Budynek Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
Pomorski Uniwersytet Medyczny
Pomorski Uniwersytet Medyczny
Budynek Rektoratu Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego w Szczecinie
Nazwa niemiecka Verwaltungsgebäude
Lokalizacja Rybacka 1
Projektant A.W. Meyer-Schwerter
Data budowy 1901-1902
[ Zobacz Pomorski Uniwersytet Medyczny na mapie.]
200px-Obiekt zabytkowy znak.svg.png nr rej. nr 1128 z dnia 21 czerwca 1990[1]

Geolokalizacja: 53.42299,14.554408

Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie mieści się w zabytkowym budynku przy ul. Rybackiej. Uczelnia została utworzona pod nazwą Akademii Lekarskiej 20 marca 1948 roku. [2]

Historia parceli, na której położony jest Pomorski Uniwersytet Medyczny

Pierwsza wzmianka źródłowa o miejscu, na którym obecnie położone są zabudowania PUM-u pochodzi z dokumentu, w którym jest mowa o zakupie przez opata konwentu cystersów z Kołbacza „wolnego placu należącego do nas [tj. do miasta] położonego na wzniesieniu przy <pomoście krawców>” (super nostram aream iacentem iuxta pontem sartorum, 1302). [3]

Dwór Opata

Dawny Dwór Opata na widoku miasta od zachodu z 1594 roku

Na wolnym placu położonym na wzgórzu zwanym Psia Góra (Röddenberg), sprzedanym opatowi Dithmarowi przez Radę Miasta za 25 marek w srebrze, cystersi wybudowali „wewnątrz murów obronnych miasta zostawiając pomiędzy nimi a naszym dworem miejsce szerokości osiem stóp” (infra murum seu munimen civitatis et nostre curie spacium octo pedum relinquendo, 1302), rezydencję zwaną „Dworem” (curia, 1302) oraz kwatery dla członków konwentu (super curiam monachorum de Colbaz in Stetin, 1344). [4] Zgodnie z zawartą umową z miastem teren ten można było sprzedać tylko za zezwoleniem Rady a całość wyłączono spod jurysdykcji miejskiej, tworząc obszar jurydyki kościelnej zwanej „Freiheit” (Wolność). Zakonnicy zostali zwolnieni od służby dziennej i nocnej na murach, a także od podatku miejskiego, zwanego szosem. Byli także zwolnieni z opłat celnych i podatkowych przy przewożeniu z i do Dąbia swoich produktów. [5] W 1463 roku w murze miejskim na tyłach Dworu Opata wzniesiono basztę cylindryczną zwaną Basztą Wysoką (Hohe Turm). [6]






Kancelaria Książęca

Położenie dawnego Dworu Opata w 1706 roku - Kanzleihof, nr 77-78 /Am Regenberg 844-845, Rödenberg 254-255/ Rosengarten 20-21/ Magazinstraße 1/
Zmiany w numeracji parceli wchodzących w skład zabudowań magazynu żywnościowego (Proviant Magazin Nr. 5)

Po wprowadzeniu w 1534 roku reformacji dwór opata (Abtshof), przeszedł w posiadanie książąt pomorskich, a wchodzące w jego skład zabudowania cały czas pozostawały wyłączone spod prawa miejskiego jako jurydyka książęca pod nazwą „Schloßfreiheit” . Pod koniec XVI wieku książę Jan Fryderyk, do czasu wybudowania nowej kancelarii, użytkował go przejściowo jako siedzibę kancelarii krajowej (Kantzley rechtsbergh, 1591). [7] Do jakich celów użytkowany był dom opata, gdy kancelarię przeniesiono do nowo wybudowanego domu przy ulicy Große Domstraße Nr. 22, nie jest nam znane. [8] Hermann Hering podaje, że według odręcznej notatki Steinbrücka przez dłuższy czas był użytkowany do celów urzędowych (Stettinisches Amtshaus). [9] W katastrze szwedzkim z 1706 roku w dalszym ciągu określany był nazwą: Kanzlei (Kancelaria).

