Dolny Wik

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
Widok Dolnego Wiku z Ogrodu Loży, 1834

Dolny Wik (łac. vicus inferior, niem. Unter Wiek), czasami nazywany Wikiem Niższym (Nieder – Wiek). Swym zasięgiem obejmował tereny okalające miasto od północnego wschodu i północy, pokryte w XVII wieku fortyfikacjami szwedzkimi, a następnie rozbudowanymi w XVIII wieku fortyfikacjami pruskimi. Samo osiedle usytuowane było wzdłuż brzegów rzeki Odry od Bramy Panieńskiej aż do granic wsi Grabowo (Grabow, 1234, 1243), zajmując nieliczną zabudową i uprawami stoki i wąwozy wzniesienia Wikowskiego (Wiekenberge), górującego nad właściwym osiedlem. Jego granice rozciągały się od położonego tuż przy rzece klasztoru panien cysterek, biegły skrajem Osiedla Klasztornego, i dalej obok kościoła św. Piotra i Pawła. Następnie biegła wzdłuż obecnej ulicy Matejki, czyli dawnej Ścieżki Kościelnej (Kirchenstieg), prowadzącej przez bagniste tereny do położonej od północnej strony miasta doliny zwanej w tym czasie Świńską Doliną (In Schwyne Grund), przez którą płynęła rzeczka Osówka, i dalej w kierunku Drzetowa. W miejscu skrzyżowania obecnej ulicy Matejki i Malczewskiego skręcała wzdłuż tej ostatniej w kierunku ulicy Parkowej, i osiągając dolinę obecnej ulicy Szarotki, zwanej wówczas Doliną Studencką (Studenten Grund), dochodziła do brzegów Odry w rejonie obecnej ulicy Łady.

Historia

W licznych opracowaniach czytamy, ze pierwsza wzmianka o istnieniu wików (vicus, wiek) w Szczecinie pochodzi z 1261 roku, co ma się wiązać z informacją o składzie drewna, będącym własnością żony księcia Barnima I, Matyldy (Mechtildy), która podarowała go kapitule przy kościele Mariackim. [1] Stąd też można uważać iż pierwszym dokumentem potwierdzającym istnienie pod Szczecinem wiku, bez podania o który chodzi, mówi dokument, w którym książę Bogusław IV przekazuje w maju 1281 klasztorowi panien cysterek zabudowania, należące do słowiańskiego mieszkańca miasta Stefana Mozkucha, i położone na terenie słowiańskiego wiku (curiam in vico Slauichali) [2] Ale już w 1289 roku mówi się o dwóch odrębnych Wikach, „wiku górnym i dolnym obok Szczecina” (in vico superiori et inferiori iuxta Stettin). [3]

Zabudowa Dolnego Wiku,
Unterwiek Nr. 9

Książę Otto I postanowił w roku 1317 sprzedać z zastrzeżeniem odkupu obszar wiku jednemu z wasali, Konradowi von Schapow [4], co wywołało sprzeciw kanoników z kościoła Mariackiego. Sprzeciw ten spowodował, że rok później książę Otto I potwierdził na piśmie fakt podarowania przez matkę zabudowań na terenie Wiku Dolnego i nakazał zwrot darowizny do dyspozycji kapituły, z zaznaczeniem, że dotyczy to „całości obszaru określanego z obu stron mianem Wiku” (totale spacium ex utraque parte plateae dicti Vici). [5] Ostatecznie w 1319 roku książę za zgodą swoich wasali, i za wiedzą kapituły, będącej właścicielem wspomnianych wyżej gruntów, sprzedaje Radzie Miejskiej i mieszkańcom Szczecina „oba wiki koło miasta Szczecin, mianowicie górny i dolny” wraz ze wszystkimi nadaniami. [6]. Mimo tego teren obu wików w dalszym ciągu był przedmiotem sporu, a teren Dolnego Wiku został wyłączony spod jurysdykcji Rady Miasta. Aż do 1808 roku obszar ten podlegał sądowi na Łasztowni. [7]


Nazwy miejscowe Dolnego Wiku w rejestrach poborców podatkowych

Z analizy ksiąg podatkowych z końca XVI wieku wynika, że poborcy podatkowi (Schossherren) rozpoczynali swój obchód w pobliżu północnych granic tego obszaru, na gruntach obniżenia zwanego „w dolinie” (im Grunde), czyli na terenie późniejszej Doliny Studenckiej położonej obok Góry Wikowskiej (obecnie obszar zawarty pomiędzy ulicami Szarotki, Łady, Dubois i Parkowej). Ich szlak prowadził przez następujące miejsca:

  • Karczma Nobis (bez nazwy polskiej, dalej: b.n.p.) - Nobis Krog (1565), Im Nobiskrog (1587), Nobes crug (1682) [8], Nobis Krog (1693, 1709);
    - według Berghausa były to zabudowania po dawnej karczmie, która jak podaje, w XVIII wieku została przeznaczona na budynek szkolny dla Grabowa. Przytacza przy tym zapis z matrykuły miasta Szczecin z 1565 r., zawierającej spis gruntów rolnych wchodzących w skład tzw. szczecińskiego pola miejskiego (Stettinschen Stadtfelde), wykonany przez sekretarza miasta Eliasa Schleckera. [9] Czytamy tam, że miasto na terenie Dolnego Wiku posiadało dwa pola. Jedno duże, położone pomiędzy nieużytkiem i cegielnią Jego Wysokości Księcia Pana (M/eines/ G/nadigen/ H/ernn/ Ziegelwerk) a Drzetowską Ścieżką (Bredower Stege). Drugie mniejsze pole, położone pomiędzy biegnącą z terenu wiku Drzetowską Ścieżką a drogą, prowadzącą wzdłuż stromego stoku doliny Studenckiej (Studentengrund, 1693) do zabudowań karczmy „Nobis” [10], i miejsca zwanego „Schelven” przy stojącym tam drzewie granicznym. [11] Kataster szwedzki z 1693 roku wymienia w opisie gruntów pola szczecińskiego karczmę „Nobis” i właściciela karczmy, oberżystę Christiana Artmana (Ortmana), a w katastrze z 1709 wdowę po nim. [12] Niestety, kataster nie posiada szkicu tego terenu, i dokładnego położenia tej karczmy nie ustalono. Jednak z analizy planu Szczecina z roku ok. 1738 wynika [13], że karczma „Nobis” mogła być położona u wylotu Doliny Studenckiej, przy skrzyżowaniu obecnej ulicy Szarotki z ulicą Łady. Według opisu z 1709 był to budynek jednokondygnacyjny z małym poddaszem, przedzielony sienią, z pięcioma pomieszczeniami, w tym kuchnia i dwie alkowy. Budynek i należąca do niego stajnia stały na sporej wielkości podwórzu, obok usytuowany był ogród warzywny i sad; [14]
  • Grunty Giselbrechta (b.n.p.) - Bey Giselbrechtgarten (1589), Giselbrechtborg (1596) [15];
    - był to ogród i ziemia dzierżawiona przez niejakiego Giselbrechta, usytuowana w kwartale pomiędzy obecnymi ulicami Szarotki, Swarożyca i Montwiłła;
  • Drzetowska Ścieżka - (Ulica Parkowa) - początkowo, do końca XVI wieku nazywana „ścieżką do Drzetowa” (breder steg, 1539, Bredower Stege, 1565, Bredouischer Stege, 1565, brede Stiege, 1598), ale już na początku XVII wieku spotykamy pisane w języku górnoniemieckim określenie „Szeroka ścieżka” (breitersteig, 1619, Breitte Stege, 1623) [16];
    - jako tzw. „ścieżka kościelna” służyła mieszkańcom wsi Drzetowo (Bredow, 1243) i okolicznych wiosek, należących do parafii św. Piotra, za najkrótszą drogę do kościoła św. Piotra i Pawła, usytuowanego pod murami miasta [17];
  • Karczma „Pod wierzbą” (b.n.p.) - Saluienkrog (wspomniana tylko raz w 1586 roku);
    - kolejna karczma, prawdopodobnie usytuowana na granicy Dolnego Wiku przy obecnej ulicy Parkowej, w ciągu której przebiegała droga łącząca Dolny Wik z Grabowem. Czy nazwa karczmy ma związek z krzewami wierzby o nazwie Iwa (salix caprea, Salweide), jak według Fredricha było to w przypadku młynów nad rzeczką Salvey/ k. Schwedt, pozostaje nie rozstrzygnięte [18];
  • Grunty Rady Miejskiej (b.n.p.) - (Bey Sachtlebem Borg, 1591, under des rades Campe, 1596);
    - tu mowa o gruntach miejskich, dzierżawionych przez niejakiego Sachtlebena, obok których położona była wspomniana wyżej karczma „Pod wierzbą” [19];
  • Grunty Funkiego przy potoku Randow (b.n.p.) - (Funkischen bode bey der rando, 1590);
