Wczesnośredniowieczna figurka szachowa ze Szczecina

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
Wczesnośredniowieczna figurka szachowa ze Szczecina
Wczesnośredniowieczna figurka szachowa ze Szczecina
Lokalizacja Muzeum Narodowe w Szczecinie, sygn. A/21497
Data powstania koniec XI – początek XII wieku
Materiał drewno;

wysokość: 2,9 cm; średnica 1,9


Figurka szachowa ze Szczecina - zabytek archeologiczny ze zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie. Szczecin, Stare Miasto, Podzamcze. Kwartał V, wykop VI, warstwa XXXI, archeologiczne badania wykopaliskowe w 1992 r.

Opis

Najstarsze źródło pisane, w którym znaleziono informacje o szachach pochodzi z około VI wieku. Jednakże zgodnie z wynikami badań językoznawczych pierwotna odmiana gry, która ewolucyjnie przekształciła się w szachy jakie znamy obecnie, mogła być znana dużo wcześniej, bo już na przełomie I i II wieku. Wiedza o niej przetrwała w tradycji ustnej przekazywanej z pokolenia na pokolenie, w legendach i opowieściach hinduskich, perskich i arabskich. Nadal jednak miejsce i okoliczności powstania tej strategicznej gry logicznej pozostają nieznane, choć najczyściej badacze wskazują na Indie, gdzie już w II stuleciu była znana gra rozgrywana na jednobarwnej planszy podzielonej na 64 pola, tzw. astapada, co dosłownie oznacza „osiem nóg”. Z tego typu tradycyjnych gier wykształciły się szachy, które przejęły od nich tablicę i figury.

Najstarsze szachy nie służyły rozrywce umysłowej, w kulturze hinduskiej były częścią obrzędów i rytuałów o charakterze religijnym, a niemal każdy z jej elementów miał znaczenie symboliczne. Plansza – szachownica jest ściśle związana z symboliką systemu ósemkowego. W nauce panuje dość powszechne przekonanie, że czatarunga, poprzedniczka szachów, odwzorowywała rzeczywistość militarną, a poszczególne figury można łączyć z formacjami wojskowymi o zróżnicowanej sile bojowej. Do gry-walki stawały cztery armie, które dysponowały takimi samymi bierkami. Dwie najważniejsze to szach – władca i wezyr – dowódca wojsk, występujący jako potężni mężczyźni na słoniach, a dalej wojownicy na słoniach, wojownicy konni, wojownicy na rydwanach i wreszcie na obrzeżach planszy wojownicy piesi, których wyobrażały zwykłe pionki. Istnieje przypuszczenie, że w tej grze stosowano kostkę, o ruchu poszczególnych figur decydował zatem przypadek. W VI stuleciu szachy znane były już w Persji jako chatrang – gra dostosowana do rozgrywki między dwiema osobami, ale także zajmująca jedno z najważniejszych miejsc w systemie edukacji. To właśnie Persowie utworzyli pierwszy Nany zbiór instrukcji, rodzaj podręcznika pod nazwą Kalila wa Dimna. Traktat ten w VIII stuleciu znany był również w Europie dzięki przekładowi z języka arabskiego Abdullaha ibn al-Mugaffa.

Znaczącą transformację szachy zawdzięczają Arabom, którzy przejęli ją od Persów prawdopodobnie około połowy VII wieku i nadali je nazwę shatranj. Zasadnicza zmiana wiązała się z dostosowaniem figur do zaleceń Koranu zakazującego realistycznego przedstawiania istot żywych, ludzi i zwierząt. Piękne, realistyczne figury władców, wojowników, piechurów, słoni i koni stosowane na terenach azjatyckich zastąpiły formy zgeometryzowane zawierające symboliczne treści: władcę i wezyra na słoniach zastąpiono na przykład figurami walców z wybrzuszeniami symbolizującymi postać ludzką, które różniły się między sobą jedynie wielkością. Wojownika konnego zastąpiła stożkowata figura z symbolicznie zaznaczonym końskim łbem, a wojownika na słoniu obrazowała walcowata, rozdwojona na końcu figura symbolizująca dwa kły. Rydwanowi bojowemu nadano kształt prostopadłościanu z wycięciem u góry, piesi wojownicy przedstawieni zostali jako stożki z okrągłym zakończeniem. W świecie arabskim figury szachowe często wykonywano z ekskluzywnych surowców, takich jak kość słoniowa i kryształ górski. Arabowie zrezygnowali także z kostki do gry, a tym samym z przypadkowości ruchów na tablicy. Każda z figur zyskała określoną rangę i wartość, a poruszanie nimi na szachownicy zyskało ogromną liczbę kombinacji. W ten sposób szachy stały się grą podobną do znanej obecnie, całkowicie intelektualną, niezwiązaną ze sferą religijno-obrzędową.

