Herb książąt pomorskich

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Herb książąt pomorskich, witen, XV w. Fot. M. Pawłowski

Herb książąt pomorskich wykształcił się według norm heraldyki zachodniej, odmiennej od polskiej pod względem zasad, a częściowo i budowy, samo księstwo bowiem przez większość czasu swego istnienia należało do niemieckiego kręgu kulturowego.

Pomorska dynastia Gryfitów panowała na Pomorzu od połowy XII wieku do 1637 r. Dynastia była pochodzenia słowiańskiego,[1] choć z czasem w znacznym stopniu uległa zniemczeniu. W państwie pomorskim obowiązywała zasada dziedziczenia tronu w linii męskiej. Starano się również nie dopuścić do nadmiernego rozdrobnienia feudalnego poprzez to, że nawet w przypadku podziału państwa między liczniejszych członków rodziny rządzono wspólnie lub powierzano najstarszemu władzę zwierzchnią nad całością państwa. W 1295 r. doszło jednak do znamiennego podziału państwa na dwie części, w wyniku którego wyodrębniły się dwie linie książęce: starsza wołogoska i młodsza szczecińska. Podział ten utrzymał się aż do śmierci Ottona III, ostatniego przedstawiciela linii szczecińskiej w 1464 r., gdy książęta wołogoscy objęli władzę nad całym państwem.

Godło dynastii Gryfitów - gryf to legendarne zwierzę, posiadające ciało lwa, głowę i skrzydła orła oraz końskie uszy. W heraldycznym wizerunku cała przednią część ciała należy do orła, łącznie z łapami. Symbolizuje siłę, zręczność, czasem również podstęp. W świecie starożytnym oznaczał boską moc,[2] w mitach miał być strażnikiem skarbów i złota. W epoce chrześcijańskiej zaś symbolizował podwójną, boską i ludzką, naturę Chrystusa.

Herb książąt pomorskich 4-polowy, gulden, Bogusław X, 1498/99. Fot. M. Pawłowski

Nie do końca znane jest jego pochodzenie. Najwcześniejsze jego wizerunki pojawiły się w Mezopotamii i Egipcie, następnie w Indiach i na całym Bliskim Wschodzie, później także w starożytnej Grecji i Rzymie. W średniowieczu wyobrażenie to dotarło do Europy wraz z kupcami i krzyżowcami, po czym zadomowiło się na stałe, znajdując również żywe odzwierciedlenie w heraldyce.[3]

Powszechnie przyjmuje się, iż gryf był znakiem Gryfitów od samego początku. Jednakże trudno znaleźć odpowiedź na pytanie, dlaczego właśnie to wyobrażenie znalazło się w książęcym herbie. Prawdopodobnie na ten wybór miała wpływ panująca w heraldyce moda, choć istnieją teorie wywodzące bestie od polskiego orła.

Najwcześniejsze wizerunki herbu Gryfitów znane są z książęcych pieczęci. Po raz pierwszy gryf pojawił się na pieczęci księcia dymińskiego Kazimierza II, przywieszonej na dokumencie wystawionym w 1193 lub 1194 r.[4]

Aż do XV wieku brak źródeł, przybliżających kwestię barw gryfa pomorskiego. Ukazuje je dopiero chorągiew księcia szczecińskiego Kazimierza V, zdobyta przez Polaków pod Grunwaldem. Widnieje na niej czerwony gryf o złotych pazurach i dziobie na srebrnym tle. Tę samą kolorystykę dla herbu księstwa podają następnie XV-wieczne herbarze. Prawdopodobne zatem, iż czerwony gryf w srebrnym polu obowiązywał w całym księstwie. Niewykluczone jednak, że we wcześniejszym okresie herbem państwa był gryf starszej, wołogoskiej linii książęcej – czarny w złotym polu.[5]

Herb jednopolowy widniał na książęcych pieczęciach przez prawie dwa stulecia. W XV wieku pojawił się obok niego także herb wielopolowy. Pierwszy rzeczywiście pomorski herb wielopolowy został wprowadzony przez Eryka II w 2. poł. XV wieku. Opis tego herbu zachował się w materiałach związanych ze sporem o sukcesję szczecińską z elektorem brandenburskim:

1. czerwony gryf o złotym dziobie w srebrnym polu (Szczecin i Pomorze);
2. czarny gryf w złotym polu (Wolgast i Barth);
3. czerwony gryf w zielone pasy w skos w srebrnym polu (ziemia wendyjsk, Wenden);
4. na tarczy dwudzielnej w pas srebrny półgryf w czerwonym polu i przeszachowane pole złoto-błękitne (Bernstein);
5. na tarczy dwudzielnej w pas czarny półlew w złotym polu i czerwony mur w błękitnym polu (Rugia).

