Józef Roman

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
Józef Roman, płk. WP
Oficer Wojska Polskiego, żołnierz Armii Krajowej
brak zdjecia
Data urodzenia 1 lipca 1914
Miejsce urodzenia Chełm Lubelski
Data śmierci 14 listopada 2003
Miejsce śmierci Szczecin
Miejsce spoczynku Szczecin, Cmentarz Centralny
Lokalizacja grobu [Nr kwatery: 21A, rząd: 1, nr grobu: 3 zobacz na mapie]
Tytuły i nagrody Honorowy żołnierz 12. Dywizji Zmechanizowanej,
Honorowy Prezes Okręgu Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej w Szczecinie,
Kawaler Orderu Virtuti Militari
Narodowość polska
Pseudonim „Styrski”, „Ziuk”, „Bączkowski”


Józef Roman (ur. 1 lipca 1914 w Chełmie Lub., zm. 14 listopada 2003 w Szczecinie), s. Franciszka, uczestnik kampanii wrześniowej, konspiracja w szeregach SZP, ZWZ, AK. Brał udział w Powstaniu Warszawskim. Po wojnie służba w WP w Szczecinie (19451949). Bezpodstawnie aresztowany i skazany na dożywocie w procesie gen. Tatara. Zrehabilitowany w czerwcu 1956 roku, działacz ruchu kombatantów, autor licznych publikacji o działalności w AK. [1]

Życiorys

Okres przedwojenny

Urodzony w Chełmie Lubelskim Józef Roman dzieciństwo i młodość spędził w Kowlu na Wołyniu. Po uzyskaniu świadectwa dojrzałości w 1933 roku ukończył Szkołę Podchorążych Rezerwy Artylerii we Włodzimierzu Wołyńskim, a następnie w 1936 roku Szkołę Podchorążych w Toruniu. Pasowany na oficera przez generała Józefa Rómmla w dniu 15 grudnia 1936 roku został mianowany podporucznikiem artylerii. Po otrzymaniu promocji na oficera rozpoczął służbę wojskową w 13. Pułku Artylerii Lekkiej w Równem, a następnie od 1938 r. w 1 Dywizjonie Pomiarów Artylerii w Toruniu, gdzie zastał go wybuch II. wojny światowej.

Okres czasu wojny

kpt. Józef Roman,
ps. "Ziuk"

W kampanii wrześniowej walczył w szeregach Armii „Pomorze”, dowodzonej przez gen. Władysława Bortnowskiego. Jego szlak bojowy prowadził skrajem Borów Tucholskich, przez Bydgoszcz, Włocławek aż do ujścia Bzury do Wisły, gdzie po zamknięciu w kotle Armii Pomorze i jej rozbiciu, udaje mu się uniknąć niewoli i w dniu 13 października 1939 r. dotrzeć do Warszawy.
Stamtąd po nawiązaniu kontaktu z konspiracją niepodległościową udaje się do Lwowa, skąd chciał przedostać się do polskich sił zbrojnych na Zachodzie. Zamiaru tego nie udało mu się zrealizować i wraca na teren okupowany przez Niemców, gdzie przystępuje do konspiracyjnego Związku Walki Zbrojnej kierowanego przez płk. Stanisława Tatara. Organizuje na polecenie KG ZWZ placówkę wywiadowczą w Puławach. W lipcu 1941 roku, po wybuchu wojny niemiecko-rosyjskiej zostaje oddelegowany na Wołyń do Kowla, gdzie powierzono mu funkcję szefa Ekspozytury Wywiadu Komendy Głównej ZWZ (przemianowanego następnie na Armię Krajową). Siatka wywiadowcza na Wołyniu, której był faktycznym organizatorem, należała do wyróżniających się wśród oddziałów wywiadu podziemia polskiego. Oprócz cennych informacji wojskowych przekazanych do Komendy Głównej AK, jego największym osiągnięciem było nawiązanie współpracy z Niemcem Fritzem Gräbe, dzięki której uratowano życie wielu Polaków i Żydów. [2] Po likwidacji Ekspozytury pod koniec 1943 roku otrzymuje rozkaz powrotu do Warszawy. Awansowany do stopnia kapitana pod pseudonimem „Ziuk” bierze udział w Powstaniu Warszawskim dowodząc najpierw plutonem, a potem 2. kompanią Batalionu "Miłosz". 14 sierpnia zostaje ranny. Po upadku powstania uciekł z kolumny jeńców w Ożarowie i dalej kontynuował działalność w konspiracji jako szef II Oddziału Komendy Obszaru Zachodniego AK, a po rozwiązaniu Armii Krajowej, Delegatury Sił Zbrojnych w Kraju.


Okres powojenny

Po zakończeniu wojny osiadł na Pomorzu Zachodnim i podjął pracę w Biurze Personalnym Dyrekcji Kolei Państwowych w Szczecinie, gdzie zamieszkał od 22 lipca 1945 roku. Po ujawnieniu się we wrześniu 45 r. rozpoczął służbę jako oficer zawodowy artylerii w stopniu kapitana w różnych jednostkach 12. Dywizji Piechoty w Szczecinie. W trakcie jej trwania został awansowany do stopnia majora. W wyniku nagonki antyakowskiej w listopadzie 1949 roku został zwolniony ze służby wojskowej, a następnie aresztowany 14 maja 1950 r. pod zarzutem rzekomej działalności konspiracyjnej w wojsku, kierowanej przez gen. Stanisława Tatara na rzecz mocarstw zachodnich. Po długim śledztwie, mającym na celu dobrowolne przyznanie się do prowadzenia wrogiej działalności, w dniu 5 listopada 1951 r. został skazany na dożywotnie więzienie, zamienione później na 15 lat. Po sześcioletnim pobycie w więzieniu został zwolniony 28 marca 1956 r., a następnie 1 czerwca tego roku zrehabilitowany. Do służby wojskowej już nie powrócił. Po zwolnieniu z więzienia pracował w administracji Urzędu Wojewódzkiego w Szczecinie, w Akademii Rolniczej i Politechnice Szczecińskiej. Na emeryturę przeszedł w 1976 roku, ale w dalszym ciągu prowadził działalność społeczną i kombatancką, a także pisał wspomnienia z przebiegu służby wojskowej oraz działalności konspiracyjnej w AK, i z pionierskich lat pracy na Pomorzu Zachodnim. Był inicjatorem powołania w 1981 roku Klubów Powstańców Warszawskich i Żołnierzy Kresowych Armii Krajowej. Był członkiem Związku Więźniów Politycznych Okresu Stalinowskiego Oddział w Szczecinie. Będąc w rezerwie otrzymał stopień podpułkownika i pułkownika. Za udział w konspiracji i w związku z przebiegiem służby wojskowej został odznaczony Krzyżem Virtuti Militari V klasy, Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski, Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami, Krzyżem Armii Krajowej i Warszawskim Krzyżem Powstańczym.

Publikacje

  • Józef Roman, Z utraconego Wołynia do odzyskanego Szczecina. Wydawnictwo Archiwum Państwowego. Szczecin 1995.
  • Józef Roman, Moja działalność w AK. Wydawnictwo Archiwum Państwowego. Szczecin 1997.
  • Józef Roman, Wspomnienia. Wydawnictwo Archiwum Państwowego. Szczecin 1998.


Wspomnienia żołnierza AK

„[...] W naszej służbie łatwo było się komunikować z naszym dowództwem, które miało siedzibę w Kowlu [3], a my często jeździliśmy do Kowla po zaopatrzenie kolejowe jak nafta, szmaty, karbid itp. Na stacji Kowel pracował jako zamiatacz kolejarz, który był naszym przełożonym, obecnie ppłk Józef Roman, zamieszkały w Szczecinie, przed wojną ppor. WP w służbie zawodowej. [...] Dziwne spotkanie... [jako] dawni żołnierze AK z Wołynia i Wileńszczyzny spotkaliśmy się 13 grudnia 1981 roku (sic!), celem zorganizowania Koła Byłych Żołnierzy AK w Szczecinie (początek końca PRL – bezkrwawa wojna, chociaż były później ofiary, w Szczecinie też), i tu na zebraniu rozpoznał mnie ppłk. Roman, było wiele ciekawych wspomnień z tamtych czasów...” [4]

Przypisy

  1. Życiorys pułkownika Józefa Romana opracowano na podstawie mowy pożegnalnej wygłoszonej nad Jego grobem przez gen. Zbigniewa Chruścińskiego w dniu pogrzebu, 21 listopada 2003 roku; mowa pogrzebowa pochodzi ze zbiorów Ewy Roman-Kobylińskiej i Andrzeja Kobylińskiego.
  2. Hermann Friedrich (Fritz) Gräbe /Herman F. (Frederick) Graebe/ (1900-1986), inż. budowlany, kierownik niemieckiej firmy budowlanej Organizacji Todta na terytorium okupowanego Wołynia, uratował wielu prześladowanych przez Niemców Polaków i Żydów. M. in. dzięki nawiązaniu współpracy z siatką wywiadowczą AK w październiku 1943 roku spowodował uwolnienie por. Kazimierza Bessendowskiego i 50 żołnierzy AK z więzienia Gestapo w Równem; zob. Hermann Friedrich (Fritz) Gräbe, także The Witness to Murder Who Decided to Act, Hermann Friedrich Graebe.
  3. Była to Ekspozytura Wywiadu Komendy Głównej AK „Wschód Wołyń” z siedzibą w Kowlu, przeniesiona w sierpniu 1943 r. do Zdołbunowa, której kierownikiem był por. Józef Roman „Styrski”; zob. M. Fijałka, 27. Wołyńska Dywizja Piechoty AK. Warszawa 1986, s. 34.
  4. Spotkanie, na którym dokonano wyboru pierwszego tymczasowego zarządu Klubu Środowiskowego byłych Żołnierzy Kresowych Armii Krajowej (wraz z powstałym 28 listopada 1981 r. Klubem Powstańców Warszawskich, którego prezesem został Roman Wilczek, stało się zaczątkiem późniejszego Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej Okręg Szczecin [dalej ŚZŻAK]). Spotkanie odbyło się w auli Wyższej Szkoły Wychowania Fizycznego w dniu ogłoszenia stanu wojennego, 13 grudnia 1981 roku. Do zarządu weszli wówczas dziekan jednego z wydziałów WS WF Tadeusz Mieczkowski (ps. „Bończa”) i Jerzy Ossowski (ps. „Osa”) z 1. Brygady Wileńskiej AK, oraz Roman Kucharski (ps. „Wrzos”) z 27. WDP AK. Na zebraniu tym m.in. rozdano odznaki 27. Wołyńskiej DP AK. Przytoczony tu fragment wspomnień żołnierza AK pochodzi z autobiografii ppłk. Tomasza Iwańczuka (ur. 1921-zm. 1999), żołnierza AK ps. „Witalis 9”, który w latach 1942-1943 był w służbie informacyjno–dywersyjnej (SID, III Inspektorat AK Kowel, przydział służbowy: Terenówka „J” (Jagodzin), a od listopada 1943 w składzie grupy dywersyjnej I. Batalionu 43. pułku piechoty 27. Wołyńskiej Dywizji Piechoty.


Linki zewnętrzne



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Jan Iwańczuk