Z X–XI stulecia znane są najstarsze zapisy rozwiązywania problemów szachowych, tzw. mansubat, bogato ilustrowane, przedstawiane na tle opowieści rodzajowych, często romantycznych. Jedna z nich głosi, że księżna Dilaram, żona szachisty, który roztrwoniwszy w grze cały majątek zastawił w ostatnim rozegraniu swoją małżonkę, podsunęła mu kombinację ruchów i tym samym uratowała ich związek. Ze świata arabskiego znani są też z imienia pierwsi szachiści. Grę tę włączono do kanonu zachowań dworskich, zarówno mężczyzn, jak i kobiet, co przyczyniło się do postrzegania szachów nie tylko jako gry o charakterze militarnym, ale także rozgrywek miłosnych.

Na teren Europy szachy trafiły przez Hiszpanię, Portugalię i Sycylię. Zdaniem niektórych badaczy w szachy grał Karol Wielki, a w IX stuleciu znane były w Skandynawii, na terenie Niemiec, a być może także Rusi, chociaż część badaczy jest zdania, że na Rusi Kijowskiej znane były dopiero od XI wieku, gdzie miały dotrzeć bezpośrednio z Persji. Ta wymagająca logiczne myślenia i strategii gra początkowo z trudem zyskiwała aprobatę ze względu na skomplikowane zasady i niezrozumiałą symbolikę figur. Najstarszy europejski zbiór reguł objaśniających zasady tej gry, Versus de schachis, pochodzi z 990 roku, z klasztoru benedyktynów w Einsiedeln w Szwajcarii.

W Europie szachy po raz kolejny w swojej długiej historii uległy przeobrażeniom, tym razem związanym z dopasowaniem do systemu wartości świata chrześcijańskiego, do reguł, jakie powinny rządzić idealnym społeczeństwem feudalnym. Oprócz nowej terminologii po raz pierwszy w szachach pojawiła się postać kobieca – królowa, która zastąpiła wezyra, a pierwotne figury wojowników na słoniach przyjęły postać duchownych chrześcijańskich, czyli postaci ważnych w społecznościach chrześcijańskich. Miejsce rydwanu zajęła wieża – naśladownictwo elementu wyróżniającego się w średniowiecznej architekturze. Tego typu zmiany miały związek z regionem Europy i lokalną kulturą, w obrębie której szachy funkcjonowały. W Europie łacińskiej figury szachowe odzwierciedlać miały idealne społeczeństwo hierarchiczne, w Skandynawii wyobrażały postaci ważne dla tamtejszych społeczności, na przykład biskupów czy beserkerów – nordyckich wojowników. Z czasem szachy, w świecie chrześcijańskim gra strategiczna o charakterze rozrywki umysłowej, stały się niemal synonimem kultury dworskiej we wszystkich krajach europejskich. W późnym średniowieczu weszły na stałe do kanonu zajęć rycerzy wypierając wcześniejsze gry planszowe. Nieocenionym źródłem informacji na ich temat w późnym średniowieczu jest "Księga o szachach, grach w kości i grach tablicowych", traktat z lat. 80. XIII wieku Alfonsa X Mądrego, króla Kastylii i Leonu. Zawiera między innymi opis figur i planszy, a także szereg zadań i problemów szachowych. W tym stuleciu plansze były już dwukolorowe: żółto-czarne, czarno-czerwone lub biało-czerwone. Wykonywano je drewna zwykłego lub szlachetnego, takiego jak heban, a nawet z metali szlachetnych, złota i srebra, a także z kości słoniowej.
Z badań wykopaliskowych ośrodków grodowych, osad, zamków i miast europejskich i skandynawskich znane są figury wykonywane z różnych surowców – pospolitych, najczęściej z drewna oraz szlachetnych, takich jak kość słoniowa, bursztyn i poroże. Wyjątkowym i unikatowym znaleziskiem archeologicznym jest prawie kompletny zestaw figur szachowych z poroża jelenia znaleziony w Sandomierzu, datowany na wczesne średniowiecze – wiek XII lub 1. połowę XIII. Warto wspomnieć także o mniej szlachetnym obliczu szachów, które miały też znamiona gry hazardowej, wspominanej już w źródłach arabskich, a potępianej przez kościół. Najwcześniejsze znane z europejskich źródeł pisanych napiętnowanie szachów znane jest z 1182 roku, z reguły templariuszy spisanej przez Bernarda z Clairvaux. W ciągu XI i XII stulecia postrzeganie szachów jako rozrywki umysłowej uległo całkowitej zmianie. W XIV i XV powstawały spisy zasad, z których za jeden z ważniejszych uważa się Traktat o obyczajach i powinnościach szlachty na podstawie gry w szachy z około 1300 roku tłumaczony z łaciny między innymi na język czeski, francuski i niemiecki. W postaci nieco zmodyfikowanej późnośredniowieczne reguły gry przetrwały do dziś.

Można zadać pytanie, w wyniku jakich procesów kulturowych szachy dotarły we wczesnym średniowieczu na Pomorze? Z badań archeologicznych na terenie dzielnicy nadodrzańskiej pochodzi jedna wieża szachowa, znaleziona w warstwach kulturowych datowanych na koniec XI – początek XII wieku. Reprezentuje ona abstrakcyjną wersję bierek w postaci ukształtowanej w kulturze zachodnioeuropejskiej.

W tym czasie grę tę znano już w Europie łacińskiej. Oprócz szachów w XI–XII wieku w Szczecinie znane były różne inne gry planszowe z wykorzystaniem bierek podobnych do szachowych. Świadczą o tym znaleziska głównie z centralnej części tzw. dzielnicy nadodrzańskiej – szczecińskiego podgrodzia rozciągającego się pomiędzy wzgórzem zamkowym a Odrą, od dzisiejszej ulicy kard. S. Wyszyńskiego po Basztę Siedmiu Płaszczy. Oprócz drewnianej wieży i domniemanej bierki z bursztynu (zachowała się tylko niewielka część) związanych z szachami znaleziono dwie figurki drewniane zbliżone do szachowych, bez analogii w innych ośrodkach wczesnośredniowiecznych. Nie można wykluczyć, że mogą być lokalną reminiscencją figur szachowych. Z grami planszowymi łączą się również gliniane krążki i kulki.

Dzielnica nadodrzańska z bezpośrednim dostępem do portu stawała się w 2. połowie XI – w początkach XII wieku centrum gospodarczym Szczecina, a podstawą dobrobytu jej mieszkańców był obrót towarami masowymi – zbożem i produktami leśnymi. Po upadku emporiów rzemieślniczo-handlowych związanych z funkcjonowaniem handlu dalekosiężnego, rosło znaczenie wymiany wewnętrznej, odbywającej się na lokalnych targowiskach, źródłowo poświadczonych dopiero w XII wieku, ale już wówczas odbywającymi się dwa razy w tygodniu. Te sprzyjające wzrostowi ogólnego dobrobytu zmiany można wiązać ze stopniowym umacnianiem się roli miejscowych możnowładców i szerszym otwarciem na impulsy kulturowe płynące z łacińskiego zachodu Europy. Przekazy pisane hagiografów św. Ottona z Bambergu informują, iż najpewniej około połowy XII stulecia miasto zyskało nowy człon – przylegającą do umocnień podgrodzia słowiańskiego osadę obcych osadników, rządzących się własnymi prawami, otoczoną osobnymi obwarowaniami, ale też wnoszącą nową jakość do życia społecznego i gospodarczego. Rozpatrując sytuację ekonomiczną mieszkańców Szczecina w tym okresie w świetle źródeł archeologicznych schyłek XI – początek XII stulecia był okresem ogólnego dobrobytu w Szczecinie. Miasto stopniowo zajmowało czołową pozycję wśród miast pomorskich o znaczącej roli gospodarczej. Otoczone wałami przyciągało okoliczną ludność, tworzącą wokół niego otwarte osiedla. W początkach XII wieku był to już kilkutysięczny zespół osadniczy, w którym w sposób naturalny funkcje gospodarcze przejęło podgrodzie z targiem i portem, reprezentacyjne natomiast, najpewniej z ważniejszymi instytucjami miejskimi, siedzibą księcia i kąciną Trzygłowa pełniła dzielnica na wzgórzu. Nowy rozdział w dziejach miasta zapoczątkowało wprowadzenie władzy książęcej u schyłku 2. ćwierci XII stulecia, a zwłaszcza wprowadzanie chrześcijaństwa jako religii obowiązującej i włączenie Szczecina, jako ważnego centrum administracji państwa zachodniopomorskiego o znaczącej roli gospodarczej do świata kultury zachodnioeuropejskiej. Zdobycie Szczecina przez wojska Bolesława Krzywoustego na przełomie lat 1121/1122 oznaczało włączenie Pomorza Zachodniego w struktury państwa polskiego. Dobrobyt zapewniały niektórym mieszkańcom rozległe majątki ziemskie, a rytm gospodarczy określała warstwa możnowładców organizujących podział pracy w swoich „familiach”. W źródłach archeologicznych czytelne są oznaki chwilowego załamania tej pomyślnej koniunktury na czas najazdu Bolesława Krzywoustego oraz zarazy, która miała zdziesiątkować mieszkańców miasta w 1126 roku. W sumie jednak był to czas szerszego otwarcia się miasta na impulsy zewnętrzne i szybkiego przyswajania zachodnioeuropejskich kulturowych cywilizacyjnych, w tym także gry w szachy, rozrywki wymagającej znacznego potencjału umysłowego.