Herb złożony pojawiał się następnie często na monetach i pieczęciach Bogusława X oraz jego synów Jerzego I i Barnima XI, lecz herby umieszczane były na nich w różnych konfiguracjach. W interpretacji ich pól spotyka się wiele rozbieżności i sprzeczności. Niewiedza i swoboda w posługiwaniu się godłami doprowadziła do powstania i utrwalenia błędów, przez co do dzisiaj istnieją wątpliwości co do czasu powstania i pierwotnego zastosowania kolejnych symboli.

Na własnej pieczęci Jerzego I nad tarczą umieszczony został dodatkowo hełm prętowy oraz czapka książęca (Herzogshut) z pękiem pawich piór jako klejnotem. Czapka ta pojawia się potem także w kolejnych herbach, wskazując na miejsce książąt w hierarchii cesarstwa. W XV wieku zmienia się kształt czapki na szpiczastą, ozdobiona na czubku trzema pawimi piórami. Hełm z takim klejnotem umieszczony został następnie na wielkim herbie książęcym jako klejnot wołogoski.

Przełom XV i XVI wieku przyniósł kolejną znaczącą zmianę w herbie pomorskim, a mianowicie herb dziewięciopolowy, uzupełniany w XVI w. często o dziesiąte „krwawe pole” (Blutfahne [6]).

Rosnące znaczenie i niezależność państwa za Bogusława X sprawiły, iż zapragnął, by znalazło to odbicie w herbie. Poszerzono go o zatem dodatkowe cztery pola z herbami ziem, które dotąd nie były w nim reprezentowane. W niektórych przypadkach były to godła będące bardziej wyrazem aspiracji do tych ziem, niż faktycznym potwierdzeniem ich posiadania. Upowszechnił się dopiero po jego śmierci, wyłączność zaś osiągnął w drugiej połowie XVI w.[7] Wielki herb książęcy wg. znaczenia pól kształtował się następująco:

Herb książąt pomorskich 11-polowy, talar podwójny, Bogusław XIV, 1635. Fot. M. Pawłowski

1.Szczecin: koronowany czerwony gryf w błękitnym polu. Na hełmie (prętowym) szczecińskim umiejscowiona jest płaska czapka książęca z podszyciem gronostajowym i koroną, nad nią 2 lub 3 rzędy pawich piór[8];
2.Pomorze: czerwony gryf w srebrnym polu. Na hełmie znajduje się obszyta gronostajami szpiczasta czapka książęca z trzema krótkimi, pawimi piórami;
3.Kaszuby: czarny gryf w złotym polu, na hełmie zaś czapka książęca w kształcie beretu z sześcioma pawimi piórami oraz czarno-złote labry;
4.Ziemia wendyjska: czerwony gryf w zielone pasy w skos w srebrnym polu, na hełmie czapka lub zawój czerwono-zielony, ozdobiony kulką i trzema pawimi piórami;
5.Rugia: tarcza dwudzielna w pas złoto-błękitna, w górnym polu pół ukoronowanego czarnego lwa, w dolnym krokiew z trzech czerwonych cegieł. Na hełmie znajduje się czarno-złoty zawój, z którego wystają łodygi lilii i pawie pióra;
6.Uznam: srebrny rybogryf (pochodzący prawdopodobnie od herbu rodu Święców i błędnie przypisany wyspie Uznam), na hełmie czapka książęca w kształcie beretu z klejnotem tautologicznym i czerwono-złotymi labrami;
7.Barth: czarny gryf z dwoma białymi piórami na skrzydłach w złotym polu, na hełmie czapka książęca podszyta gronostajami, do której przyczepione są trzy łodygi lilii między pawimi piórami, a także czarno-złote labry[9];
8.Hrabstwo Choćków (Gützkow): czerwony krzyż skośny z czterema czerwonymi różami między ramionami w złotym polu, na hełmie płaska czapka z siedmioma pawimi piórami;
9.Wołogoszcz: tarcza dwudzielna w pas, w pierwszym polu srebrny półgryf na czerwonym tle, drugie pole jest przeszachowane, złoto-błękitne. Na hełmie widnieje zawój, z którego wystają dwa orle skrzydła, prawe jest podzielone, biało-czerwone, lewe zaś przeszachowane, błękitno-żółte[10];
10.Krwawe pole: barwy czerwonej, symbol praw udzielonych książętom przez cesarza.
11.W niektórych przedstawieniach umieszczano dodatkowe pole, przynależne książętom, którzy po sekularyzacji piastowali godność biskupa – Biskupstwo kamieńskie: czerwony krzyż w srebrnym polu.

Wraz z wprowadzeniem dziewięciopolowego herbu pojawiły się w nim renesansowe hełmy i trzymacze. Stosowane były na ogół w jednolity sposób we wszystkich herbach. Na zaszczytnym środkowym miejscu nad tarczą umieszczony jest hełm z klejnotem szczecińskim, drugi hełm, z prawej strony - to hełm z klejnotem pomorskim i trzeci, z lewej strony - z klejnotem rugijskim. Trzymacze w pierwszych herbach wielopolowych miały postać dwojga zwierząt, a mianowicie gryfa i lwa. Bardzo szybko pojawiły się jednak zupełnie inne trzymacze, które stały się nieodłącznym już elementem herbu - dwaj dzicy mężowie, uzbrojeni w maczugi, z listowiem dębowym wokół bioder. Ostatnim elementem pełnego herbu pomorskiego są labry. Te spływające z hełmu szczecińskiego są czerwono-błękitne, z pomorskiego czerwono-srebrne, a z rugijskiego czarno-złote.

Po upadku księstwa i rozdziale Pomorza między Brandenburgię i Szwecję, niektóre herby terytorialne zostały przejęte do herbów sukcesorów: Kaszub, Uznamu (z inna tynkturą), Barth, Choćkowa i biskupstwa kamieńskiego. Hełmy - szczeciński i pomorski wraz z klejnotami i labrami, jak i trzymacze przeszły do herbu brandenburskiego, te ostatnie następnie także i do pruskiego.

Przypisy

  1. Niektórzy historycy jak E. Rymar czy M. Gumowski przypisują jej piastowski rodowód, inni jak K. Kozłowski czy J. Podralski – rodzimy, pomorski.
  2. Gryf był symbolem Apollona, Artemidy, Dionizosa czy Nemezis.
  3. T. Bolduan, Gryf. Godło Pomorza, Gdańsk 1971, s. 17.
  4. N. Buske zwraca uwagę na brak całkowitej pewności co do faktu, iż to właśnie pieczęć Kazimierza zawierała wizerunek gryfa, za: R.-G. Werlich, Das neunfeldrige Wapien Herzog Bogislaws X von Pommern, w: Land am Meer. Pommern im Spiegel seiner Geschichte, hg. W. Buchholz, Köln-Weimar-Wien 1995, 307-334. Niejednokrotnie podaje się również datę późniejszą – 1214 rok, za którą opowiada się jednak mniejsza liczba historyków. Wcześniejszą podają m. in.: K. Bobowski, Z. Boras, G. Brzustowicz, R. Gaziński, M. Gumowski, K. Kozłowski, J. Podralski, E. Rymar czy R.-G. Werlich.
  5. R. Gaziński, Gryf był od zawsze, "Obserwator Zachodniopomorski", nr 5, 16. VII 1999, s.3.
  6. Blutfahne znaczy dosłownie krwawa chorągiew, przy opisywaniu pól herbowych powinno się więc używać raczej określenia "Blutschild" lub "Blutfeld", jednak w literaturze niemieckiej spotkałam się wyłącznie z nazwą Blutfahne (również tarcza herbowa przedstawiająca to pole na mapie Lubinusa podpisana jest właśnie w ten sposób), taką więc stosuję także przy opisie tarczy.
  7. R.-G. Werlich, op.cit., s. 316 – 334.
  8. T. Pyl, Die Entwicklung des Pommerschen Wappens im Zusammenhang mit den Pommerschen Landestheilungen, Greifswald 1894, s. 17-18; R. Gaziński, op.cit., s. 3.
  9. Interesujące jest także samo zagadnienie umieszczenia ziemi Barth w herbie wielkim. W mieście powstała książęca siedziba, z czasem zaczęto używać tej nazwy nie tylko dla obszaru samego Barth, ale także umownie dla całej stałolądowej części Rugii. Tworząc herb terytorialny Barth połączono właściwie dwa elementy: godło Wołogoszczy i klejnot z herbu rugijskiego.
  10. Pierwotnym herbem Wołogoszczy był przedstawiony w mowie obrończej z 1464 roku czarny gryf w złotym polu, przypisany następnie wyłącznie ziemi Barth, podczas gdy na Wołogoszcz przeniesiono herb ziemi Bernstein - dwudzielną tarczę z półgryfem i szachownicą, ważnej ze wzgl. strategicznych.


Bibliografia

  • Bolduan Tadeusz, Gryf. Godło Pomorza, Gdańsk 1971.
  • Gaziński Radosław, Gryf był od zawsze, "Obserwator Zachodniopomorski", nr 5, 16. VII 1999, s. 3.
  • Pyl Teodor, Die Entwicklung des Pommerschen Wappens im Zusammenhang mit den Pommerschen Landestheilungen, Greifswald 1894.
  • Werlich Ralf-Gunnar, Das neunfeldrige Wapen Herzog Bogislaws X von Pommern, w: Land am Meer. Pommern im Spiegel seiner Geschichte, hg. W. Buchholz, Köln-Weimar-Wien 1995, 307-334.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: dr Agnieszka Pawłowska