Elisabeth Cruciger

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
Elisabeth Cruciger
poetka
Data urodzenia ca. 1500
Miejsce urodzenia Międzyrzecze
Data śmierci 2 maja 1535
Miejsce śmierci Wittenberg
Narodowość pomorska


Elisabeth Cruciger (ca. 1500-1535) - pomorska poetka.

Życiorys

Elisabeth Cruciger (także Crützigeryn, Kreuziger, Creutziger, von Meseritz) urodziła się około 1500 roku w Międzyrzeczu (niem. Meseritz) gm. Sławoborze koło Świdwina na Pomorzu. Możliwe, że pochodziła z pomorskiego szlacheckiego rodu von Meseritz[1]. We wczesnej młodości została oddana do klasztoru norbertanek w Marienbusch (Rubus sanctae Mariae) w Wyszkowie (niem. Wischow) koło Trzebiatowa[2], gdzie otrzymała staranne wykształcenie obejmujące znajomość łaciny, muzyki, rachunków, liturgii, piśmiennictwa chrześcijańskiego i Biblii. Z okresu pobytu w klasztorze pochodzi jedyny znany jej list, datowany na 19 stycznia 1519 roku, do ochrzczonego Żyda, Joachima Stettena[3]. Kluczową postacią dla samodzielnie podejmowanych życiowych wyborów Elisabeth, był Johannes Bugenhagen (1485-1558). Bugenhagen od 1504 roku pełnił funkcję kierownika (rektora) i nauczyciela w szkole miejskiej w Trzebiatowie (niem. Treptow an der Rega), a także (od 1517 roku) lektora w pobliskim klasztorze norbertanów (premonstratensów) w Białobokach (niem. Belbuck). Bugenhagen wcześnie zaczął sympatyzować z nauką Lutra, w początkach 1521 roku ostatecznie porzucił Trzebiatów i udał się do Wittenbergi. Kilka miesięcy później, w 1522 roku, podobnie postąpiła Elisabeth. W Wittenberdze zamieszkała w domu Bugenhagena i dzięki niemu znalazła się także w kręgu Marcina Lutra (1483-1546). W roku 1524 wyszła za mąż za ucznia i bliskiego współpracownika Lutra, teologa Caspara Crucigera (1504-1548), z którym miała dwoje dzieci, syna Caspara Crucigera juniora (1525-1597), późniejszego teologa i profesora uniwersytetu w Wittenberdze i córkę Elisabeth, której drugim mężem był syn Lutra, Johannes (1526–1575). Więzy przyjaźni łączyły Elisabeth z żoną Lutra, Katharine von Bora (1499-1552).

Zmarła 2 maja 1535 roku w Wittenberdze.

Twórczość

Elisabeth Cruciger uważana jest za pierwszą kobietę-autorkę luterańskich pieśni religijnych i pierwszą autorkę luterańską w ogóle. Jej hymn Herr Christ der eynig Gotts son/Herr Christ, der einig Gotts Sohn (pierwotny tytuł: Eyn Lobsanck vom Christo/ Lobgesang vom Christus) do dziś śpiewany jest w kościołach luterańskich. Pieśń tę opublikowano już w 1524 roku w "Ein Enchiridion oder Handbüchlein", Erfurt 1524. W drugim wydaniu śpiewnika (1528) jaka autorka podpisana jest „Elizabet M”. O pieśni Herr Christ der eynig Gotts son mówi się, iż od chwili powstania należy do najbardziej fundamentalnego zbioru pieśni luterańskich[4]. W mocno zaakcentowanym przesłaniu, iż jedynym źródłem zbawienia jest Chrystus wyraża się jądro luteranizmu oparte na zasadach: sola Scriptura - tylko Biblia, sola fide - tylko wiara, sola gratia - tylko łaska, solus Christus - tylko Chrystus. W tekście obecne są także elementy właściwe dla późnośredniowiecznej mistyki, na przykład porównanie Chrystusa do Gwiazdy Zarannej (er ist der Morgensterne), której blask jest jaśniejszy od innych gwiazd, w czym widać też echo Apokalipsy (22.16) i starych hymnów kościelnych, na przykład Lucis largitor splendide[5]. Zdanie „so, dass wir hier mögen schmecken dein Süssigkeit im Herzen und dürsten stets nach dir" (możemy kosztować Twej słodyczy w naszych sercach i stale Cię pragnąć) nawiązuje do Psalmu 34.9 (quam suavis Dominus, jak słodki jest Pan) i obecnego w tekstach mistyków określenia dulcendo (słodycz), jako szczególnej cechy Chrystusa[6]. Pieśń Elisabeth Cruciger inspirowała wielu kompozytorów epoki baroku, wśród nich Johanna Sebastiana Bacha (m.in. kantata chorałowa Herr Christ, der einge Gottessohn, BWV 96). W literaturze niemieckiej pojawiała się opinia, iż Elisabeth Cruciger mogła pochodzić z polskiej rodziny szlacheckiej z okolic Międzyrzecza nad Obrą (Meseritz), to przypuszczenie jest jednak sprzeczne ze świadectwami współczesnych, między innymi Johanna Figulusa z Norymbergi (Nürenberg), który w liście z 8 czerwca 1524 r. informował o małżeństwie Caspara Crucigera z Elisabeth, „monialis Pomerana” (zakonnicą pomorską)[7].

Publikacje

  • Eyn Lobsanck von Christo (Herr Christ der eynig Gotts son ), w: Eyn Enchiridion oder Handbüchlein.eynem ytzlichen Christen fast nutzlich bey sich zuhaben / zur stetter vbung vnd trachtung geystlicher gesenge vnd Psalmen / Rechtschaffen vnd kunstlich verteutscht. Herr Christ der eynig Gotts son. W: Wikisouurce [online]. [Dostęp 30 października 2015].

Przypisy

  1. A. Classen, „Mein Seel fang an zu singen“. Religiöse Frauenlieder des 15.-16. Jahrhunderts. Kritische Studien und Textedition, Leuven 2002, s. 258.
  2. H. Hoogeweg, Die Stifter und Klöster der Provinz Pommern, Bd 2, Stettin 1924, s. 758–769
  3. S. Domröse, Frauen der Reformationszeit: Gelehrt, mutig und glaubensfest, Göttingen 2014, s. 62.
  4. „Von Anfang gehört dieses Lied zum Kernbestand der reformatorischen Lieder”, w: G. Hahn, J. Henkys, Liederkunde zum Evangelischen Gesangbuch. Nr. 2, Göttingen 2001, s. 48.
  5. G. Hahn, J.Henkys, Liederkunde (…), s. 50.
  6. G. Hahn, J.Henkys, Liederkunde (…), s. 50.
  7. A. Classen, „Mein Seel fang an zu singen“. Religiöse Frauenlieder des 15.-16. Jahrhunderts. Kritische Studien und Textedition, Leuven 2002, s. 261.

Bibliografia

  • C. Bertheau der Jüngere, Kreutziger, Elisabeth, w: Allgemeine Deutsche Biographie, Bd 17, Leipzig 1883, s. 148-149.
  • A. Classen, „Mein Seel fang an zu singen“. Religiöse Frauenlieder des 15.-16. Jahrhunderts. Kritische Studien und Textedition, Leuven 2002.
  • S. Domröse, Frauen der Reformationszeit: Gelehrt, mutig und glaubensfest, Göttingen 2014, s. 59-73.
  • G. Hahn, J. Henkys, Liederkunde zum Evangelischen Gesangbuch. Nr. 2, Göttingen 2001
  • L. M. Koldau, Frauen-Musik-Kultur: ein Handbuch zum deutschen Sprachgebiet der Frühen Neuzeit, s. 420-423.
  • E. Schneider-Böklen, Elisabeth Cruciger (Kreutziger), w: Wer ist wer im Gesangbuch? hg. Wolfgang Herbst, Göttingen 2001, s. 65-66.




Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Joanna Kościelna