Bibliografia

  • Bell, R. C. 2010. Board and Table Games from Many Civilizations. Dover.
  • Bubczyk, R. 2005. Szachy i rycerze. O grach planszowych w angielskiej kulturze późniejszego średniowiecza. Lublin.
  • Davidson, A. H. 1949. A Short History of Chess. New York.
  • Gąssowska, E. 1964. Wczesnośredniowieczne szachy z Sandomierza. Archeologia Polski 9/1, 148–169.
  • Giżycki, J. 1984. Z szachami przez wieki i kraje. Warszawa.
  • Huizinga, J. 2007. Homo ludens. Zabawa jako źródło kultury. Warszawa.
  • Josten, G. 2001. Chess – a living fossil. Kolonia.
  • Kowalska, A. B. 2011. Życie codzienne mieszkańców wczesnośredniowiecznego Szczecina w świetle źródeł archeologicznych. W: A. B. Kowalska, M. Dworaczyk, Szczecin wczesnośredniowieczny. Nadodrzańskie centrum. Warszawa, 217–344.
  • Litmanowicz, W., Giżycki, J. 1986. Szachy od A do Z. Tom I. Warszawa.
  • Murray, H. J. R. 1913. A history of Chess. Oxford
  • Murray, H. J. R. 1952. A history of Board Games other than Chess. Oxford.
  • Pastoureau, M. 2006. Średniowieczna gra symboli. Warszawa.
  • Pijanowski, L., Pijanowski W. 2006. Gry świata. Encyklopedia. Warszawa.
  • Romanowicz, P. 2016. Zabawa w średniowiecznym mieście. Studium archeologiczne z miast południowego Bałtyku. Szczecin.
  • Rulewicz, M. 1958. Wczesnośredniowieczne zabawki i przedmioty do gier z Pomorza Zachodniego (z badań prowadzonych w latach 1947–1958). Materiały Zachodniopomorskie 4, 303–354.
  • Sołtysiak, M. 2014. Archeologia szachów. Przyczynek do badania zmian kulturowych dotyczących pozycji kobiet w średniowieczu, na przykładzie transformacji figury wezyra w królową. Homo Ludens 1, 153–170.
  • Stempin, A. 2010. Figury szachowe – przybory średniowiecznej gry edukacyjnej. W: D. Zołądź-Strzelczyk, K. Kabacińska (red.), Dawne i współczesne zabawki dziecięce. Poznań, 41–53.
  • Stempin A. 2012. Magia gry – sztuka rywalizacji. Katalog wystawy. Poznań.
  • Stempin, A. 2008. Czy we wczesnym średniowieczu, na południowym wybrzeżu Bałtyku, grano w szachy? W: M. Bogucki, M. Franz, Z. Pilarczyk (red.), Kultura ludów Morza Bałtyckiego. Tom 1. Toruń, 195–209.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: dr Anna Bogumiła Kowalska