba tzw. Okręgu Militarnego (Wehrkreis I). [18] Zniszczone podczas II wojny światowej zabudowania odbudowano w latach 1962-1965, oraz w 1975-1980, z przeznaczeniem na klub pracy twórczej – Klub „13 Muz” i galerię sztuki współczesnej Muzeum Narodowego.

Zabytek

Obiekt wpisany do Wojewódzkiego Rejestru Zabytków pod numerem 17 (decyzja Kl.V-0/19/54 z dnia 18 czerwca 1954, nazwa na liście: pałac ob.DK Klub XIII Muz) .[1]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Wojewódzki rejestr zabytków, w: Biuletyn Informacji Publicznej Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online] [Przeglądany 10.08.2013] Dostępny w: http://wkz.bip.alfatv.pl/strony/menu/9.dhtml
  2. Budynek wpisano do rejestru zabytków województwa zachodniopomorskiego zgodnie z decyzją Zachodniopomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie z dnia 18.06.1954 r., nr decyzji A-810, nr rejestru /17/ Kl.-V-O/19/54.
  3. C. Fredrich, Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neu bearbeitete Auflage von Carl Fredrich, Stettin 1926, s. 48.
  4. Die älteren Stettiner Straßennamen... op. cit., s. 48.
  5. C. Fredrich., Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 2. W: BSt NF Bd. XXIII, Stettin 1920, s. 46.
  6. Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI, plan z 1721 roku ze zbiorów towarzystwa historycznego - Gesellschaft für pommersche Geschichte und Altertumskunde, opublikowany W: M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911, s. 340/41.
  7. C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche...op. cit., s. 46;
  8. Matrikelkarten der Schwedischen Landesaufnahme von Vorpommern: Text- und Beschreibungsbände, Rep. 6a, Bd 68, s. s. 588-589, ze zbiorów Landesarchiv Greifswald [dostęp 2012-04-29]; także H. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern. T. 2. Bd. 8. Berlin-Writzen/O 1875, s. 235.
  9. Matrikelkarten der Schwedischen Landesaufnahme... op. cit.; Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI... op. cit.; H. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin... op. cit., 235.
  10. Wydaje się jednak, iż Georg v. Eickstedt sprzedał te budynki Urzędowi Poczty w wyniku ugody spadkobierców po śmierci Ojca w 1784 roku; zob. Freiherr v. C.A.L. Eickstedt, Familienbuch des dynastischen Geschlechts der von Eickstedt in Thüringen, Pommern und Schlesien. Ratibor 1860, s. 271.
  11. Grundriss der Stadt Stettin innerhalb den Festungswerken und deren neuen Bezirks – Eintheilung, or. 1811 r., I. C. D. Jost, Königl. Artillerie Leutnant, według fotokopii wykonanej w Pracowni Foto – Mikrofilmowej Wojew. Archiwum Państw. w Szczecinie;
    H. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin... op. cit., T. 2, Bd. 8, s. 235, 242.
  12. W.H. Meyer, Stettin in alter und neuer Zeit. Stettin 1887, s. 253, podaję za: E. Gwiazdowska, Widoki Szczecina. Źródła ikonograficzne do dziejów miasta od XVI wieku do 1945 roku. Ansichten von Stettin. Ikonographische Quellen zur Stadtgeschichte vom 16. Jahrhundert bis zum Jahr 1945. Szczecin 2001, s. 302, przyp. 227.
  13. Zmiana nazwy ulicy Louisenstraße na Luisenstraße nastąpiła dopiero w 1904 roku: Johann-Sebastian-Bachinstitut • Stettin, Kalendarium szczecińskie - daty ważne dla Szczecina.
  14. H. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern. Th. 2, Bd. 9. Berlin- Writzen/O 1876, s. 663.
  15. H. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin... op. cit., T. 2, Bd. 9, s. 663.
  16. Podaję za: E. Gwiazdowska, Widoki Szczecina... op. cit., s. 302, przyp. 228; zob. także Johann-Sebastian-Bachinstitut • Stettin, Kalendarium szczecińskie - daty ważne dla Szczecina, który podaje Wg: Akt Policji Budowlanej - datę 3 lipca 1887 dla projektu przebudowy budynku Generalkommando, Königsplatz Nr. 2 (dziś „13 Muz” ), oraz datę 8 lutego 1889 dla projektu przebudowy budynku Königsplatz Nr. 2a (?) na rogu Placu Żołnierza (Königsplatz) i ul. Staromłyńskiej (Louisenstraße) celem ujednolicenia elewacji z budynkiem Generalkommando, Königsplatz Nr. 2 (dziś „13 Muz” ).
  17. H. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin... op. cit., T. 2, Bd. 9, s. 663-664.
  18. Lexikon der Wehrmacht [dostęp 2012-05-21].


Galeria

Bibliografia

Zobacz też



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk