Eliasz Rajzman

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
Eliasz Rajzman
poeta, prozaik, animator kultury
brak zdjecia
Data urodzenia 8 lipca 1909
Miejsce urodzenia Ratno k. Kowla
Data śmierci 20 stycznia 1975
Miejsce śmierci Szczecin
Miejsce spoczynku Cmentarz Centralny w Szczecinie (kw. 58A-4-5)
Lokalizacja grobu zobacz na mapie
Narodowość żydowska


Eliasz Rajzman (1909-1975) – poeta, prozaik, animator kultury

Życiorys

Eliasz Rajzman (wł. Eljahu Rajzman) urodził się 8 lipca 1909 roku w Ratnie k. Kowla na Wołyniu. Pochodził z ubogiej rodziny żydowskiej. Jego ojciec, garbarz, marzył o karierze duchownego dla syna. W chederze (szkoła podstawowa) nauczył się języka hebrajskiego, w którym w przyszłości miał również pisać wiersze. Po ukończeniu szkoły, aby pomóc rodzinie znajdującej się w trudnej sytuacji materialnej, pracował jako cholewkarz. W 1933 roku zadebiutował tomikiem poezji na łamach warszawskiej gazety żydowskiej „Fołks Cajtung”. Do wybuchu wojny publikował głównie w „Literatisze Błeter” i w „Wochen Szrift”.Po wybuchu II wojny światowej przebywał na Litwie. W czerwcu 1941 roku wstąpił do Armii Czerwonej. Brał udział w obronie Kaukazu. Później przebywał w Kazachstanie, Kirgistanie i na Uralu. Po powrocie w rodzinne strony dowiedział się o śmierci żony Tajbł i synka Pinchesa, którzy zostali zamordowani przez hitlerowców. Swoim najbliższym poświęcił wiersz Zielone drzewo.

W maju 1946 roku razem z drugą żoną, Marią, został repatriowany na Pomorze Zachodnie, do Choszczna. Znalazł zatrudnienie jako pracownik fizyczny w rolniczym majątku państwowym w okolicach Choszczna. W 1947 roku podjął pracę w żydowskim kolektywie rolnym w Osadniczej Spółdzielni Produkcyjnej Kania pod Stargardem. Swojej nowej małej ojczyźnie poświęcił wiersz Na rodzinnej ziemi.

W marcu 1949 roku przeniósł się na stałe do Szczecina. Zaczął pracować jako krojczy w Spółdzielni Pracy „Galanteria”. Był działaczem szczecińskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce. Przez wiele lat był reżyserem, aktorem i autorem dramatów wystawianych w amatorskim teatrze działającym przy Towarzystwie. Współpracował z lokalną rozgłośnią radiowa i ośrodkiem telewizyjnym. W latach 60. zamieszkał przy ulicy Unisławy 1.

Był członkiem Szczecińskiego Oddziału Związku Literatów Polskich i jego skarbnikiem (1958-1963).

Zmarł 20 stycznia 1975 roku w Szczecinie. Został pochowany na Cmentarzu Centralnym (kw. 58A-4-5).

Twórczość

Eliasz Rajzman tworzył przede wszystkim w języku jidysz. Ponadto pisał w języku hebrajskim, rosyjskim, ukraińskim oraz polskim. Jego dorobek jest obszerny, jednak ze względu na brak profesjonalnych tłumaczy, niewiele utworów zostało przetłumaczonych na język polski. Jego poezję tłumaczyli głównie: Katarzyna Suchodolska, Arnold Słucki, Stanisław Wit Wiliński, Urszula Kozioł, Jadwiga Adler, Horacy Safrin, Marian Grześczak, Józef Bursewicz, Tadeusz Nowak, Jakub Zonszajn. Oprócz czterech tomikow przetłumaczonych na polski, wiersze poety zamieszczały lokalne gazety „Głos Szczeciński”, „Pomorze”, „Spojrzenia”, „7-my Głos Tygodnia”, „Ziemia i Morze” (1956-1957) oraz miesięcznik „Szczecin”. Ponadto wiersze ukazywały się w ogólnopolskiej prasie, m.in. w „Biuletynie Kulturalnym”, „Życiu i Kulturze”, „Roczniku Kultury i Sztuki”, „Poezji”, „Czasie”, „Vinecie” „Tygodniku Zachodnim”, „Gazecie Poznańskiej” oraz w dodatku kulturalnym do warszawskiego dziennika „Fołks Sztyme” i w miesięczniku „Idisze Szriftn”. Część jego dorobku w języku polskim została także opublikowana w 1958 roku w almanachu Szczecin literacki. Jego wiersze znane były także czytelnikom w Związku Radzieckim, Francji, Izraelu, Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Urugwaju, Brazylii oraz Republice Południowej Afryki. Wybrane utwory zamieszczane były w podręcznikach szkolnych w języku jidysz. Wiersze Rajzmana w przekładzie Huberta Witta weszły do antologii w języku niemieckim, wydanej w 1965 roku przez Reclam-Verlag w Lipsku. Poeta pewną część swojego dorobku poświęcił Szczecinowi. Były to m.in. wiersze: Miasto rozległe (przekład Katarzyny Suchodolskiej), Moje miasto przestronne i Nad Odrą (przekład obu Arnold Słucki). Był również autorem sztuki Nowe kłosy (1949), która była wystawiana przez teatry żydowskie w Polsce.

W listopadzie 1974 roku, podczas pobytu w szpitalu, napisał w języku polskim swój ostatni wiersz Noc, który był podsumowaniem całego jego życia.

Eliasz Rajzman uważany jest za jednego z ostatnich poetów tworzących w języku jidysz w powojennej Polsce.

Tomiki poezji w języku jidysz

  • 1950Di felder grinen (Zielenią się pola) – wyd. Jidysz Buch, Warszawa
  • 1954Ch'hob farflanct a bojm (Posadziłem drzewo) – wyd. Jidysz Buch, Warszawa
  • 1959Alajn mit zich (Sam ze sobą) – wyd. Jidysz Buch, Warszawa
  • 1963Ich hob zich ojsgetrojmt a zun (Wymarzyłem sobie słońce) – wyd. Jidysz Buch, Warszawa
  • 1967Di szprach fun dajne ojgen (Mowa twoich oczu) – wyd. Jidysz Buch, Warszawa




Tomiki poezji tłumaczone na język polski

  • 1966Jesienne drzewo
  • 1967Spalony gołąb – Wydawnictwo Poznańskie, Poznań (przekład Arnold Słucki)
  • 1974Oddźwięki
  • 1979Modlitwa wilka – Wydawnictwo Poznańskie, Poznań




Almanachy

  • 1958Szczecin literacki (pod red. Ireneusza Gwidona Kamińskiego), Związek Literatów Polskich, Szczecin (23 wiersze tłumaczone na język polski)




Wybrane wiersze opublikowane w prasie

  • Astrolog – „Poezja” 1966 nr 11, s. 34-35
  • Bóg na starość – „7-my Głos Tygodnia” 1965 nr 56, s. 8
  • Cień – „7-my Głos Tygodnia” 1963 nr 13, s. 8
  • Cień mojego dziadka – „Czas” 1977 nr 23, s. 25
  • Cudzy Bóg – „Szczecin 1960” nr 12, s. 13
  • Do jednej – „Szczecin 1960” nr 12 s. 15; „Tygodnik Zachodni” 1960 nr 3, s. 7
  • Do słońca – „Spojrzenia” 1972, nr 7 s. 5
  • Do zbłąkanego proroka – „Vineta” 1969 nr 4, s. 88-92
  • Dopóki – „Szczecin” 1960 nr 12, s. 12-13
  • Drzewo nad brzegiem morza – „7-my Głos Tygodnia” 1958 nr 37, s. 6
  • Drzwi mojego domu – „Szczecin” 1960 nr 12, s. 16
  • Gdyby to snem było – „7-my Głos Tygodnia” 1965 nr 56, s. 8
  • Góra – „7-my Głos Tygodnia” 1965 nr 41, s. 9
  • Gwiazda – „Nadodrze” 1966 nr 6, s. 8
  • Ja wiem – „Szczecin” 1960 nr 12, s. 18-19
  • Jak jastrzębi ptak – „Szczecin” 1960 nr 12, s. 13-14
  • Jak motyl w polu – „Szczecin” 1960 nr 12, s. 12
  • Jesienne drzewo – „Rocznik Kultury i Sztuki” 1965, s. 170
  • Kim jestem? – „Vineta” 1969 nr 4, s. 88-92
  • Kim jesteś? – „7-my Głos Tygodnia” 1964 nr 15, s. 9
  • Kwiecień – „Nadodrze” 1966 nr 6, s. 8
  • Mędrcu nieznany – „7-my Głos Tygodnia” 1964 nr 42, s. 6
  • Miasto rozległe – „Głos Szczeciński” 1970 nr 91, s. 3
  • Modlitwa – „Poezja” 1966 nr 11, s. 35-36
  • Moja siostra – „Gazeta Poznańska” 1964 nr 109, s. 3
  • Moje miasto przestronne (fragm.) – „Rocznik Kultury i Sztuki” 1965 s. 169-170; „7-my Głos Tygodnia” 1964 nr 50, s. 7
  • Moje okno – „Życie i Kultura” 1955 nr 39, s. 1
  • Mowa twoich oczu„Pomorze” 1966 nr 18, s. 12
  • Na polach Oświęcimia – „7-my Głos Tygodnia” 1965 nr 18, s. 8
  • Na przestrzeni życia – „Rocznik Kultury i Sztuki” 1965, s. 168-171
  • Na rodzinnej ziemi – „Życie i Kultura”, 1955 nr 39 s. 1
  • Nad miastem wymarłym – „Rocznik Kultury i Sztuki” 1965, s. 168-171
  • Nad Odrą – „Biuletyn Kulturalny” 1971 nr 21, s. 63-64; „Szczecin” 1960 nr 12, s. 14-15
  • Nastąpi kiedyś – „Rocznik Kultury i Sztuki” 1965, s. 167; „7-my Głos Tygodnia” 1964 nr 9, s. 9
  • Nie budź zmęczonego – „Głos Szczeciński” 1982 nr 226, s. 3
  • Nie jestem – „Vineta” 1969 nr 4, s. 88-92
  • Nie znam cię – „Rocznik Kultury i Sztuki” 1965, s. 168-171
  • Nie zostawiaj mnie samego – „Spojrzenia” 1975 nr 37, s. 2
  • Niech bliższy stanie się dzień – „Spojrzenia” 1974 nr 4, s. 5
  • Niegdyś – „Tygodnik Kulturalny” 1965 nr 46, s. 4
  • Nieproszony gość – „Rocznik Kultury i Sztuki” 1965, s. 168-171; „7-my Głos Tygodnia” 1964 nr 9, s. 9
  • Noc – „Szczecin” 1960 nr 12, s. 17; „Tygodnik Zachodni” 1960 nr 3, s. 7
  • Nocny stróż widzi – „Ziemia i Morze” 1956 nr 8, s. 4
  • Od wiatru wolniejszy – „Vineta” 1969 nr 4, s. 88-92
  • Płomyk świecy – „Rocznik Kultury i Sztuki” 1965, s. 168-171
  • Podaj mi dłoń – „Spojrzenia” 1975 nr 37, s. 2
  • Posąg – „7-my Głos Tygodnia” 1964 nr 9, s. 9
  • Prowadź mnie losie – „Czas” 1977 nr 23, s. 25
  • Spalony gołąb„Pomorze” 1966 nr 18, s. 12; „Rocznik Kultury i Sztuki” 1965, s. 167-168; „Wiatraki” 1964 nr 8, s. 3
  • Strażacka ferajna – „Autograf” 1989 nr 12, s. 20-29
  • Śpiew dla Narcyza – „Szczecin” 1960 nr 12, s. 14
  • Twoja głowa – „Szczecin” 1960 nr 12, s. 16-17
  • U źródła – „Szczecin” 1960 nr 12, s. 16
  • Wesoła chwila – „Szczecin” 1960 nr 12, s. 17-18
  • Wieczna Szulamit – „Czas” 1977 nr 23, s. 25; „7-my Głos Tygodnia” 1963 nr 13, s. 8
  • Wieczność – „Rocznik Kultury i Sztuki” 1965, s. 168-171
  • Wilk – „Głos Szczeciński” 1980 nr 109, s. 5
  • Z głębi zapomnienia – „Spojrzenia” 1975 nr 37, s. 2
  • Zachodzące słońce – „7-my Głos Tygodnia” 1965 nr 41, s. 9
  • Zakochany byłem w tobie – „7-my Głos Tygodnia” 1965 nr 26, s. 8
  • Zarzuciłem sieć moich myśli... – „Głos Szczeciński” 1980 nr 109, s. 5
  • Zdarza się – „Autograf 1989 nr 12, s. 20-29; „Vineta” 1969 nr 4, s. 88-92
  • Ziarnko śmierci – „Spojrzenia” 1974 nr 4, s. 1
  • Źrenice światła – „Poezja” 1966 nr 11, s. 33-34
  • Życie nie taką jest sobie zabawką – „Ziemia i Morze” 1957 nr 5, s. 6 (także tekst żyd.: Es iz niszt dos lebn)



Proza

  • Było kiedyś miasteczko – „Spojrzenia” 1973 nr 1, s. 12-13
  • Nad brzegami Turii – „Spojrzenia” 1974 nr 12, s. 6-7
  • Strażacy (fragm. opow. Chewre pożarne komande) – „Głos Szczeciński” 1980 nr 109, s. 5
  • Było kiedyś miasteczko – Wydawnictwo Książnica Pomorska, Szczecin 2000




Opracowania i recenzje

Rajzman Eliasz02a.jpg
  • Ireneusz Gwidon Kamiński, Eliahu Rajzman – „Życie i Kultura” 1955 nr 39, s. 1
  • Julian Krzyżanowski, Eliasz Rajzman - poeta szewc – „Autograf” 1989 nr 12, s. 20-23
  • Ryszard Liskowacki, Życie nie taką jest sobie zabawką. Rozmowa przeprowadzona z Eliaszem Rajzmanem – „Ziemia i Morze” 1957 nr 5, s. 6
  • Ryszard Liskowacki, Jerzy Mazurczyk, O liryce Eliasza Rajzmana – „Rocznik Kultury i Sztuki” 1966 nr 2, s. 134-135
  • Edmund Puzdrowski, Eliahu Rajzman„Pomorze” 1966 nr 18, s. 12
  • Edmund Puzdrowski, E. Rajzman (wspomnienie pośmiertne) – „Twórczość” 1975 nr 6, s. 159
  • Szczecińscy literaci – „7-my Głos Tygodnia” 1966 nr 50, s. 9
  • Stanisław Wit Wiliński, O poezji Eliasza Rajzmana – „Spojrzenia” 1973 nr 1, s. 26



Nagrody



Odznaczenia

  • 1965 – Odznaka Tysiąclecia Państwa Polskiego



Ciekawostki

  • 15 stycznia 2015 roku, w ramach obchodów Dnia Judaizmu w Kościele katolickim, odbył się wieczór poświęcony Eliaszowi Rajzmanowi w 40 rocznicę jego śmierci. Organizatorami wieczoru byli szczecińscy Dominikanie i Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Żydów w Szczecinie



Źródła

Bibliografia

  • Alina Cała, Hanna Węgrzynek, Gabriela Zalewska, Historia i kultura Żydów polskich. Słownik, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2000
  • Mariusz M. Czarniecki, Eliasz Rajzman 1909-1975. Na drogach po mnie..., [w:] Ku Słońcu 125. Księga z miasta umarłych (pod red. Mariusza M. Czarnieckiego), Wyd. Glob, Szczecin 1987
  • Maria Kowalewska, Eliasz Rajzman [w:] Pisarze Pomorza Zachodniego, Wydawnictwo Morskie, Gdynia 1967
  • Szczecin literacki. Almanach (pod red. Ireneusza Gwidona Kamińskiego), Związek Literatów Polskich, Szczecin 1958

Inne




IES64.png
Autor opracowania: Andrzej Androchowicz