    - tu pola uprawne usytuowane prawdopodobnie na terenie obecnego parku Żeromskiego. Wymieniony tu potok Randow, to ciek wodny spływający z wyniesienia wikowskiego i uchodzący do rzeki Odry w ciągu obecnej ulicy Szczerbcowej, będący prawdopodobnie odpływem istniejącego tam bagnistego jeziorka, zwanego z czasem „Kocim Stawem” (Katzen Pfuhl, 1693). Zagłębienie po nim, to dolinka w obecnym parku Żeromskiego, przy zbiegu ulicy Matejki i Plantowej. Heinrich Kote na widoku miasta od zachodu wykazuje na obszarze obecnego parku zabudowania gospodarskie, w tym gospodarstwo młyńskie oraz dwa głębokie wąwozy, którymi z wyżyny płynęły do Odry dwa strumienie. Na szkicu Portiusa z roku 1631 strumień Randow nazwany jest „Wielkim Weteringiem” (die Grosse Wetering). Drugi strumyk określony jest nazwą „Mały Wetering” (die Kleine Wetering), i uchodził do Odry wąwozem Studentengrund, którym biegnie obecnie ulica Szarotki [20];
Teren Dolnego Wiku w 1625 roku
A - Brama Panieńska, 1. - Letnia rezydencja księcia (Lusthaus), 1.a. - plac turniejowy, 2. - Kościół św. Piotra i Pawła, 2.a - cmentarz przykościelny, 2.b - szpital św. Piotra, B - Brama Młyńska, 3. - zespół bramny Bramy Młyńskiej i przyległe do niej zabudowania rolnicze, 3.a - barbakan Bramy Młyńskiej, 3.b - brama przednia Bramy Młyńskiej, 3.c - niezidentyfikowana kaplica, być może dom modlitwy (Betania), 4. - kościół pocysterski, po reformacji służący księciu za magazyn zboża i paszy, 4.a - pomost służący do prania bielizny, 5. - Dziedziniec klasztorny panien cysterek, 6. - książęcy folwark rolniczy na terenie dawnego dziedzińca klasztornego cysterek, 7. - książęcy skład drewna na terenie dawnego dziedzińca klasztornego cysterek, 7.a - miejsce pławienia koni, 7.b - ujście odnogi strumienia Panieńskiego, 8. - książęca cegielnia, 8.a - wygon (Anger), 9. - skład drewna kościoła Mariackiego, 10. - potok Wielki Wetering (Randow), 10.a - bagnisty staw zwany „Kocim stawem” (Katzenphul), 11. - potok Mały Wetering (Randow), tu także Studencka Dolina (Studenten Grund), 12. - szubienica i koło do łamania kości (miejsce usytuowania pala kurkowego w XVIII wieku), 13. - miejsce handlu końmi (tzw. „nowy targ koński” - Nie Pferdt Marckt), 14. - ścieżka kościelna prowadząca do kościoła św. Piotra i Pawła z Grabowa i Drzetowa, 15. - Karczma „Nobis”, 16. - Zamek Odrzański, dawny klasztor kartuzów, 17. - Wiatrak Pedagogium.
  • Wygon (b.n.p., teren u podnóża Wałów Chrobrego) - naprzeciw cegielni (Disseits dem Ziegelhofe, 1590), cegielnia Księcia Wysokości (Fürstlicher Gnade Ziegell Hoff, 1625);
    - tu mowa o „pastwisku położonym naprzeciw cegielni Najjaśniejszego Księcia Pana” (Anger bei M/eines/ g/nädigen/ H/ernn/ Ziegelhoue), obok którego wiodła droga z zabudowań Dolnego Wiku na pola położone na wyżynie. W dokumentach plac ten określano także krótkim słowem ,„Anger[21], który usytuowany był naprzeciw cegielni książęcej i położony poniżej obecnych Wałów Chrobrego. Został również oznaczony na widoku Kote/Rollosa, podobnie jak cegielnia i przylegający doń skład drzewny kościoła Mariackiego (S. Marien Holzhoff, 1625) [22];
  • Zniszczone budy (b.n.p.) - (Schornstein boden, 1589, Schadere Buden, 1599), Schadenbuden, 1600);
    - spalone wskutek pożaru budynki mieszkalne po których pozostały tylko kominy [23];
  • Stary skład owsa (b.n.p.) - (M/eines/ g/nädigen/ H/ernn/ oldes Haverhaus, tylko w 1586,1587);
