Cmentarz żydowski przy ul. Ojca Beyzyma

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
Cmentarz żydowski
Cmentarz żydowski
park w miejscu dawnego cmentarza żydowskiego
Nazwa niemiecka Jüdischer Friedhof
Osiedle Pogodno
Adres ul. Ojca Beyzyma
Powierzchnia 2,05 ha
Wyznanie żydowski
Data powstania 1821
Data zamknięcia 1962
Stan obecny zlikwidowany, teren parkowy
Zobacz cmentarz na:
Mapa Google.
Google Street View.

Cmentarz żydowski przy ul. Ojca Beyzyma – nieistniejący cmentarz szczecińskiej gminy żydowskiej funkcjonujący w latach 1821 - 1962

Historia cmentarza do 1945 r.

mapa z 1938 r.

Powstanie cmentarza żydowskiego na terenie Szczecina związane było z ukonstytuowaniem się w 1816 r. Gminy Żydowskiej (pierwotnie pod nazwą żydowskie Towarzystwo Kościelne). W tym samym roku zakupiono grunty przy ul. Ojca Beyzyma o powierzchni 173 m2 z przeznaczeniem na cmentarz wyznaniowy. W 1821 r. teren ten powiększono o 728 m2 i przekazano pod pochówki. W tym też okresie, tj. na początku lat 20-stych XIX wieku, wybudowano dom ogrodnika oraz ceglane ogrodzenie cmentarne.

Macewy w starszej części

Teren cmentarza kilkukrotnie powiększano w stronę ul. J. Soplicy i M. Gorkiego, kolejno w latach 1877, 1891 i 1917, osiągając obszar ok. 21 tys. m2. Podzielony on został na cztery sektory. Główne wejście na teren nekropolii znajdowało się nadal od strony ul. Ojca Beyzyma. We wschodniej jego części znajdowały się groby najbardziej majętnych rodzin. Po 1918 r. stworzono kwaterę przeznaczoną dla Żydów poległych w I wojnie światowej. Stanowił ją plac wysadzany tujami i świerkami, z ustawionymi w półkolu nagrobkami. Ze względu na obawę wyczerpania się miejsca pod pochówki gmina żydowska zakupiła w 1928 r. dodatkowe grunty z przeznaczeniem na cmentarz na Krzekowie, lecz nigdy nie dokonano tam żadnych pochowków.

Tył kaplicy cmentarnej

W latach 18921921 na terenie cmentarz, pomiędzy ul. J. Soplicy, a torami kolei obwodowej, funkcjonowało ogrodnictwo cmentarne, zaś w 1899 r., również w zachodniej części nekropolii, wybudowano kaplicę cmentarną (dom przedpogrzebowy) według projektu architekta Zimmermana, wyposażoną w ogrzewanie, kostnicę i windę.

W nocy z 9 na 10 listopada 1938 r. hitlerowcy, w ramach antyżydowskiej akcji zwanej Nocą Kryształową, podpalili kaplicę cmentarną oraz dokonali profanacji grobów. Na początku 1939 r. zrujnowaną kaplicę rozebrano do poziomu piwnicy. Mimo zniszczeń cmentarz przetrwał okres II wojny światowej.

Powojenny proces likwidacji cmentarza

W 1946 r. Zarząd Miejski Szczecina oddał Kongregacji Wyznaniowej pod opiekę teren dawnego cmentarza żydowskiego, bez prawa chowania nań zmarłych, lecz mimo to pogrzeby nadal się tu odbywały. W 1948 r., i w kolejnych latach, władze miejskie ponowiły zakaz pochówków, uzasadniając to m.in. względami sanitarnymi i nakazując tym samym chowanie zmarłych na terenie Cmentarza Centralnego, na którym to miano wyznaczyć odrębną kwaterę dla mieszkańców wyznania mojżeszowego. Żydowska Kongregacja Wyznaniowa kilkukrotnie odwoływała się od tej decyzji, tłumacząc, iż chowanie zmarłych Żydów na terenie wielowyznaniowego cmentarza komunalnym jest niezgodne z ich tradycją i obrzędami religijnymi. Sprawa zamknięcia cmentarza żydowskiego uległa wyciszeniu na kilka lat i powróciła na początku lat 60-tych. Mimo sprzeciwów Kongregacji Wyznaniowej, władze miejskie ponownie podjęły działania zmierzające do zamknięcia cmentarza żydowskiego przy ul. Ojca Beyzyma. Decyzję ogłoszono w 1962 r., mimo iż nadal na Cmentarzu Centralnym nie wytyczono obiecanej kwatery żydowskiej. Ostatnią pochowaną przy ul. Ojca Beyzyma osobą był dr Adam Asnes. Jego pogrzeb wywołał poruszenie wśród ludności żydowskiej. Żona Asnesa zabiegała o pochówek na oficjalnie zamkniętym już cmentarzu i początkowo otrzymała zgodę, lecz później wycofano się z niej. Pomimo to ostatecznie pochowała ona swego męża przy ul. Ojca Beyzyma.

cmentarz w 1966 r.

Zamknięty cmentarz postanowiono zamienić w teren rekreacyjny. W połowie lat 60-tych dokonana została konserwatorska ekspertyza zachowanych nagrobków, w wyniku której uznano, że większość z nich nie posiada wartości zabytkowej, jedynie macewy znajdujące się przy murze wzdłuż ul. Ojca Beyzyma reprezentują unikalną judaistyczną sztukę sepulkralną, którą należy wyeksponować w formie lapidarium. Jednocześnie cmentarz ulegał wyraźnemu zmniejszeniu, będąc obiektem systematycznej dewastacji (niszczenie nagrobków, wywożenie ich na sprzedaż).

W latach 70 – tych część dawnego cmentarza funkcjonowała już jako park miejski, lecz nadal na jego pozostałej części leżało złożonych kilkaset płyt nagrobnych. W 1982 r. władze podjęły kroki do ostatecznej likwidacji cmentarza. Podczas rozmów między przedstawicielami Urzędu do Spraw Wyznań, a Związkiem Religijnego Wyznania Mojżeszowego ustalono ekshumację szczątków i przeniesienie ich do kwatery mojżeszowej na Cmentarzu Centralnym, zabezpieczenie zachowanych starych płyt nagrobnych oraz ustawienie pomnika upamiętniającego dawny cmentarz żydowski.

Pomnik autorstwa mgr inż. K. Szubryta według projektu mgr arch. Z. Abrahamowicza stanął w 1988 r. w północnej części dawnego cmentarza, od strony ul. M. Gorkiego. Tworzy go kilka zachowanych macew, z przymocowanymi do podłoża tablicami w języku polskim i hebrajskim, na których widnieje napis „Tu znajdował się cmentarz żydowski od 1821 do 1962 r."

Z dawnej cmentarnej infrastruktury zachował się budynek administracji cmentarza przy ul. Ojca Beyzyma 17, wykonany z czerwonej cegły, w którym obecnie mieści się Studio Estetyki Ciała „Odnowa”.

Bibliografia

  • Henryk Grecki, Cmentarze Szczecina - karty cmentarzy wykonane na zlecenie Biura Dokumentacji Zabytków i Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie, Szczecin 1996
  • Bogdan Frankiewicz, Szczecińskie cmentarze, Szczecin 2003
  • Marek Łuczak, Szczecin Pogodno, Łękno, Szczecin 2009
  • Jacob Peiser, Geschichte der Synagoge – Gemeinde zu Stettin, Stettin 1935

Zobacz też



IES64.png
Autor opracowania: Agata Freindorf