Fortyfikacje szwedzkie

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj

Fortyfikacje szwedzkie powstały z inicjatywy króla szwedzkiego Gustawa Adolfa po zajęciu Szczecina w 1630 roku.

Rozwój fortyfikacji szwedzkich w latach 1630-1713

Projekt obwarowań Szczecina Davida Portiusa z 1631 roku

Szwedzi po przejęciu w 1630 roku miasta Szczecina, powiązali stare średniowieczne umocnienia, składające się z murów, bram, fos i wałów ziemnych oraz baszt, z nowo wybudowanymi fortyfikacjami, jednocześnie wyposażając miasto w system powiązanych ze sobą umocnień ziemnych otaczających leżące dotąd poza murami osiedla - Osiedle Klasztorne (Klosterhof) na północy i fragment Górnego Wiku (Oberwiek) na południu. Umocnienia te składały się z ośmiu, wysuniętych na zewnątrz i połączonych kurtynami stałych szańców - bastionów, zwanych kolejno od północy: Bastion Panieński (Frauenbastion), Bastion Kaggen’a (Kaggenbastion), który otrzymał swe miano od nazwiska generała szwedzkiego Kagge, następnie Bastion Piotrowy (Petribastion), Bastion Młyński (Mühlenbastion), Bastion Wysoki Kawaler (Hohe Cavalierbastion), zwany także Bastionem Górnym Rycerskim lub „bastionem z kawalerem” (Kavalierbastion), Bastion Królewski (Königsbastion), Bastion Passawski (Passauerbastion) i Bastion Ślimaczy (Schnecken – Bastion), wszystkie wybudowane w latach 16311639. Ostatni dziewiąty bastion usytuowany naprzeciw obecnego gmachu Książnicy Pomorskiej, któremu z uwagi na położenie nadano numer VIII, dobudowano nieco później, a mianowicie po 1677 roku, gdy dotychczasowy rawelin, broniący miasto od południowej strony zamieniono na szaniec, nazwany z czasem Zielonym Szańcem (Grüne Schanze).
Autorem planu budowy nowych fortyfikacji miejskich był szwedzki inżynier Daniel Portius, a roboty budowlane prowadzono pod kierunkiem holenderskich fortyfikatorów: Noe Janssena i Harmsa Klassena od 13 czerwca 1631 roku do 14 października 1639 roku. Dodatkowo zaplanowano budowę szańca gwiaździstego przy drodze prowadzącej do Berlina (Stern-Schanze). W latach 1630-1659 i 1659-1713, w dwóch etapach, zrealizowano rozbudowę dotychczasowych umocnień na przedpolu murów miejskich od zachodu i północy, a także częściowo obwarowano Górny Wik (linią obrony zwaną Störfang, a także alte Werke) i Dolny Wik (linią obrony Lange Linie), następnie Łasztownię, Kępę Parnicką i Bielawę, wyspę na południowym krańcu obecnej Wyspy Grodzkiej. Nieczynna po oblężeniu w 1659 roku Brama Passawska została zastąpiona przebitą w murach miejskich Bramą Nową (Neue Tor). Na przedpolu Bastionu Panieńskiego pomiędzy 1706 a 1713 rokiem wybudowano fort zwany „Nowym” (Neue Werk), a wzdłuż obecnej ulicy Gdańskiej cztery kolejne dzieła fortyfikacyjne, z tego jedno otoczone fosą w miejscu obecnej elektrowni „Szczecin”. W ramach wybudowanych w latach 1630 – 1639 fortyfikacji ziemnych na Łasztowni w 1659 roku powstała Brama Kozia (Ziegentor), umożliwiająca dojście do położonych wzdłuż Duńczycy składów drewna i smoły a także na pobliskie Łąki Mieleńskie (Möllenwiesen) położone tuż „poza nowymi szańcami"(ausserhalb der neuen Schanzen, 1658), a także przejazd przez wał nazwany później Bramą Parnicką (Parnitztor), i umożliwiający wyjazd tzw. Kamienną Drogą w kierunku Dąbia. Plany z drugiej połowy XVII wieku wykazują także istnienie półstałych fortyfikacji polowych od Pomorzan do Grabowa, poprowadzonych wokół miasta na skraju obniżenia zwanego "Świńską Doliną" , które od południowej części miasta określano nazwą (Im Schwyngrund, a od północnej In Schwyne Grund), idąc od rzeki Odry wzdłuż obecnej ulicy Dąbrowskiego, Alei Bohaterów Warszawy, poprzez Jasne Błonia do ulicy Matejki i ponownie do Odry. Bieg rzeki zamknięto kłodami pływającymi i palisadą.