    - był to stary książęcy spichlerz, w którym przechowywano owies, położony w pobliżu Bramy Panieńskiej. Zapewne chodzi o były kościół pocysterski, który po reformacji służył księciu za magazyn zboża i paszy. Przy nim rosło drzewo zwane Krzywą Lipą (Krumme Linde, 1595) [24];
  • Panieński Wetering (b.n.p.) - (Wetering, 1588, także Jungfrauen Wetering, 1589);
    - kolejny strumień; chodzi tu prawdopodobnie o odnogę strumienia Panieńskiego, spływającego do początku XVII wieku ciągiem obecnej dolnej części ulicy Duczyńskiego do rzeki Odry i opływającego od północno wschodniej strony teren Klasztoru Panieńskiego, zwany w tym miejscu doliną Mariacką (Mariental), 1468), a także Doliną Panieńską (Jungfrauwendal, 1515). Wymienione tu nazwy mają związek z częścią obniżenia Klosterhof będącej przed reformacją własnością klasztoru panien Cysterek [25];
  • Folwark Świętego Jakuba (b.n.p.) - (S. Jacobshof, 1589, S. Jacob Kalkhoff, 1591);
    - tu gospodarstwo i wapiennik, położone w pobliżu Bramy Panieńskiej i będące własnością kościoła św. Jakuba [26];
  • Skład drewna (b.n.p.) - cztery pola przed Bramą Panieńską zwane „gruntami przy składzie tarcicy” (veer boden vor dem fruwendore de de clappenborch genomet zin, 1443, in der Klappenborg, 1591);
    - tu teren pomiędzy klasztorem, rzeką Odrą i fosą miejską, odstąpiony przez panny Cysterki miastu w 1326 roku. Była to dzierżawa składająca się z czterech kawałków ziemi, usytuowana bezpośrednio przed Bramą Panieńską obok składu drewna (klapholt), stąd jej miano „Klappenborg[27]. Właścicielem wspomnianych „czterech kawałków gruntu przed Bramą Panieńską, które określano nazwą dzierżawy <Klappenborg>” (veer boden vor dem fruwendore, de de clappenborch genomet zin) był w 1443 roku niejaki Claves Murrekater. Obok położony był książęcy folwark (Fürstlicher Gnade Buw Hoff, 1625) i książęcy skład drewna (Fürstlicher Gnade Holt Hoff, 1625), usytuowane na terenie dawnego klasztoru cysterek, przejętego przez książąt po reformacji. [28] W połowie XVIII wieku grunty należały do mieszczan szczecińskich Gottschalka i Krutha [29];
  • Naprzeciw Bramy Panieńskiej (b.n.p.);
    - tu grunty usytuowane przy drodze do szpitala fundacji św. Piotra naprzeciw bramy miejskiej wiodącej do kwartału Kessin [30];
  • Obok Świętego Piotra (b.n.p.);
    - tu grunty usytuowane wzdłuż drugiego wału fortyfikacji ziemnych za szpitalem fundacji św. Piotra, określanym mianem „Nosomium”, 1565), założonego przez księcia Barnima XI i jego małżonkę w 1563 roku i położonego na północnym skraju Dziedzińca Klasztornego [31], gdzie w 1894 roku wybudowano zabudowania szkoły Otto-Knabenmittelschule (obecnie teren Zespołu Szkół Sportowych przy ulicy Małopolskiej 22);
  • Nowa Winnica (b.n.p.) - (der nige winberg, 1539, 1540);
    - tu winnica wzmiankowana już w 1310 roku, usytuowana na południowych stokach skarpy nadodrzańskiej na wysokości ogrodów książęcych (Fürstliche Gärten), należąca początkowo do klasztoru kartuzów. Przy okazji wizytacji kościelnej w 1539 i 1540 roku wspomniana jako „Nowa Winnica” (nige winberg) [32], a także jako przedmiot sporu pomiędzy miastem a księciem w 1540 roku [33];
  • Miejsce pławienia koni (b.n.p.) - (ortum situm erga adaquacionem equorum iuxta vicum, 1289);
    - tu miejsce pławienia koni (Die Pferde schwemme 1625), usytuowane obok folwarku książęcego; na widoku Kotego/Rollosa, na wysokości kościoła pocysterskiego widoczny jest w tym miejscu pomost do prania bielizny (Waschplatz), późniejszy Pomost Koronny (Kronbrücke). [34]

