Figurka konika z drewna

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
Figurka konika z drewna
Figurka konika z drewna

Figurka konika z drewna – zabytek archeologiczny ze zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie.

Opis

Wśród wielu przedmiotów wydobywanych z wczesnośredniowiecznych nawarstwień osadniczych uwagę zwracają niewielkie figurki zoomorficzne z drewna i metali kolorowych, w tym niewielkie figurki koników. Jedną z nich znaleziono podczas badań archeologicznych na Starym Mieście w Wolinie (stanowisko 4), w pobliżu kościoła św. Wojciecha i Jerzego, bez kontekstu datującego. Schematyczny wizerunek konia z niewielkim łbem ze spiczastym uchem, długą szyją oraz nieproporcjonalnie krótkim tułowiem i schematycznie zaznaczoną nogą wycięto z płaskiego kawałka drewna o grubości nie przekraczającej 1 cm. Figurka ma wysokość około 6,5 cm, szerokość około 6,0 cm. Najbardziej zbliżona do wolińskiej pod względem kształtu i wielkości jest figurka odkryta na wyspie Żółte na Jeziorze Zarańsko (woj. zachodniopomorskie), datowana na IX–XII wiek. Odkrywcy interpretują ją jako detal ornamentacyjny bliżej nieokreślonego obiektu ze względu na charakterystyczny ślad po mocowaniu. Na temat ozdabiania świątyń płaskorzeźbami jednoznacznie wypowiedział się Herbord, jeden z hagiografów św. Ottona z Bambergu dokumentujący jego działalność misyjną na Pomorzu, opisując świątynię szczecińską, na ścianach której widział postaci ludzi, ptaki i zwierzęta.

Początkowo figurka wolińska uznana została za zabawkę dziecięcą, uszkodzoną podczas strugania lub nawet pion do gry planszowej. Jednakże sprawa interpretacji znalezisk tego typu (między innymi z Opola, Gdańska, Szczecina, Nakła nad Notecią, Ostrowa Lednickiego, Giecza, Poznania) jest bardziej skomplikowana. W literaturze przedmiotu najczęściej podkreślany jest związek tych niewielkich przedmiotów z kultową i rytualno-obrzędową sferą życia. Obecnie znaleziska figurek zoomorficznych z X–XII wieku z rzadka są utożsamiane z zabawami i zabawkami dziecięcymi.

W przypadku figurek koników często podkreślany jest ich związek ze szczególną rolą koni w kulturze duchowej we wczesnym średniowieczu na terenach słowiańskich, bałtyjskich i skandynawskich wokół Bałtyku. Koń miał wiele znaczeń symbolicznych, uważany był za pośrednika pomiędzy sferą sacrum i profanum. Thietmar, niemiecki biskup i kronikarz napisał w XI wieku w swojej kronice, że członkowie plemienia Redarów z Radogoszczy czcili konia jak największą świętość. W źródłach zachowały się zapisy na temat obrzędów sprawowanych z użyciem koni. Słowianie ze Szczecina mieli zwyczaj przeprowadzania osiodłanego świętego konia przez włócznie ułożone na ziemi. W ten sposób wróżyli pomyślność lub niepowodzenie w wyprawach zbrojnych. Złym znakiem było dotknięcie włóczni. Koń szczeciński, zdaniem Herborda, był wielki, tłusty, czarnej maści i bardzo dziki. Nie wolno było go dosiadać, ani używać do pracy. Na co dzień opiekował się nim jeden z czterech najwyższych kapłanów. O niezwykłym znaczeniu konia we wczesnym średniowieczu świadczą też źródła materialne. Czaszki końskie jako tak zwane ofiary zakładzinowe stosunkowo często umieszczano pod fundamentami domów mieszkalnych i obiektów publicznych, np. wałów obronnych i świątyń. Znane są też przypadki umieszczania końskich łbów nad bramami prowadzącymi do wnętrz grodów oraz pochówki koni w obrębie cmentarzysk wczesnośredniowiecznych.

Największy zbiór drewnianych figurek koników pochodzi z badań wykopaliskowych w Gdańsku. Większość z nich ma starannie wyprofilowane szczegóły anatomiczne: oczy, nozdrza, uszy, pysk, a w kilku przypadkach zachowały się otwory do zawieszania na sznurku czy rzemyku lub mocowania do większego obiektu. Wiąże się to z funkcją estetyczną bądź apotropaiczną. Niektóre z figurek mają wyraźne ślady cięć, które część badaczy wiąże z celowym niszczeniem podczas akcji chrystianizacyjnej, co podkreśla kultowy charakter tych przedmiotów, podobnie jak symbole solarne (np. na figurce z Nakła nad Notecią). Część badaczy pozostaje przy pierwotnej zabawkowej interpretacji funkcji wczesnośredniowiecznych koników drewnianych.

Bibliografia

  • Filipowiak, Władysław, Słowiańskie wierzenia pogańskie u ujścia Odry, W: red. M. Kwapiński, H. Paner, Wierzenia przedchrześcijańskie na ziemiach polskich, Gdańsk 1993, 19–46.
  • Kajkowski Kamil, Szczepanik Piotr, Drobna plastyka figuralna wczesnośredniowiecznych Pomorzan, „Materiały Zachodniopomorskie” 2012, Nowa Seria 9, 207–247.
  • Kowalska, Anna B., Archeologia o dzieciach w średniowiecznym Szczecinie, W: Ekskluzywne życie – dostojny pochówek, W: red. M. Rębkowski, W kręgu kultury elitarnej wieków średnich, Wolin 2011, 67–83.
  • Rulewicz, Marian, Wczesnośredniowieczne zabawki i przedmioty do gier z Pomorza Zachodniego (z badań archeologicznych prowadzonych w latach 1947–1958), „Materiały Zachodniopomorskie” 1958, 4, 303–354.
  • Słupecki, Leszek P., Slavonic Pagan Sanctuaries, Warszawa 1993.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: dr Anna Bogumiła Kowalska