Dożynki w majątku Borsigów w Groß-Behnitz

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
Dożynki w majątku Borsigów w Groß-Behnitz
Dożynki w majątku Borsigów w Groß-Behnitz
Fot. Grzegorz Solecki.
Autor Paul Meyerheim
Lokalizacja Muzeum Narodowe w Szczecinie
Data powstania 1875-1876
Materiał olej, płyta miedziana;

315 x 230 cm


Paul Meyerheim, Dożynki w majątku Borsigów w Groß-Behnitz

Autor

Paul Friedrich Meyerheim, (1842 Berlin – 1915 Berlin), malarz i grafik, wywodzący się z artystycznej rodziny, był synem malarza i grafika Eduarda Meyerheima, bratem malarza Franza Meyerheima; także jego wujowie ze strony ojca Hermann i Wilhelm Meyerheimowie zajmowali się malarstwem. Po studiach w berlińskiej Königlich-Preußische Akademie der Künste w latach 1857–1860, m.in. u słynnego animalisty Teutwarta Schmitsona, Paul Friedrich Meyerheim odbył kilka podróży artystycznych – do Holandii, Belgii i Szwajcarii. Przez rok przebywał także w Paryżu, gdzie poznał pejzażystów szkoły z Barbizon. Zainteresowanie przedstawieniami przyrody i codziennego życia spowodowało, że związał się z kręgiem najważniejszego przedstawiciela niemieckiego realizmu, Adolpha von Menzla. Obcujący z elitą artystyczną Berlina Meyerheim w 1883 roku powrócił do berlińskiej akademii, prowadząc klasę malarstwa animalistycznego. W 1887 roku uzyskał tytuł profesora tejże uczelni. Zasłynął jako portrecista, malarz humorystycznych scen rodzajowych, przede wszystkim jednak jako twórca licznych przedstawień zwierząt, m.in. jest autorem wielkoformatowego malowidła ściennego w przedsionku pawilonu antylop w berlińskim ZOO. Za jedno z jego głównych dzieł uchodzi powstały w latach 1873–1876 na zamówienie rodziny Borsigów cykl "Historia życia lokomotywy", którego prezentacja w 1912 roku podczas Wielkiej Berlińskiej Wystawy Sztuki okazała się prawdziwą sensacją.

Borsigowie

Namalowana techniką olejną na ciężkiej miedzianej płycie, wielkoformatowa scena dożynek przed dworem Groß-Behnitz w pobliżu Nauen pod Berlinem przedstawia rodzinę Borsigów, niegdysiejszych potentatów pruskiego przemysłu metalurgicznego, właścicieli fabryk w Berlinie, kopalń i hut na Górnym Śląsku, ostatnich przedwojennych właścicieli pałacu w Przelewicach (niem. Prillwitz) na Pomorzu, spadkobierców „króla lokomotyw” Johanna Friedricha Augusta Borsiga. W kolejnym pokoleniu Albert rozwinął rodzinne imperium przemysłowe.

Dzieło

Podczas rozbudowy willi Borsigów w podberlińskim wówczas Moabicie w ogrodzie wzniesiono służącą odpoczynkowi loggię otwartą z jednej strony trzema arkadami wspartymi na kolumnach. Na ścianie zamontowano cykl siedmiu wielkoformatowych obrazów, stanowiący apoteozę industrializacji epoki grynderskiej, znany jako "Historia życia lokomotywy". W skład Meyerheimowskiego cyklu wchodziło sześć kompozycji poświęconych narodzinom tytułowej lokomotywy i rozwojowi przemysłu transportowego: Wydobycie rudy, Praca przy wielkim piecu, Hala maszyn przed Bramą Oranienburską, Montaż parowozu w zakładzie Borsiga w Moabicie, Wiadukt kolejowy nad Renem w okolicach Ehrenbreitstein nieopodal Koblencji oraz Wysyłka z portu szczecińskiego. Te realistyczne malowidła – zestawiane często ze współczesnym im dziełem Menzla "Walcownia żelaza" (1872–1875, Alte Nationalgalerie, Staatliche Museen zu Berlin Preussischer Kulturbesitz, Berlin) – stanowią typowy produkt artystyczny swej epoki.

Na wprost wejścia do loggii, umieszczonego w środkowej, jedynej nieprzesłoniętej balustradą arkadzie, widzowi ukazywała się siódma scena cyklu, swoją ikonografią i charakterem odbiegająca od pozostałych – to zbiorowy portret rodzinny „w rodzajowym kostiumie”. Dominującą rolę w obrazie malarz przyznał postaci Alberta Borsiga (1828–1878), brodatego dżentelmena w słomkowym kapeluszu i szarym surducie z kamizelką, stojącego na dolnym stopniu schodów wiejskiej rezydencji. Towarzysząca mu kobieta w długiej sukni to żona, szczecinianka, Anna Marie z d. Gutike (1841–1919), przyjmująca zaś od wieśniaczki wieniec ze zbóż i maków dziewczynka – ich młodsza córka Hedwig (1871–?). Pogrążonej w cieniu drzewa grupie chłopów przeciwstawiono czworo barwnie ustrojonych pozostałych dzieci Borsigów, widocznych na pierwszym planie przed rodzicami: Margarethe (1869–?), Arnolda (1867–1897), Ernsta (1869–1933) i Conrada (1873–1945). W 1878 roku, zatem dwa lata po powstaniu cyklu w prasie pisano o nim: Pozbawiony makijażu, dosadny realizm przedstawień nie zakłóca wspaniałego, prawdziwie monumentalnego oraz w istocie poetyckiego działania tych obrazów. Stanowią one malowany epos bohaterstwa nowoczesnej pracy, którego niewolnikami są tak dobroczynne jak i przerażające siły natury. Poszczególne obrazy można traktować jako pieśni owego eposu; ostatni to z kolei ostateczna apoteoza, wynagrodzenie przewodnika najpiękniejszym ziemskim szczęściem.[1]

Z historii cyklu…

Na początku lat 20. XX wieku Ernst i Conrad Borsigowie, przedstawiciele trzeciej generacji rodu „króla lokomotyw”, podzielili między siebie dobra ziemskie. Pierwszy z braci zachował cały majątek w Groß-Behnitz oraz cztery obrazy z „parowozowego cyklu” – zawisły one w nowo wybudowanym (1911–1913) neobarokowym pałacyku na półwyspie Reiherwerder nad jeziorem Tegel (dziś obrazy te znajdują się w zbiorach Stadtmuseum Berlin i są prezentowane w jednej z sal ekspozycyjnych Märkisches Museum). Drugi z braci na początku lat 20. XX stulecia otrzymał nowe ziemie w podszczecińskich Przelewicach oraz trzy kompozycje cyklu obrazów niegdyś zdobiącego ściany loggii. Dwie „przemysłowe” kompozycje przekazał do berlińskiego Verkehrs- und Baumuseum (dziś w zbiorach Deutsches Technikmuseum w Berlinie). Jedynym malowidłem z wielkiego cyklu, jakie zachował, przeprowadzając się do barokowego dworu na Pomorzu był portret rodzinny wpisany w sielską scenerię sceny dożynek w rodzinnym majątku.

Obraz w Przelewicach przetrwał zawieruchę drugiej wojny światowej. Powojenną niepewność losu dzieła w 1993 roku zakończyła decyzja Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, na mocy której obraz oddany został w depozyt Muzeum Narodowemu w Szczecinie, a 18 sierpnia 1998 roku Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa, Oddział Terenowy w Szczecinie, przekazała go na własność Muzeum Narodowemu w Szczecinie. W latach 2001–2002 dzieło Paula Meyerheima poddano zabiegom konserwatorskim, które przeprowadził zespół konserwatorów szczecińskiego Muzeum, wkrótce potem obraz trafił na stałą ekspozycję w gmachu Muzeum Narodowego w Szczecinie przy Wałach Chrobrego, gdzie można go oglądać także dziś.

Przypisy

  1. Die Wandgemälde Paul Meyerheim’s im Borsig’schen Garten-Pavillon, „Illustrierte Zeitung” (Leipzig), 9.02.1878, s. 107.


Bibliografia

  • Die Wandgemälde Paul Meyerheim’s im Borsig’schen Garten-Pavillon, „Illustrierte Zeitung” (Leipzig), 9.02.1878, s. 107.
  • M. Krause, A. Borsig Berlin 1837–1902. Festschrift zur Feier der 5000sten Lokomotive, Berlin 1902.
  • L. Martius, Die Villa Borsig in Berlin-Moabit. Über ihren Architekten Johann Heinrich Strack und den Maler Paul Meyerheim, „Der Bär von Berlin. Jahrbuch des Vereins für die Geschichte Berlins”, Jg. 14: 1965, s. 261–280.
  • M. Obermeier, Das industrielle Auftraggeberbild in seiner Funktion als Ideologieträger am Beispiel von Paul Meyerheims Zyklus „Lebensgeschichte der Lokomotive“, 1993 (mpis pracy magisterskiej, Kunshistorisches Institut, Freie Universität Berlin).
  • Gemälde I, 1: 16.–19. Jahrhundert. Verzeichnis der Bestände des künftigen Stadtmuseums Berlin, bearb. S. Beneke, S. Gramlich, Bestandskatalog, Berlin Museum – Märkisches Museum, Berlin 1994, s. 44, poz. 475–478.
  • A. Frużyński, Dzieje biskupickiego koncernu Borsigów 1854–1945, Zabrze 1995
  • Villa Borsig. Gästehaus des Auswärtigen Amtes und Akademie Auswärtiger Dienst, hrsg. F. Tietze, Köln 2006.
  • U. Wanke, Groß Behnitz. Das Erbe Schinkels und die Bauten des Landguts unter der Familie Borsig, „Brandenburgische Denkmalpflege“, H. 2, 2006, s. 16–26.
  • S.P. Kubiak, D. Kacprzak, „Celowe i piękne”. Rzecz o fabrykanckim rodzie Borsigów, w: Od pomysłu do przemysłu. Materiały opracowane z okazji obchodów Europejskich Dni Dziedzictwa 2009 w województwie zachodniopomorskim, red. A. Bartczak, M. Witek, Szczecin 2010, s. 113–130.
  • Arboretum Przelewickie narzędziem edukacji i ochrony przyrody. 80 lat historii. Ogród dendrologiczny Przelewice 1933–2013, red. M.J. Syczewska, K. Misiak, Przelewice 2013, z. 5.
  • I. Barke, Gross Behnitz, Berlin 2013, seria: Schlösser und Gärten der Mark, hrsg. S. Badstübner-Gröger, H. 118.
  • D. Kacprzak, Paul Meyerheim, Dożynki w majątku Borsigów, w: Muzeum Narodowe w Szczecinie, red. D. Kacprzak, L. Karwowski, Warszawa 2014, seria: Skarby sztuki, s. 196.
  • S.P. Kubiak, D. Kacprzak, „Zweckmäßig und Schönheit”. Über die Großindustriellenfamilie Borsig, w: Die Erfahrung der Grenze des Grenzraumes. Das polnisch-deutsche Gebiet Pommern in der Geschichte, Literatur und Kultur, red. P. Wolski, Warszawa 2014, s. 35–48.
  • S.P. Kubiak, D. Kacprzak, „Celowe i piękne”. Rzecz o fabrykanckim rodzie Borsigów, w: Doświadczenie (po)granicza. Polsko-niemieckie Pomorze w historii, literaturze, kulturze, red. P. Wolski, Warszawa 2014, s. 33–46.
  • E.-F. Harmsen, Ernst von Borsig. Märkischer Gutsherr und Gegner des Nationalsozialismus, Berlin 2015.
  • D. Kacprzak, Portret rodzinny, w: Ewa Podgajna, Patrzysz na ten obraz i… co widzisz? Oto 10 arcydzieł naszego muzeum, którym warto się przyjrzeć. W każdym tkwi tajemnica, „Gazeta Wyborcza”, 15.04.2017.[online].[Dostęp 01.02.2018].
  • H.-Ch. Harmsen, Borsig. Eine Unternehmerfamilie dem Gemeinwohl verpflichtet, Borsdorf 2017.
  • S. Friese-Oertmann, Arbeiter in Malerei und Fotografie des 19. Jahrhunderts. Deutschland, Großbritannien, USA, Berlin 2017, s. 73–80.


Pozostałe kompozycje cyklu Paul Meyerheim "Historia życia lokomotywy"



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: dr Dariusz Kacprzak