Zabudowania Kancelarii Krajowej w okresie szwedzkim

Po przejęciu Szczecina przez Szwedów zabudowania Kancelarii Krajowej prawnie należały do Korony Szwedzkiej, czyli do państwa szwedzkiego. Kataster szwedzki sytuuje je w górnej części ulicy Rägenberg na terenie parceli nr 78. Mieszkała w nim wdowa po radcy rządowym Kÿmanie, płacąc roczny czynsz w wysokości 15 talarów /Rthl./. Położony wzdłuż muru miejskiego budynek kancelarii od zachodu przylegał do uliczki Freiheitstraße, biegnącej w kierunku Baszty Prochowej (Pulverturm), w średniowieczu zwanej Basztą Wysoką. Budynek główny, w którym niegdyś mieściła się rezydencja opata, posiadał dwie kondygnacje i strych na całej powierzchni, poza tym niezbyt dużą sklepioną piwnicę, do której prowadziły dwa wejścia, z podwórza i z sieni. W dolnej kondygnacji od strony zachodniej znajdowała się wielka jasna sala z położonymi obok dwoma pokojami, z których jeden posiadał kominek. Z tej samej strony była jeszcze sklepiona komnata podzielona na dwie izby i kuchnię. W części wschodniej położona była izba i komnata z kominkiem. Pomieszczenia te były przedzielone dużą jasną sienią. Na drugiej kondygnacji położona była równie wielka jasna sala z piecem kaflowym, a obok dwa pokoje, z których jeden również posiadał kominek. Po przeciwnej stronie dużej i jasnej sieni znajdowała się podobnej wielkości jasna sala z piecem kaflowym, a obok pokój z kominkiem. Duże podwórze posiadało dwa wejścia, tj. od strony Freiheitstraße niewielką furtkę w murze oraz wielką bramę wjazdową od ulicy Roddenberg.

Obok bramy wjazdowej stała stajnia o ścianach w konstrukcji ryglowej (szachulec), będąca w momencie spisu w budowie, oraz bardzo stary budynek mieszkalny zbudowany z kamieni i szachulca. Wzdłuż Freiheitstraße usytuowano kolejną stajnię i wozownię. Wybudowane na krótko przed dokonaniem spisu zostały wykonane również z kamieni i szachulca. Na podwórzu położony był także mały ogród warzywny. Do tej parceli od strony wschodniej przylegały dwie kolejne działki, nr 77 i 76, podobnie jak parcela nr 78, wykazane jako obszar wyłączony spod jurysdykcji miejskiej, i określany mianem jurydyki zamkowej (Schloßfreiheit). Na terenie parceli nr 77 mieszkał sukiennik Johan Sigmund Gieselbrecht. Dom posiadał niezbyt duże podwórze, a pod budynkiem piwnicę mieszkalną od strony ulicy. Właścicielem parceli nr 76 był proboszcz Christian Gentzke. Usytuowany na niej dwukondygnacyjny budynek, otoczony mocnym murem, posiadał niewielki ogród warzywny i duże podwórze. Na teren posesji prowadziła wielka brama nakryta nadbudówką. Pod budynkiem mieściły się dwie piwnice, w tym jedna mieszkalna. [10]



Magazyn prowiantowy Nr. 5 w okresie pruskim

Widok zabudowań magazynu prowiantowego nr 5, 1885
Widok magazynu prowiantowego
nr 5 od strony Portu Twierdzy, 1864

W latach 1726-1728 na miejscu dawnej Kancelarii Książęcej na rozkaz króla Fryderyka Wilhelma I i wg projektu Wallrawego, władze pruskie wybudowały trzypiętrowy budynek z podwójnym strychem, składający się z dwóch przylegających do siebie skrzydeł, przeznaczony na magazyn prowiantowy (Proviant-Magazin Nr. 5). Dłuższy bok budynku usytuowano wzdłuż całej długości wschodniego skraju obecnej ulicy Rybackiej, natomiast krótszy na fundamentach muru miejskiego. Początkowo dwa górne piętra wykonano z pruskiego muru (Fachwerk), które po 1804 roku zostały wzmocnione masywnym murem z cegły. Co najmniej od 1768 roku w skład parceli magazynu żywnościowego wchodził również dom położony od strony ulicy Podgórnej (Roddenberg nr 254=Rosengarten 21), tzw. ” Dom Kontrolera” (Controleur Haus). W roku 1805 władze wojskowe zakupiły stojące obok cztery budynki mieszkalne (Roddenberg nr 252-253=Rosengarten 22-23, 251=24 i 249-250=25-26), i przekazały wszystkie parcele pod zarząd garnizonu szczecińskiego. Sprzedawcą ostatniego z budynków był inspektor budowlany Weyrach, stąd od tego czasu był on nazywany „Domem Weyracha (Weyrachsche Haus}. Podczas okupacji francuskiej w latach 1806-1813 całość służyła Francuzom za lazaret. Po zakończeniu okupacji zabudowania wydano ponownie zarządowi garnizonu w 1825 roku. W roku 1837 wymierzono na nowo granicę na tyłach działki magazynu, i odtąd parcele magazynu nr 5 i Domu Weyracha stanowiły jedną całość.[11]