W matrykule miejskiej z 1565 roku, spisanej przez sekretarza miejskiego Eliasa Schleckera, podano, że na terenie Dolnego Wiku (Inn der Niederwike) było 71 budynków i ogrodów (71 Heüser und gardten Platze). [35]

Przypisy

  1. Informacja o składzie drewna pochodzi z Encyklopedii Szczecina, t. II, s. 609 (LTK). Autorka podaje rok 1261 powołując się prawdopodobnie na Heinricha Berghausa. Podana tam data roczna „1261” nie ma związku z tym składem, lecz jest ogólną informacją o kaplicy Najświętszej Marii Panny; por. Berghaus H.K.W., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 8. Berlin-Writzen/O 1875, s. 1, także PUB II, dokument nr 699 z 18 kwietnia 1261 r. Według ustaleń Edwarda Rymara druga żona księcia Barnima, Małgorzata zmarła przed 25 maja 1261 roku, natomiast z trzecią żoną, Matyldą (zwaną także Mechtyldą), do małżeństwa doszło pomiędzy rokiem 1263 a 1267; zob. Rymar E., Rodowód książąt pomorskich. Wydanie II. Szczecin 2005, s. 147, także s. 150. Ponieważ wiemy, że ofiarodawczynią była Matylda, to ta nie do końca potwierdzona źródłowo informacja o rzeczonym składzie drewna może dotyczyć wydarzeń co najmniej po 1267 roku.
  2. PUB II, dokument nr 1203 z 31 maja 1281 r., s. 449 i n.
  3. Zob. PUB III, dokument nr 1497 z przed 11 marca 1289 r., s. 1289.
  4. PUB V, dokument nr 3050 z 3 marca 1317 roku, s. 294; tu potwierdza się, że kapituła została obdarowana tym obszarem przez księżnę Matyldę, matkę księcia Ottona I.
  5. PUB V, dokument nr 3169 z 19 lutego 1318 r., s. 368.
  6. PUB V, dokument nr 3257 z 19 kwietnia 1319 r., s. 431.
  7. Berghaus H.K.W., Geschichte der Stadt Stettin... op. cit., Th. 2, Bd. 8., s. 3 i. n.
  8. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926, s. 77.
  9. Berghaus H.K.W., Geschichte der Stadt Stettin... op. cit., Th. 2, Bd. 8., s. 4 i. n.; także Th. 2, Bd. 9. Berlin-Writzen/O 1876, s. 659-660; także .
  10. Na przełomie XVI wiek/XVII wieku mianem „Nobiskrug” określano karczmy lub gospody usytuowane na rogatkach miasta; nazwa ma prawdopodobnie szwajcarski źródłosłów, gdzie początkowo oznaczała koszyk na owoce (Obstkorb /Nobis - n'Obis, Obis – Obst/), potem mianem tym określano kosz, w którym diabeł przenosił przeklęte dusze do piekła, z czasem pojęcie to oznaczało przedsionek, schronisko lub „dom zmarłych”, w którym zatrzymują się dusze będące w drodze na tamten świat. W północnych Niemczech pojęciem tym określano przygraniczne karczmy i gospody.
  11. Nazwa „schelven” wiąże się z środkowo-dolnoniemieckim mianem „schelver” określającym brak listowia, stąd należy domniemać, iż drzewo to pozbawione było listowia; wydaje się jednak, że raczej było to samotne, uschnięte drzewo, stojące na granicy rozdzielającej pola miasta Szczecina i Grabowa; por. Mittelniederdeutsches Wörterbuch, Bd. IV, s. 67].
  12. Zob. Deskription über das Stettinsche Stadtfeld, welches im Monat Mai A(nn)o 1693 geometrisch abgemessen wurde w: Stadtfeldmarksbeschreibung und der zur Stadt Stettin gehörenden Oderbrüche, Landesarchiv Greifswald (dalej LAGw), Rep. 6a, Bd. 1, Fol. 1-20, poz. 2.; także Häuserbeschreibungen der Nieder-Wÿk bei Stettin, Register der Nieder-Wÿk bei Stettin. Nr. 7, Fol. 53 w: Häuserbeschreibungen der Vorstädte von Stettin außer der Lastadie, LAGw, Rep. 6a, Bd 70.
  13. Plan de Stettin, /or. 1738/, fotokop. 1942, MN-H Kart., sygn. 1 wg: fotokopii wykonanej w Pracowni Foto – Mikrofilmowej Wojew. Archiwum Państw. w Szczecinie.
  14. Register der Nieder-Wÿk bei Stettin. Nr. 7, Fol. 53, dom nr 54.
  15. Die älteren Stettiner Straßennamen... op. cit., s. 77.
  16. Tamże, s. 77-78.
  17. PUB I, dokument nr 348 z 28 grudnia 1237 roku, s. 261 i n.
  18. Chodzi tu o „młyn wodny przed Gartz położony przy [potoku] Salvey” (eine watermole vor Gartz up der Saluighe belegen, 1263), por. Die älteren Stettiner Straßennamen... op. cit., s. 78.
  19. Die älteren Stettiner Straßennamen, s. 78.
  20. Tamże, s. 78 – 79.
  21. Anger - plac we wsi, także majdan, wygon, łąka, również trawnik.
  22. Die älteren Stettiner Straßennamen... op. cit., s. 79.
  23. Tamże, s. 79.
  24. Tamże, s. 79.
  25. Tamże, s. 30, także 79.
  26. Tamże, s. 79.
  27. Dolnoniemiecka nazwa „klapholt”, jeżeli nie jest rodzajem imienia własnego, zawsze określa nam rodzaj składowanej tarcicy (dyle, bale, deski poszycia); por. Mittelniederdeutsches Wörterbuch, Bd. II, s. 471. Składy tarcicy licznie występowały w obu wikach, jednym z właścicieli na terenie Dolnego Wiku byli wspomniani wyżej kanonicy z kościoła Mariackiego, obdarowani przez księżną Matyldę, żonę Barnima I.
  28. Die älteren Stettiner Straßennamen... op. cit., s. 79.
  29. Berghaus H.K.W., Geschichte der Stadt Stettin... op. cit., Th. 2, Bd. 8., s. 653.
  30. Die älteren Stettiner Straßennamen... op. cit., s. 79.
  31. Tamże, s. 79.
  32. Tamże, s. 79.
  33. Zob. regest nr 242 z 6 sierpnia 1540 w:Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 – 1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd. 1. Szczecin 1996, s. 180 i n.
  34. Die älteren Stettiner Straßennamen... op. cit., s. 79.
  35. Zob. H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin... op. cit., s. 524.


Bibliografia

  • Berghaus H.K.W., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 8. Berlin- Writzen/O 1875.
  • Pommersches Urkundenbuch.Bd. 2. Abt. 1: Rodgero Prümers: 1254-1278. In Commission bei Th. von der Rahmer, Stettin 1881.
  • Pommersches Urkundenbuch. Bd. 2. Abt. 2: Rodgero Prümers: 1278-1286. In Commission bei Th. von der Rahmer, Stettin 1885.
  • Pommersches Urkundenbuch. Bd. 3. Abt. 1: Rodgero Prümers: 1287-1295. Friedr. Nagelsche Buchhandlung, Stettin 1888.
  • Pommersches Urkundenbuch. Bd. 5. Abt. 2: Otto Heinemann: 1317-1320. Paul Niekammer, Stettin 1905.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  • Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 – 1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd. 1. – 2. Szczecin 1996.
  • Encyklopedia Szczecina. T. 2. Red. Tadeusz Białecki. Szczecin: Uniwersytet Szczeciński, 2000.
  • Rymar E., Rodowód książąt pomorskich. Szczecin 2005, wyd. II.
  • Kozińska B., Twardochleb B., Szczecin, Grabowo. Stettin-Grabow. Szczecin 2005.
  • Landesarchiv Greifswald, Matrikelkarten der Schwedischen Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709: Text- und Beschreibungsbände, Bände 68-71 = Stettin. [dostęp 2016-12-06]
  • Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Schiller-Lübben. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. I-VI. Bremen 1875-1881. W: DRW Quellenverzeichnis Schiller-Lübben. [dostęp 2016-12-06]

Zobacz też

Linki zewnętrzne



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk