Jan Fryderyk

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
Jan Fryderyk
książę pomorski
brak zdjecia
Data urodzenia 27 sierpnia 1542
Miejsce urodzenia Wolgast
Data śmierci 9 lutego 1600
Miejsce śmierci Wolgast
Miejsce spoczynku Kościół zamkowy pod wezwaniem św. Ottona w Szczecinie (nieistniejący)
Narodowość pomorska


Jan Fryderyk (1542-1600) - książę pomorski.

Życiorys

Urodził się 27 sierpnia 1542 r. w Wolgast jako drugi syn księcia Filipa I (1515-1560) i Marii Saskiej (1515-1583). Imiona otrzymał po starszym, przyrodnim bracie matki, elektorze saskim Janie Fryderyku I Wspaniałomyślnym (Grossmütige). Miał sześciu braci (Jerzego, Bogusława XIII, Ernesta Ludwika, Barnima X/XII, Eryka i Kazimierza IX) oraz trzy siostry (Amalię, Małgorzatę i Annę).

Chrzest księcia na życzenie ojca był dość skromny, na rodziców chrzestnych zaproszono nie członków obcych dynastii, a przedstawicieli pomorskich rodów szlacheckich i mieszczańskich: marszałka dworu Ottona von Wedla, Josta Moltzana, Wedige Bugenhagena, Christoffa Loorbera, burmistrza Stralsundu, Caspara Bunsowa, burmistrz Greifswaldu, Stefana Loitza, burmistrza Szczecina, chrzestnymi były: Anna von Arnim, żona Ulricha von Schwerina, żona Joachima Preusena i inne damy pomorskie [1].

Edukacja

Początkami nauki księcia kierował pochodzący z Francji Andreas Magerius (André Magier), wybitny teolog luterański, profesor na uniwersytecie w Greifswaldzie, a od 1550 r. – rektor, poznany w Orleanie i zaproszony na Pomorze przez Jakuba Zitzewitza (1507-1572). Po wyjeździe Mageriusa do Wittenbergi w 1556 r. zatrudnieni zostali w charakterze nauczycieli i opiekunów książąt (oprócz Jana Fryderyka także Ernesta Ludwika i Bogusława XIII) Balthasar Rhau i Gerhard Below. Obaj jednak przekonali Filipa I, iż właściwy miejscem nauki książąt powinien być uniwersytet, nie zaś dwór.

Jan Fryderyk rozpoczął naukę w Greifswaldzie w roku 1558 będąc już od dwóch lat pierwszym świeckim biskupem kamieńskim (1556). Immatrykulował się wraz z braćmi 5 lutego 1558 r., a już 23 lutego wybrano go na rektora. Plan studiów książąt opracowali nauczyciele przy uwzględnieniu sugestii Filipa Melanchtona.

Po śmierci ojca (1560 r.) Jan Fryderyk mógł kontynuować studia, ponieważ na czas małoletniości synów Filip I ustanowił rządy regencyjne, z księżną Marią Saską i Ulrichem von Schwerinem na czele. Badacze nie wykluczają, iż w okresie między ukończeniem studiów, a objęciem władzy w księstwie biskupim, Jan Fryderyk odbywał podróże kawalerskie. W latach 1565-1566 przebywał w otoczeniu cesarza Maksymiliana II w Wiedniu i w Augsburgu, brał też udział w kampanii przeciw Turcji.

Polityka Jana Fryderyka

Po powrocie z wyprawy wiedeńskiej najważniejszymi celami polityki Jan Fryderyka było unormowanie stosunków z Brandenburgią i Królestwem Polskim. Król Zygmunt August zaprosił młodocianych książąt na swój dwór. Początkowo rozważano wysłanie Ernesta Ludwika, a po jego odmowie, w 1568 r. strona pomorska przygotowywała wyjazd Jana Fryderyka i Barnima X/XII. Mieli oni przybyć na sejm do Lublina, termin ten nie był jednak dogodny z pomorskiego punktu wiedzenia, bowiem w tym czasie Jan Fryderyk finalizował swe starania o rękę margrabianki Erdmuty. Ostatecznie do Lublina wysłano poselstwo z Heningiem von Wolde [2].

Podział władzy w Księstwie Pomorskim

W tym samym roku (1569) książę Barnim IX/XI Stary zrezygnował z władzy na rzecz bratanków, którzy uzgodnili między sobą, iż szczecińska część Pomorza zostanie przekazana Janowi Fryderykowi i Barnimowi X/XII, wołogoska Ernestowi Ludwikowi i Bogusławowi XIII. Książę Kazimierz otrzymał tytuł biskupa kamieńskiego wraz z władztwem biskupim („Księstwo”). Ugodę tę zatwierdził sejm w Wolinie w maju 1569 r., a ponieważ wkrótce doszło do rezygnacji przez Bogusława XIII i Barnima X z władzy w zamian za uposażenie, zaszła konieczność nowelizacji układu, co uczyniono w Jasienicy w lipcu 1569 roku. Na mocy umowy książę Bogusław XIII otrzymał domeny w Barth i Neuenkamp, Barnim X/XII domeny darłowską i bytowską. Ustalono także, iż uposażeniem Barnima Starego będą domeny: Trzebiatów, Kołbacz i Szadzko z Marianowem.

Religia

Wśród najważniejszych problemów panowania Jana Fryderyka znajdowały się sprawy Kościoła pomorskiego. Wybór młodego księcia w 1556 r. na biskupa kamieńskiego okazał się przełomowy, bowiem zapoczątkował „(...) praktykę obsadzania na tym stanowisku synów książąt pomorskich. Oznaczało to podporządkowanie władzy książęcej dominium kamieńskiego, które faktycznie stało się apanażem dynastii” [3].

Także w zakresie uporządkowania organizacji Kościoła i ceremonii religijnych czasy Jan Fryderyka okazały się kluczowe. W 1563 r. rozpoczęto prace nad nową ordynacją kościelną, która została zatwierdzona w 1565 r. przez sejm w Szczecinie ("Kercken Ordeninge im Lande tho Pamern Dorch de Dorchluechtigen Hochgebarnen Fœrsten vnde Herren Herrn Barnim vnde Herrn Philipsen Hochlœffliker gedechtnis beide Hertogen tho Stettin Pamern der Cassuben vnde Wenden ... Anuenglick vp dem Landdage tho Treptow Anno M.D. XXXV. geslatens: Vnde jtzund verner ... vornyet vnd| vormeret (…)" Wittenberg 1563).

W 1569 r. wydano drukiem nową agendą kościelną z tekstem nowej ordynacji ("Agenda Dat is, Ordninge der hilligen Kerckenempter vnde Ceremonien: wo sick de Parrherren, Seelsorgere vnde Kerckendenere in ërem Ampte holden schölen, Gestellet vor de Kercken in Pamern, vp beuel der Dorchlüchtigen, Hochgebarnen Försten vnde Herren, Herrn Barnim des öldern, Herrn Johann Friderichen (…)" Wittenberg 1569). W zakresie spraw religijnych Jan Fryderyk współpracował z kolejnymi generalnymi superintendentami Księstwa Szczecińskiego: Paulem von Rhoda (1535–1563), Fabianem Timäusem (1570-1572), Christophem Stymmelem (Christophorus Stymmelius, 1570-1572), Johannem Cogelerem (1572-1595), Jakobem Faberem (1595-1613), w których kompetencjach był zarząd sprawami Kościoła (władzy takiej nie posiadali mający godność biskupów kamieńskich książęta pomorscy).

Kongres pokojowy

Wielkim sukcesem dyplomacji pomorskiej kierowanej wówczas przez Jakuba von Zitzewitza był szczeciński kongres pokojowy kończący I wojnę północną (1563-1570). Na życzenie cesarza książę Jan Fryderyk podjął się roli mediatora. W kongresie uczestniczyli delegaci wszystkich skonfliktowanych stron oraz posłowie cesarza, elektora saskiego i króla Francji. W trakcie obrad Zitzewitz poruszył też sprawę odszkodowań należnych kupcom pomorskim za straty poniesione w czasie trwania wojny.

Relacje z Brandenburgią i małżeństwo z Erdmutą

Za panowania Jana Fryderyka doszło do uporządkowania relacji pomorsko-brandenburskich w zakresie podpisanej w 1529 w Grimnitz umowy sukcesyjnej. W marcu 1571 r. doszło do spotkania elektora Jana Jerzego z Janem Fryderykiem w Choszcznie (niem. Arnswalde), wynikiem rozmów była modyfikacja traktatu przez przyznane Gryfitom prawa do sukcesji w Nowej Marchii i w ziemi torzymskiej (Land Sternberg) oraz objęcia lenn w Löcknitz i Vierraden w razie wygaśnięcia rodu Hohenzollernów. Dokument w tej sprawie wystawił elektor Jan Jerzy 30 lipca 1571 r., a zatwierdził go cesarz 16 marca 1574 r. Podkreślane przez badaczy uprzywilejowanie Jana Fryderyka i jego potomstwa było wynikiem wcześniej uzgodnionego jego małżeństwa z Erdmutą, którą książę poślubił w Szczecinie kilka lat później, 17 lutego 1577 r. W kolejnych latach na stosunkach z Brandenburgią cieniem kładł się konflikt o żeglugę na Odrze, a po 1577 r. – także spór teologów związany z odrzuceniem przez Pomorze "Formuły Zgody" (Formula Concordiae)

Stosunki z cesarstwem i Rzeszą wyznaczał fakt uzyskania przez Bogusława X na sejmie w Wormacji w 1521 r. statusu księcia Rzeszy. Z tego tytułu Pomorze zobowiązane było do uiszczania świadczeń finansowych na wspólne cele (m.in. opłacało tak zwany podatek turecki na cele wojny z Turcją), zaś każda zmiana władzy pociągała za sobą konieczność uzyskania od cesarza inwestytury. Jan Fryderyk i Ernest Ludwik mieli uzyskać ją na sejmie Rzeszy w Augsburgu w 1576 roku, ale z powodu choroby i śmierci cesarza Maksymiliana II doszło do niej dopiero dwa lata później, za panowania cesarza Rudolfa II.

Relacje z Polską

W polityce Jana Fryderyka ważne miejsce zajmowały stosunki z Polską. Próbujący realizować politykę unifikacji prawnej swego Księstwa Jan Fryderyk natrafiał na opór szlachty lęborsko-bytowskiej, wrogo odnoszącej się do nakładania podatków na rzecz Rzeszy, czy prób ograniczania apelacji do króla Polski. Bogdan Wachowiak podkreśla, iż „książę Jan Fryderyk częściowo załatwił sprawę, uznając na zjeździe lęborskim w 1579 roku prawo chełmińskie za obowiązujące w postępowaniu sporno-sądowym oraz ustanawiając sąd książęcy w Szczecinie, jako instalacje apelacyjną dla mieszkańców ziem lennych” [4]. Problemem w relacjach z Polską była także udzielona w 1569 r. przez bank Loitzów królowi Zygmuntowi Augustowi pożyczka w wysokości 100 tys. talarów i niespłacona przez jego następców. Była ona nie tylko powodem upadku banku, a w jego rezultacie katastrofy finansowej wielu Pomorzan lokujących u Loitzów swe kapitały, ale także stałym źródłem zadrażnień, bowiem pomimo zabiegów u kolejnych królów i na sejmach nie udało się uzyskać jej zwrotu.

Mecenat

Jan Fryderyk był inicjatorem budowy lub przebudowy wielu zamków i dworów: w 1568 r. na bazie zrujnowanego klasztoru cysterek w Koszalinie rozpoczął budowę rezydencji książąt-biskupów kamieńskich. Dzieło to kontynuował i dokończył książę Kazimierz. W latach 1575-1577 przebudował zamek w Szczecinie w stylu włoskiego renesansu. Na przełomie lat 70/80 XVI w. wybudował zamek myśliwski w Podlesiu (niem. Friedrichswalde). W 1592 r. przebudował w stylu renesansowym zamek myśliwski w Dąbiu (niem. Altdamm), w latach 80. XVI nakazał gruntowne prace budowlane w zamku w Słupsku. Z jego inicjatywy powstały także mniejsze obiekty, służące przede wszystkim pasji myśliwskiej księcia: dwór Ihnaburg (u ujścia Iny do Domiąży), Haffenhaus/Dom nad Zalewem koło Kopic, wieża widokowa w Zielonczynie (niem. Grassberg) służąca też celom myśliwskim. Za panowania Jana Fryderyka założono w 1569 r. pierwszą drukarnię w Szczecinie. Książę żywo interesował się sprawami Pedagogium Książęcego w Szczecinie.

Śmierć

Zmarł po krótkiej i niespodziewanej chorobie 9 lutego 1600 r. w Wolgast, jak podkreślają kronikarze, w komnacie, w której przyszedł na świat. Pochowano go w kaplicy zamkowej w Szczecinie 15 marca 1600 roku.

Małżeństwo z Erdmutą, choć zgodne i udane, było bezdzietne. Jan Fryderyk miał jednak córkę pozamałżeńską, którą wydał – jak pisze Joachim von Wedel – za swego dworzanina Hansa Rambowa (1564-1613).

Książę pozostawił po sobie znaczne długi (300 tys. guldenów). Były one wynikiem nie tylko rozrzutności księcia i podejmowanych przezeń licznych działań budowlanych, o co oskarża go kronikarz Joachim von Wedel, ale przed wszystkim ogólnoeuropejskiego kryzysu finansowego związanego z napływem złota z Ameryki, a także załamania trwającej wiele dziesięcioleci dobrej koniunktury zbożowej, w wyniku czego malały dochody z majątków.

Następcą Jana Fryderyka na szczecińskim tronie został książę Barnim X/XII.

Przypisy

  1. J. Wedel, Hausbuch des Herrn Joachim von Wedel auf Krempzow Schloss und Blumberg erbgesessen, hrsg. Julius Freiherrn von Bohlen Bohlendorff, Tübingen, 1882, s. 137.
  2. B. Wachowiak, Pomorze Zachodnie w schyłkowej epoce feudalizmu (1464-1815). W: Historia Pomorza t. 2 cz. 1, pod red. G. Labudy, Poznań 1976, s. 797.
  3. B. Wachowiak, Pomorze Zachodnie w schyłkowej epoce feudalizmu (1464-1815). W: Historia Pomorza t. 2, cz. 1, pod red. G. Labudy, Poznań 1976, s.820-821
  4. B. Wachowiak, Pomorze Zachodnie w schyłkowej epoce feudalizmu (…), s.984-985


Bibliografia

  • Cramer D., Das Grosse Pomrische Kirchen Chronicon D. Danielis Crameri. Das ist Beschreibung Und Außführlicher Bericht, was sich fürnemblich in Religions Sachen, von Enderung der Heydenschafft her, im Land zu Pomren, und zugehörigem Fürstenthumb Rügen, auch Graff- und Herrschafften, bey noch wehrendem Christenthumb, und dabey verlauffener Evangelischer Reformation, biß auff kegenwertige Zeit, begeben und zugetragen hat: Auß vielen Glaubwürdigen Alten und Newen Scribenten, Uhrkunden Archiven und andern Denckwürdigen Nachrichtungen fleissig zusammen getragen, und in richtige Jahrzeit verfasset; Auch in Vier unterschiedliche Bücher (...) abgetheilet, Alt. Stettin 1628.
  • Friedeborn P., Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern, Alten Stettin 1613.
  • Micraelius J., Johannis Micraelii Antiquitates Pomeraniae, Oder Sechs Bücher Vom Alten Pommerlande: Das Erste Buch beschreibet, Was es für einen Zustand darinnen den alten Teutschen gehabt, und was daraus für sonderbare Züge in andere Provintzien, biß auf diejenige Zeit, da sich die Wenden hineingesetzet, vorgenommen worden. Nebst denen darzugehörigen Land-Charten, Stettin-Leipzig 1723.
  • Wedel J., Hausbuch des Herrn Joachim von Wedel auf Krempzow Schloss und Blumberg erbgesessen, hrsg. Julius Freiherrn von Bohlen Bohlendorff, Tübingen, 1882.
  • Barthold F.W., Geschichte von Rügen und Pommern, Von der Rückkehr Bogislavs X. vom h. Grabe (1498) bis zum Tode des letzten Herzogs von Pommern. J. 1637, Hamburg 1845.
  • Boras Z., Książęta Pomorza Zachodniego. Z dziejów dynastii Gryfitów, Poznań 1978
  • Bülow G. von Johann Friedrich, Herzog von Pommern-Stettin. In: Allgemeine Deutsche Biographie, Bd 14, Leipzig 1881, s. 317–321.
  • Hasenritter F., Die pommerschen Hofordnungen als Quelle für die Hof-und Landesverwaltung, w: Baltische Studien, NF 39, 1937, s. 147 – 182.
  • Oelrichs J.C.C., Das gepriesene Andencken der pommerschen Herzoge, durch umständliche Erzählung ihrer eigenen gedruckten und ungedruckten Schriftenm und der ihnen errichteten öffentlichen Schriften (...), Berlin 1763.
  • Wachowiak B., Pomorze Zachodnie w schyłkowej epoce feudalizmu (1464-1815). W: Historia Pomorza t. 2, cz. 1, pod red. G. Labudy, Poznań 1976.
  • Wehrmann M., Geschichte Pommerns. Bd. 2, Gotha 1921.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Joanna Kościelna