Widok budynku Urzędu Miejskiego (Stadtverwaltungsgebäude) od strony Magazinstraße w 1903 r.

Budynek administracji miejskiej

Pod koniec XIX wieku zabudowania magazynu prowiantowego w księgach adresowych wykazywane były jako własność wojskowa (Militär Fiskus), ale już w 1899 roku zostają przejęte przez miasto. Magazyn oraz budynek kontrolera zburzono, a na ich miejscu w 1902 roku powstaje wg projektu Wilhelma Meyera-Schwartau siedziba administracji miasta (Verwaltungsgebäude) pod nowym adresem Magazinstraße Nr. 1. Architekt zaprojektował trójskrzydłowy budynek o nieregularnym kształcie z wysoką wieżą od południowej strony. Wejście główne umieszczono od strony Magazinstraße. Umieszczono w nim m. in. Miejską Kasę Oszczędności, Urząd Stanu Cywilnego, Sąd Gospodarczy, a także biura policji miejskiej.

Budynek w służbie szkolnictwa medycznego

Budynek administracji miejskiej przetrwał bombardowania alianckie II wojny światowej i w marcu 1948 roku uruchomiono tu wyższą szkołę pod nazwą Akademii Lekarskiej, którą rok później zmieniono na nazwę Pomorskiej Akademii Medycznej. W dniu 10 czerwca 2010 r. nadano jej nazwę Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego w Szczecinie.

Galeria

Zabytek

Obiekt wpisany do Wojewódzkiego Rejestru Zabytków pod numerem 1128 (decyzja Kl.3-5340/87/90 z dnia 21 czerwca 1990, nazwa na liście: budynek PAM) .[1]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Wojewódzki rejestr zabytków, w: Biuletyn Informacji Publicznej Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online] [Przeglądany 10.08.2013] Dostępny w: http://wkz.bip.alfatv.pl/strony/menu/9.dhtml
  2. Czesław Piskorski w przewodniku wydanym w 1948 roku podaje, że została uruchomiona w 1948 roku pod nazwą Akademii Medycznej, a jej działalność rozpoczęto od otwarcia 4-go roku studiów; zob. Cz. Piskorski, Szczecin i dolne Przyodrze. Przewodnik. Warszawa 1948, s. 48.
  3. Informacja pochodzi z publikacji Hermanna Heringa o topografii miasta Szczecina, zob. H. Hering, Beiträge zur Topographie Stettins in älterer Zeit W: BSt AF Bd. X,, Stettin 1844, s. 20, tamże przyp. 3; zob. PUB IV, cz. 1, nr 2051 z 30 listopada 1302 r., s. 61. Położenia wspomnianego tu „Pomostu Krawieckiego” niestety nie udało się ustalić. Według Carla Fredricha, który podaje to za Heringiem, miała to być obecna ulica Rybacka; zob. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Stettin Leon Sauniers Buchhandlung 1926, s. 27. Słowem „pons” w tym czasie określano także drogę lub ulicę pokrytą pomostem lub rusztowaniem z drewna.
  4. Według Johanna Steinbrücka cystersi otrzymali ten teren za w/w kwotę od mieszczanina Johanna Rude [Rode], zob. J.J. Steinbrück, Geschichte der Klöster in Pommern und den angränzenden Provinzen, in so die leztern mit den erstern in Verbindung gestanden, von ihrer Gründung bis zu ihrer Aufhebung oder iezzigen Fortdauer, so weit die dabei. Stettin 1796, s. 51; cytowana tu wzmianka o murach miejskich utwierdza nas w przekonaniu, że ok. 1300 roku ta część obwarowań była już gotowa; zob. H. Hering, Beiträge zur Topographie Stettins..., op. cit., s. 32.
  5. Prawdopodobnie przy przewozie drogą wodną korzystali z pomostu ładunkowego zwanego Pomostem Mniszym położonego obok kościoła św. Jana.
  6. P. Friedeborn, [1] Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern [...]. Gedruckt zu Alten Stettin 1613. Das erste Buch. „Turn gebewde”, s. 105.
  7. H. Hering, Beiträge zur Topographie Stettins..., op. cit., s. 66, tamże przyp. 2; zob. także Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit.
  8. Kancelarię z tymczasowej siedziby przy obecnej ulicy Rybackiej przeniósł na ulicę Farną w październiku 1604 roku książę Bogusław XIII; zob. P. Friedeborn, Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern,: Sampt Einem Memorial unnd Außzuge etlicher denckwürdigen Geschichten, Handlungen und Verträgen, welche von zeit angenommenen Christenthumbs, innerhalb fünff hundert Jahren, daselbst begeben unnd etwan nützlich zu wissen. So dann auch Ein General Beschreibung des gantzen Pommerlandes: Fürstliche Stammlini der Hertzogen von Pommern, und Fürsten zu Rügen [...]. Gedruckt zu Alten Stettin: durch unnd in Verlegung S. Jochim Rheten Erben, 1613. Dritte Buch [Księga 3], s. 26.
  9. H. Hering, Beiträge zur Topographie Stettins..., op. cit., s. 67, tamże przyp. 2.
  10. Opis zabudowań wchodzących w skład dawnej rezydencji opata z Kołbacza i Kancelarii Książęcej pochodzi z katastru szwedzkiego opublikowanego W: Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Karten und Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V. und dem Landesarchiv Greifswald in Verbindung mit der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e. V. Städte. Bd. 3, Teil 2: Stettin. Passauer Viertel. Verlag Ludwig. Kiel 2005 /tłum. Dirk Schleinert/, s. 76-78, tamże szkic, s. 67.
  11. Opis parceli wchodzących w skład zabudowań magazynu prowiantowego (Proviant-Gebäude) pochodzi z publikacji Heinricha Berghausa Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern: topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2. Bd. 9. Berlin-Writzen/O 1876, s. 634-636, 657-658, 660-661.

Bibliografia

  • Friedeborn P. Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern,: Sampt Einem Memorial unnd Außzuge etlicher denckwürdigen Geschichten, Handlungen und Verträgen, welche von zeit angenommenen Christenthumbs, innerhalb fünff hundert Jahren, daselbst begeben unnd etwan nützlich zu wissen. So dann auch Ein General Beschreibung des gantzen Pommerlandes: Fürstliche Stammlini der Hertzogen von Pommern, und Fürsten zu Rügen [...]. Gedruckt zu Alten Stettin: durch unnd in Verlegung S. Jochim Rheten Erben, 1613.
  • Steinbrück J.J., Geschichte der Klöster in Pommern und den angränzenden Provinzen, in so die leztern mit den erstern in Verbindung gestanden, von ihrer Gründung bis zu ihrer Aufhebung oder iezzigen Fortdauer, so weit die dabei. Stettin 1796
  • Hering H., Beiträge zur Topographie Stettins in älterer Zeit W: BSt AF Bd. X, Stettin 1844.
  • Berghaus H.K.W., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern: topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2. Bd. 9. Berlin-Writzen/O 1876.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Stettin Leon Sauniers Buchhandlung 1926.
  • Fredrich C., Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I W: BSt NF Bd. XXXI. Stettin 1929.
  • Piskorski Cz., Szczecin i dolne Przyodrze. Przewodnik. Warszawa 1948.
  • Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Karten und Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V. und dem Landesarchiv Greifswald in Verbindung mit der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e. V. Städte. Bd. 3, Teil 2: Stettin. Passauer Viertel. Verlag Ludwig. Kiel 2005 /tłum. Dirk Schleinert/.

Linki zewnętrzne



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk