Erdmuta Brandenburska

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
Erdmuta Brandenburska
księżna pomorska, margrabianka brandenburska
brak zdjecia
Data urodzenia 11 czerwca 1561
Miejsce urodzenia Zechlin (Ostprignitz)
Data śmierci 13 listopada 1623
Miejsce śmierci Słupsk
Miejsce spoczynku kościół zamkowy pod wezwaniem św. Ottona w Szczecinie (nieistniejący)
Narodowość niemiecka


Erdmuta Brandenburska (1561-1623) - księżna pomorska, elektorówna brandenburska.

Życiorys

Erdmuta urodziła się 11 czerwca 1561 roku na zamku Zechlin (Ostprignitz). Była najstarszą córką elektora brandenburskiego Jana Jerzego (Johann Georg) i jego drugiej żony Sabiny von Ansbach, z którą miał jeszcze dwie córki: Annę Marię (1567-1618), późniejszą żonę Barnima Młodszego i Zofię (1568-1622), późniejszą żonę elektora saskiego, Christiana I. Dwaj synowie i pięć córek zmarło w dzieciństwie.

Dzieciństwo Erdmuty było szczęśliwe, rodzice troszczyli się o jej wykształcenie. Erdmuta świetnie opanowała łacinę, lubiła czytać pisarzy klasycznych. Z ojcem dzieliła pasję myśliwską. Matka Erdmuty, Sabina, była kobietą dobrze wykształconą, ale liczne porody spowodowały problemy zdrowotne. Z tego powodu częstym gościem na dworze był Leonhard Thurneysser, wielki uczony i znakomity lekarz.

Gdy Erdmuta miała 7 lat zaręczono ją z liczącym 26 lat księciem Janem Fryderykiem. Uroczystości odbyły się 30 lipca 1568 roku na zamku w Zechlin.

W 1571 roku ojciec Erdmuty, Jan Jerzy objął władzę nad Brandenburgią, po śmierci swego ojca Joachima II Hektora. Rodzina przeprowadziła się do Berlina, do zamku w Cölln. Tu, w 1575 roku zmarła Sabina, matka Erdmuty. Zapamiętano ją jako hojną wspomożycielkę biednych, fundatorkę szpitali i przytułków.

Uroczysty ślub 17-letniej Erdmuty z Janem Fryderykiem miał miejsce 17 lutego 1577 w Szczecinie. W tym samym roku jej ojciec ożenił się po raz trzeci, z księżniczką saską Elżbietą (Elisabeth von Anhalt). Stosunki między Erdmutą i jej mężem, a Janem Jerzym i jego młodą żoną były bardzo dobre, o czym świadczą ich wielokrotne odwiedziny w Szczecinie i w Podlesiu (niem. Friedrichswalde). Erdmuta utrzymywała bardzo bliskie relacje z siostrami: Anną Marią, która 8 października 1582 roku wyszła za mąż za księcia Barnima Młodszego, brata Jana Fryderyka i z Zofią, która poślubiła (25 kwietnia 1582) elektora saskiego, Chrystiana I. Dla Zofii Erdmuta przygotowała specjalny modlitewnik. W 1610 roku córka Zofii, także Zofia (1587-1635), również trafiła na Pomorze poślubiając księcia Franciszka I (1577-1620), bratanka Jana Fryderyka.

Erdmuta i jej mąż prowadzili życie pełne przepychu i zbytku, często organizowali dworskie bale i polowania. Poza główną rezydencją w Szczecinie, czas spędzali w Darłowie, Koszalinie, Słupsku, a także w dworkach myśliwskich w Kopicach nad Zalewem (niem. Haffenhaus), w Dworze nad Iną (niem. Ihnaburg) i przede wszystkim w zbudowanej z w początkach lat 80. XVI w. wspaniałej rezydencji myśliwskiej w Podlesiu (niem. Friedrichswalde).

Stosunki małżonków układały się bardzo dobrze, nic nie świadczy, by brak potomstwa wpływał na wzajemne relacje. Bezpotomność pary książęcej stała się jednak podstawą intrygi mającej na celu wyeliminowanie jednego z bliskich księciu urzędników, Melchiora Doberschütza. Znającą się na ziołach i lecznictwie żonę Melchiora, Elisabeth z domu von Strantz, oskarżono o uprawianie czarów i podanie chorującej księżnej „napoju czarownic”, po którym władczyni stała się – według oskarżycieli - bezpłodna. W procesie, którego podstawą były wymuszone na torturach zeznania służby, żona Melchiora uznana została za czarownicę i skazana na ścięcie. Wyrok wykonano w Szczecinie na Rynku Siennym 17 grudnia 1591 r. Ciało spalono. Uważa się, iż autorami intrygi byli zazdrośni o wpływ na księcia Peter Kamecke i Jakub Kleist.

Po nagłej śmierci Jana Fryderyka (9 lutego 1600 r.) księżna osiadła w oprawie wdowiej w Słupsku. Mimo, iż mąż zapewnił jej w testamencie z 1593 roku znaczne dobra, jego następca Barnim XII bardzo je ograniczył, argumentując, iż majątki te nie były prywatną własnością zmarłego księcia, ale majątkiem państwowym.

Zamek w Słupsku, który przez ostatnie 23 lat życia Erdmuty był jej główną rezydencją, przebudowany przez Jana Fryderyka w stylu renesansowym zapewniał księżnej wiele wygód. Erdmuta upiększyła go zakładając wspaniały ogród. Z energią modernizowała majątek, nakazywała budowanie młynów i zakładanie folwarków. Za własne pieniądze odbudowała popadający w ruinę kościół podominikański w Słupsku i kościół św. Piotra (dostarczyła także potrzebnych materiałów, cegieł, kamienia i drewna). Jej drugą rezydencją był dwór w Smołdzinie (niem. Schmolsin), gdzie spędzała letnie miesiące. Kaplicą w Smołdzinie opiekował się pastor Michael Pontanus (Brüggemann). Kapelanem dworskim Erdmuty był sprowadzony ze Stargardu Daniel Rubenow. Zarówno on, jak i Pontanus byli ludźmi uczonymi, można więc sądzić, iż ich obecność zaspokajała potrzeby religijne i intelektualne księżnej.

Erdmuta poświęcała wiele energii upamiętnieniu męża. Do zamkowej kaplicy (zwanej kościołem św. Jana) ufundowała ołtarz i ambonę. Co roku, 24 czerwca w dzień św. Jana odbywały się tu uroczyste nabożeństwa, dla ubogich przygotowywano posiłek i pieniężną zapomogę. W kaplicy umieściła obraz przedstawiający "Ukrzyżowanie". Poniżej krzyża nakazała wymalować portret swego zmarłego męża i swój – w stroju wdowim. Oboje ubrani są w stroje z czarnego aksamitu, wykończone kosztownymi koronkami, ich biżuteria jest w podobnym stylu, dłonie złożone są w modlitewnym geście. Jan Fryderyk i Erdmuta zawracają twarze w kierunku widza: starszy mężczyzna o pięknej twarzy i niemłoda, wyraźnie schorowana dama we wdowim czepku.

Spokojne na co dzień życie na słupskim dworze przerywały wizyty gości. W 1605 roku Erdmuta gościła nowego pomorskiego księcia, Bogusława XIII, 20 listopada 1613 roku bawił u niej siostrzeniec, syn Zofii, książę August Saski, wpisał się bowiem do jej sztambucha (obecnie w zbiorach biblioteki w Dreźnie), w 1619 roku odwiedził księżnę książę Franciszek I, mąż jej siostrzenicy, Zofii Saskiej. W 1623 roku przyjęła do swego domu Annę Croy i jej syna Bogusława Ernesta.

W połowie 1623 roku uaktywniła się trawiąca ją choroba i po kilku miesiącach cierpień księżna zmarła 13 listopada 1623 roku w wieku 62 lat. Pogrzeb odbył się 28 stycznia 1624 roku w Szczecinie. Kazanie wygłosił Daniel Rubenow (głosił je czterokrotnie: 17 listopada 1623 w Słupsku, 20 stycznia 1624 w Słupsku, 24 stycznia w Szczecinie i 28 stycznia w Szczecinie). W uroczystościach pogrzebowych udział wzięli: książę Bogusław XIV z żoną Elżbietą, Wilhelm książę Kurlandii z synem Jakubem, Zofia – jej siostrzenica, wdowa po ks. Franciszku I, Anna Croy, siostra Bogusława XIV oraz liczni przedstawiciele szlachty, mieszczan i kleru pomorskiego. Ciało zmarłej złożono w krypcie w zamku szczecińskim. Majątek słupski za zgodą księcia Bogusława XIV przejęła Anna Croy.

Bibliografia

  • F. W. Barthold, Geschichte von Rügen und Pommern, 4. Teil, 2. Bd., Hamburg 1845.
  • U. von Behr Negendank-Semlow, J. von Bohlen-Bohlendorf, Die Personalien und Leichen-Processionen der Herzoge von Pommern und ihrer Angehörigen aus den Jahren 1560 bis 1663, Halle 1869.
  • L. F. W. Brüggemann, Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern, 2. Teil, 2. Bd., Stettin 1784.
  • Ch. W. Haken, Zur Lebensgeschichte zwoer Durchlauchten Fürstinnen vom Pommerschen Hause, 1. Herzogin Erdmuth, Herz. Johann Friedrichs Wittwe, in: Pommersches Archiv der Wissenschaften und des Geschmaks, hrsg. von J. Ph. A. Hahn u. G. *F. Pauli, Bd V, Stettin 1785, Band V.
  • J. A. Kościelna, Z dziejów rezydencji myśliwskiej księcia Jana Fryderyka w Podlesiu (Friedrichswalde), w: Stargardia. Rocznik Muzeum w Stargardzie poświęcony przeszłości i kulturze Pomorza, 9/2015.
  • E. Metzner, Das Stammbuch der Herzogin Erdmuth zu Stettin-Pommern, in: Baltische Studien, Neue Folge Band XIII., Stettin 1909.
  • D. Rubenow, Vier Christliche Leich und Trostpredigten, Gehalten bey der Fürstlichen Leiche unnd Begräbnis Der Weyland Durchleuchtigen Hochgebornen Fürstinnen und Frawen, Frawen Erdmut, etc., Druck zu Alten Stettin durch David Rhete, 1624
  • J. J. Sell, Geschichte des Herzogthums Pommern von den ältesten Zeiten bis zum Tode des letzten Herzogs, oder bis zum Westphälischen Frieden 1648, 3. Teil, Berlin 1820, s. 114 i 119
  • Erdmuth, Herzogin von Pommern (1561-1623)

Zobacz też




Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Joanna Kościelna