Elementy fortyfikacji szwedzkich w latach 1630-1713

Rozplanowanie umocnień szwedzkich Szczecina z lotu ptaka w roku 1641
  • Mury miejskie i baszty;
  • bramy miejskie:
  • Fosa;
  • wały ziemne, główny i przedwale, przedzielone kolejną fosą;
  • bastiony i raweliny przed bastionami:
    • Bastion Panieński (Nr I, bastion na przedpolu Bramy Panieńskiej),
    • Bastion Kaggen’a (Nr II, bastion nazwany na cześć komendanta twierdzy Nielsa Kagge, który sprawował swój urząd od 31 lipca 1638 r.; położony w miejscu istniejącego przed 1945 r. Domu Marynarza, a po 1945 Domu Rybaka przy ulicy Małopolskiej),
    • Bastion Piotra (Nr III, bastion noszący nazwę od przylegającego do szyi bastionu kościoła Św. Piotra i Pawła),
    • Bastion Młyński (Nr IV, bastion usytuowany na przedpolu Bramy Młyńskiej),
    • Bastion Kawalera, także Wysoki Kawaler lub Bastion Górny Rycerski (Nr V, w 1677 nazywany Dass hohe Rondel; położony na terenie usytuowanym pomiędzy obecnym Placem Żołnierza Polskiego a Placem Lotników),
    • Bastion Królewski (Nr VI, bastion nazwany na cześć króla szwedzkiego Karola X Gustawa; położony w miejscu obecnego budynku Poczty Polskiej S.A. przy Alei Niepodległości),
    • Bastion Passawski (Nr VII, położony u zbiegu ulicy Dworcowej i ulicy 3. Maja),
    • Bastion Zielony, (Nr VIII, powstały z istniejącego tu wcześniej rawelinu, przebudowanego po oblężeniu w 1677 roku na bastion (Bastion VIII Zielony [Szaniec]); położony w miejscu Czerwonego Ratusza),
    • Bastion Ślimaczy (Nr IX, początkowo półbastion, później nazywany Bastionem IX Św. Ducha lub Ślimaczym; ta ostatnia nazwa powstała od formy obiektu, gdyż na usytuowaną wysoko działobitnię bastionu prowadziła spiralna droga. Po 1679 roku powstał przy nim Port Twierdzy, a następnie wzdłuż Bastionu IX kanał wodny zwany Basenem Twierdzy, wyprowadzony z rzeki Odry w miejscu obecnej ulicy Nowej.
  • Kurtyny;
  • fosa wodna;
  • drogi zakryte między fosą a wałem rawelinów;
  • baterie dział;
  • kozły hiszpańskie i palisady;
  • kłody pływające i palisada w nurcie rzeki;
  • linie obrony Lange Linie od zachodu i Störfang (Alte Werk) od południa, usytuowane na terenie wzniesienia Góry Młyńskiej i Górnego Wiku;
  • dzieło polowe fort „Neue Werk” na Dolnym Wiku;
  • forty przy drodze do Dąbia;
  • stałe i półstałe fortyfikacje polowe wokół miasta;
  • Szaniec Gwiaździsty położony na wschodnim skraju późniejszego Fortu Prusy, na terenie obecnego osiedla mieszkaniowego „Fort Prusy” przy ulicy Kusocińskiego.

Przypisy


Bibliografia

  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Stettin Leon Sauniers Buchhandlung 1926.
  • Knap P., Twierdza Szczecin (Festung Stettin) 1724 – 1873 W: sedina.pl-Portal Miłośników Dawnego Szczecina.
  • Zaremba P., Orlińska H., Urbanistyczny rozwój Szczecina. Poznań 1965.
  • Kozłowska I., Szczecińskie fortyfikacje nowożytne, rola fortyfikacji nowożytnych w kształtowaniu układu przestrzennego miasta Szczecina oraz wpływ analizy historycznej na współczesne działania projektowe i zakres ochrony konserwatorskiej. Rozprawa doktorska. Szczecin 2007 (zasoby internetowe).



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk