Generalny superintendent prowincji pomorskiej

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj

Superintendent

  • Superintendent - duchowny protestancki będący zwierzchnikiem duchowieństwa określonego terytorium.
  • Generalny superintendent - zwierzchnik całego Kościoła w danym kraju.

Historia

W 1534 roku na sejmie w Trzebiatowie książęta pomorscy uznali luteranizm religią panującą w Księstwie Pomorskim. Podstawą nowej organizacji Kościoła ewangelickiego stała się ordynacja kościelna (niem. Kirchenordnung) z 1535 roku autorstwa Johanna Bugenhagena. Ordynacja ta w latach następnych została uzupełniona tzw. agendą kościelną (niem. Kirchenagende) z roku 1542 oraz kolejnymi rozporządzeniami z lat 1556, 1569 i 1591. W świetle tychże głową nowego Kościoła był panujący. Terytorium Księstwa podzielono na trzy superintendentury (w Szczecinie, Wolgast i Słupsku). Pierwszym superintendentem w księstwie wołogoskim był Johann Knipstro, w księstwie szczecińskim Paul vom Rode, a w Słupsku Jakob Hogensee. Po roku 1548 superintendentury te zaczęto określać mianem generalnych w odróżnieniu do funkcjonujących także superintendentur miejskich. W 1558 roku powołano osobnego superintendenta dla dominium kamieńskiego.

Pierwsza protestancka ordynacja kościelna dla całego Pomorza opracowana przez Jana Bugenhagena

Organem ustawodawczym w Kościele ewangelickim były coroczne synody. Obok synodów generalnych - zwoływanych od 1541 roku - zbierały się także synody prowincjonalne. W obradach synodów generalnych uczestniczyli duchowni z większych ośrodków miejskich oraz przedstawiciele wyższej administracji kościelnej. Na synody prowincjonalne zapraszano duchowieństwo z małych miast, wsi oraz nauczycieli. Ich obradom przewodniczył początkowo superintendent generalny, a z czasem prepozyt wyznaczony spośród duchownych miasta - ośrodka synodu.

W 1545 roku na synodzie w Szczecinie postanowiono o utworzeniu konsystorzy będących organem administracyjno-sądowym Kościoła pomorskiego. W 1595 roku synod generalny przekazał większość kompetencji superintendentów generalnych konsystorzowi, a oni sami weszli w ich skład. Pierwsze konsystorze ulokowano w Greifswaldzie i Szczecinie. W XVIII wieku utworzono także konsystorz w Koszalinie.

Po upadku Księstwa Pomorskiego podzielono jego terytorium pomiędzy Szwecję i Brandenburgię. W skład państwa szwedzkiego na prawach wieczystego i bezpośredniego lenna Rzeszy weszła cała zaodrzańska część Księstwa wraz z Rugią, wyspami Uznam i Wolin, oraz ujście Odry wraz z miastami Szczecin, Gartz, Dąbie, Goleniów, Gryfino i Kamień Pomorski. Brandenburgia otrzymała pozostałą część państwa Gryfitów oraz terytorium dominium kamieńskiego. Wcześniej, jeszcze w roku 1637, Polska dokonała inkorporacji ziemi lęborsko-bytowskiej pozostającej od 1454 roku we władaniu książąt pomorskich (od 1526 jako lenno polskie). W roku 1657 na mocy traktatu welawsko–bydgoskiego terytorium to zostało przekazane Brandenburgii w dziedziczne lenno.

Posiadłości szwedzkie na Pomorzu zmniejszyły się znacząco dopiero w roku 1720, kiedy na mocy traktatu pokojowego w Sztokholmie, królowa szwedzka Ulryka Eleonora za odszkodowanie w wysokości 2 mln talarów odstąpiła Prusom posiadłości na południe od rzeki Peene, deltę Odry wraz ze Szczecinem oraz wyspami Uznam i Wolin. Szwedzkie władztwo na Pomorzu ograniczało się odtąd do wyspy Rugii i obszaru na północ od Peene wraz miastem Stralsund jako nową stolicą regionu i przetrwało w tym kształcie do roku 1815, kiedy decyzją Kongresu Wiedeńskiego terytoria te przekazano Prusom.

Wraz z podziałem terytorium Księstwa Pomorskiego kwestie religijne w poszczególnych jego rejonach rozwijało się zgodnie z polityką wewnętrzną państw - sukcesorów Księstwa, a dalsza ewolucja struktur kościelnych odbywała się w ramach nakreślonych przez ustawodawstwo tychże państw. Władze szwedzkie na podległych sobie terytoriach silnie ingerowały w sprawy religii, chcąc dostosować miejscową organizację kościelną do ortodoksyjnego modelu szwedzkiego Kościoła luterańskiego. Natomiast w części brandenbursko-pruskiej władze skupiały się na kontroli administracyjnej Kościoła[1].

Siedzibą najwyższego organu władzy kościelnej szwedzkiej części Pomorza był Greifswald. Tamtejszy Konsystorz był ściśle związany z uniwersytetem. Na jego czele stał generalny superintendent. W skład wchodzili także prokanclerz i profesor teologii oraz zazwyczaj rektor lub dziekan, a także dyrektor i trzech radców wywodzących się także ze środowiska akademickiego. Konsystorz do roku 1681 działał według instrukcji z 1569 roku. W toku kolejnych aktów prawnych superintendent generalny uzyskał prawo udziału w obradach sejmu nad sprawami kościelnymi, a Konsystorz przejął sprawy wojskowe oraz pełnił funkcję cenzora. W roku 1700 utworzono w Szczecinie Podkonsystorz (Konsystorz szczeciński zniesiono w 1657 roku). Po roku 1720 władztwo szwedzkie na Pomorzu liczyło zaledwie 97 parafii skupionych w 7 synodach podległych Konsystorzowi w Greifswaldzie.

W części brandenbursko-pruskiej zgodnie z ustawą o ustroju rządu z 1654 roku najwyższym organem władzy Kościoła luterańskiego i reformowanego był Konsystorz Ewangelicki, z siedzibą w Kołobrzegu (od 1653 roku), a potem w Stargardzie (od 1668 do 1738 roku) składający się z generalnego superintendenta, dyrektora (szlachcic) oraz dwóch radców (w tym mieszczanin).Do kompetencji konsystorza należało: egzaminowanie i ordynowanie kandydatów na pastorów, sądownictwo duchowne (bez prawa egzekucji), zarząd i kontrola nad kościołami, szkołami, szpitalami i przytułkami. Funkcje te wypełniał przy pomocy komisji wizytacyjnych. Konsystorz sprawował bezpośrednią władzę nad prepozytami i superintendentami stojącymi na czele synodów skupiających około 20 parafii[2].

W 1720 roku w:Fryderyk Wilhelm I powołał dla terytoriów przyłączonych do Prus samodzielnego superintendenta generalnego (Joachim Friedrich Schmidt). W 1725 jego kompetencje przejął superintendent Laurentius David Bollhagen, którego już rok później w pełnieniu obowiązków zastępował Johann Gottfried Hornejus powołany w 1733 roku na generalnego superintendenta Pomorza zaodrzańskiego. W 1738 roku w przejętym przez Prusy Szczecinie umieszczono przeniesioną ze Stargardu siedzibę Konsystorza Ewangelickiego, a na jego czele postawiono Johanna G. Horenjusa, tym samym ujednolicono zarząd i organizację Pomorza pruskiego. Najwyższym organem władzy kościelnej był konsystorz z siedzibą w Szczecinie (w latach 1720-1726 i od 1738 roku), a w latach 1726-1738 w Stargardzie. Zmianie uległa nie tylko organizacja Konsystorza, ale także kompetencje superintendenta generalnego. Na czele Konsystorza stał prezydent Zarządu Pomorza. Jego działalnością kierował dyrektor będący radcą Zarządu, któremu pomagali superintendent generalny, radcy duchowni i świeccy. Podlegali mu także dwaj oddzielni dla każdej części Pomorza dyrektorzy dochodów kościelnych oraz prepozyci i superintendenci w obu częściach Pomorza.

W 1808 roku kierownictwo sprawami religijnymi przekazano Rejencji w Stargardzie. Na mocy rozporządzenia z 30 kwietnia 1815 roku dla każdej prowincji utworzono odrębne konsystorze działające pod zarządem nadprezydenta prowincji. W 1817 roku z kompetencji konsystorzy wycofano sprawy szkolne pozostawiając wyłącznie kwestie wyznaniowe. Do 1845 roku każdorazowo funkcję przewodniczącego konsystorza pełnił nadprezydent prowincji. W jego skład wchodzili ponadto superintendent i siedmiu członków świeckich i duchownych. W 1872 roku ostatecznie rozdzielono kompetencje konsystorza i państwa w sprawach dotyczących szkolnictwa. W 1877 roku konsystorze zostały poddane władzy nadrzędnej Wyższej Ewangelickiej Rady Kościelnej (niem. Evangelischer Oberkirchen) w Berlinie. Począwszy od roku 1933 zmianie uległa organizacja kościelna w Niemczech przy jednoczesnym ograniczeniu kompetencji konsystorzy. Władze nazistowskie nakazały utworzenie w poszczególnych prowincjach Kościołów krajowych podległych biskupowi Rzeszy. Ich administracja znalazła się w rękach Kancelarii Niemieckiego Kościoła (niem. Kirchenkanzlei der Deutchen Evangelischen Kirche), a władzę ustawodawczą stanowił Synod Narodowy (niem. Nationalsynode). Organizacja ta przetrwała w zasadniczym zrębie do 1945 roku.

Generalni superintendenci urzędujący w Szczecinie, Kołobrzegu i Stargardzie Szczecińskim

Utworzona w 1535 roku superintendentura z siedzibą w Szczecinie obejmowała terytorium księstwa szczecińskiego. Od linii rzek Świna i Odra na zachodzie po rzekę Grabowa na wschodzie, z wyłączeniem obszaru dawnego biskupstwa kamieńskiego. Szczecin pozostawał siedzibą generalnego superintendenta i konsystorza do roku 1657. Od 1653 roku siedzibą konsystorza był Kołobrzeg, a w latach 1668-1738 Stargard. W roku 1700 powołano w Szczecinie podkonsystorz, a ostatecznie siedzibą konsystorza i superintendenta generalnego Szczecin stał się ponownie w roku 1738.

Paul vom Rode pierwszy superintendent księstwa szczecińskiego w latach 1535-1563

Generalni superintendenci urzędujący w Wolgast i Greifswaldzie

Utworzona w 1535 roku superintendentura obejmowała ziemie księstwa wołogoskiego rozciągającego się na zachód od rzek Świna i Odra. Siedzibą konsystorza ewangelickiego dla księstwa wołogoskiego był od roku 1553 Greifswald. Generalna superintendentura wołogoska została zlikwidowana po włączeniu terytoriów zaodrzańskich do Prus. Wchodziła odtąd w skład kościelnej prowincji pomorskiej z siedzibą w Szczecinie.

Johann Knipstro pierwszy superintendent księstwa wołogoskiego w latach 1535-1556

Przypisy

  1. Archiwum Państwowe w Szczecinie. Przewodnik po zasobie archiwalnym. Akta do 1945 roku. Oprac. Radosław Gaziński, Paweł Gut, Maciej Szukała. Warszawa; Szczecin: Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych, 2002, s. 381
  2. Historia Pomorza. T. 2, do roku 1815. Cz. 3, Pomorze Zachodnie w latach 1648-1815. Red. Gerard Labuda. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2003, s. 400-404.

Bibliografia

  • Wachowiak, Bogdan. Reformacja na Pomorzu Zachodnim i w Nowej Marchii. W: Historia Pomorza. T. 2, Do roku 1815. Cz. 1, (1464/66-1648/57). Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1976, S. 802-850.
  • Archiwum Państwowe w Szczecinie. Przewodnik po zasobie archiwalnym. Akta do 1945 roku. Oprac. Radosław Gaziński, Paweł Gut, Maciej Szukała. Warszawa; Szczecin: Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych, 2002, S. 381-392. ISBN 83-89115-03-4.
  • Historia Pomorza. T. 2, do roku 1815. Cz. 3, Pomorze Zachodnie w latach 1648-1815. Red. Gerard Labuda. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2003, S. 400-404. ISBN 83-7177-187-8.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Sylwia Wesołowska