Klasztor Kartuzów w Grabowie

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Klasztor Kartuzów
"Dom Łaski Bożej"
Klasztor Kartuzów "Dom Łaski Bożej"
Zabudowania kartuzji grabowskiej przebudowane na rezydencję książęcą
Nazwa niemiecka Kartäuserkloster Gottesgnade
Wcześniejsze nazwy Domus Gratiae Dei
Lokalizacja Grabowo
Data budowy 2. połowa XIV wieku
Zobacz Klasztor Kartuzów
"Dom Łaski Bożej" na mapie.

Geolokalizacja: 53.438244,14.576002

Klasztor Kartuzów "Dom Łaski Bożej" w Grabowie usytuowany był na wzniesieniu położonym pomiędzy ulicami Firlika, Dubois, oraz nie istniejącymi obecnie ulicami Walcową i Hutniczą. [1] Niestety po przebudowie na rezydencję książęcą i zniszczeniach w czasie kolejnych oblężeń Szczecina, zabudowania poklasztorne w ciągu XVIII wieku zostały rozebrane i wszelki ślad po nich zaginął. [2]

Historia

Próba odtworzenia położenia klasztoru kartuzów w Grabowie
1. - „wielki” krużganek oraz eremy pustelnicze; 2. - kościół klasztorny; 3. - „mały” krużganek z wirydarzem; 4. - refektarz; 5. - zabudowania gospodarcze (browar, piekarnia, stajnie, stodoły); 6. - dziedziniec gospodarczy; 7. - sady i ogrody klasztorne

Książę szczeciński Barnim III, już za życia określany jako Trzeci i Starszy, a po śmierci Wielkim i Dobrym, sprowadził na początku 1360 roku do Grabowa pod Szczecinem zakonników z klasztoru „Ogród Błogosławionej Marii” (Cartusiae Horti Beatae Mariae) z praskiego Smichova. [3] Fundacja klasztoru miała służyć zbawieniu duszy księcia Barnima III, jego żony Agnieszki, oraz jego potomków. Akt fundacyjny klasztoru poświęconego Najświętszej Marii Pannie i Wszystkim Świętym o nazwie „Dom Łaski Bożej” (łac. Cartusiae Domus Domus Gratiae Dei, niem. Kartäuserkloster Gottesgnade), nosi datę 21 stycznia 1360 roku i ma związek z dniem św. Agnieszki. Czytamy w nim, ze książę osadzając mnichów „w miejscu zwanym Grabowo obok naszego miasta Szczecin” (In loco dicto grabow prope ciuitatem nostram Stettyn Situm) [4], uposażył ich licznymi nadaniami. Oprócz miejsca w którym go ulokowano klasztor otrzymał także gospodarstwo na terenie pól grabowskich, gospodarstwo w Babinie wraz z karczmą i chmielnikiem, młyn wodny przed murami miasta Treptow nad rzeką Tollense (obecnie Altentreptow), 100 marek (tu jedn. wagi) szczecińskich fenigów, czyli ponad 20 kg srebra płatnych rocznie przez miasto Pełczyce, 20 marek w srebrze z dochodów karczmy celnej w Schwedt, a w późniejszym czasie w Gartz, lub w innym miejscu, także prawo wyrębu w lasach nad rzeką Krępą koło Stepnicy.[5] Kartuzi, przestrzegając surowych reguł zakonnych, jednocześnie zajmowali się studiami naukowymi, przepisywaniem ksiąg, a także pomnażaniem majątku pochodzącego z nadań, lub wykorzystując problemy finansowe właścicieli majątków z których pochodziły nadania. Z zachowanych dokumentów źródłowych wynika, że jeszcze w 1360 roku wykupili swój udział w Babinie i dodatkowo gospodarstwo z czterema włókami w Stołczynie. Książę zatwierdził ten zakup i dołożył jeszcze dwa pola koło Skolwina i Gocławia. [6] W 1370 roku Pełczyce nie były w stanie wypełnić swojego zobowiązania wypłaty klasztorowi 100 marek. Kartuzi w zamian otrzymali od książąt wioskę Stołczyn, karczmę w Kraśnicy, wioseczki Glinki i Gocław wraz z podatkiem, zwanym będą, dziesięciną oraz prawem wykonywania czynności sądowych. [7] Za 200 marek w srebrze, które otrzymali w 1372 roku za dożywotnią rentę od pewnego kupca z Lubeki, nabyli w 1380 r. w Stołczynie 6 włók ziemi od kolegiaty św. Ottona, a do tego chmielnik i łąkę na Grabowie. [8] Klasztor również sam dbał o wydatne powiększenie majątku. Za zniesione w Schwedt, a potem w Gartz opłaty celne w kwocie 20 mark w srebrze, książęta zmuszeni byli im ofiarować dochody ze wsi Przęsocin. [9] Te i inne transakcje spowodowały, że szczecińscy kartuzi stali się liczącą się instytucją finansową i rozporządzali olbrzymim kapitałem. W konsekwencji doprowadziło to do rozluźnienia na przełomie XV/XVI obowiązujących reguł zakonnych i stopniowego upadku moralnego. [10] Do upadku klasztoru przyczyniło się także sprzyjanie ruchom reformacyjnym

Wygląd i położenie zabudowań klasztoru w Grabowie

Resztki "starego muru zamkowego Oderburga" (altes Mauerwerk), prawdopodobnie fragment podmurówki kościoła klasztornego

Zakładanie klasztoru rozpoczęto od budowy eremów pustelniczych, gdyż zgodnie z regułą zakonną kartuzów przede wszystkim należało zapewnić miejsca mieszkalne dla co najmniej 12 zakonników, a ich liczba nie mogła przekraczać liczby 30. [11] Liczba mnichów-pustelników w grabowskim klasztorze wynosiła od 12 do 20. [12] Usytuowanie poszczególnych budynków grabowskiego klasztoru, służących celom mieszkalnym oraz modlitwie, a także ich wygląd, możemy odtworzyć na podstawie zachowanych klasztorów tego zakonu, wybudowanych według zasady architektonicznej obowiązującej na przestrzeni dziewięciu wieków istnienia konwentu kartuzów. [13] W miejscu, gdzie obecnie stoi północna część budynku przychodni stoczniowej oraz podziemne pomieszczenia techniczne stoczni, stał murowany kościół klasztorny (pierwotna budowla była zapewne drewniana). [14] Wzniesiony na planie prostokąta orientowany kościół pozbawiony był wieży od strony fasady zachodniej, ale na dachu w części chórowej posiadał sygnaturkę usytuowaną nad ołtarzem. Od strony północnej kościoła położone było sporej wielkości zamknięte podwórze otoczone krytym przejściem, tzw. „wielkim krużgankiem” (claustrum maior), przylegającym do domków-cel, zwanych eremami, w których mieszkali bracia zakonni posiadający święcenia kapłańskie, zwani Patres. Przy każdym eremie składającym się z przedsionka, kuchni, izby i sypialni, znajdował się mały ogródek. Dalej na północ i w kierunku wschodnim za wewnętrznym murem rozciągały się ogrody i sad.

Do kościoła przylegał tzw. „mały” krużganek, otaczający ogród zwany wirydarzem (claustrum minor). Do jego południowego skrzydła przylegał refektarz połączony z krużgankiem kilkoma wejściami w którym mnisi w dni świąteczne i w niedzielę zasiadali do wspólnego stołu. Od jego wschodniej strony wybudowano salę posiedzeń. Poza tymi budynkami do prezbiterium przylegały zakrystia, biblioteka, archiwum, mieszkania dla nie posiadających święceń kapłańskich i pełniących rolę służby braciszków zakonnych zwanych Fratres conversi.

Na wschód od kościoła i wzdłuż ulicy Dubois wznosiły się zabudowania gospodarcze, składające się z browaru, piekarni, stajni i stodół. Zgodnie z regułą zakonną kartuzów całość zabudowy klasztornej opasana była murem zewnętrznym, tworząc zamkniętą całość. Brama wejściowa do klasztoru znajdowała się od strony obecnej ulicy Dubois, przed nią usytuowany był wiatrak (Wintmole vor der Carthus thor). [15] Wraz z otaczającym go sadem owocowym i ogrodami klasztor olśniewał wpływających do Szczecina żeglarzy i pozostawiał w nich niezatarte wrażenie. [16]

Cmentarz przykościelny

Cmentarz, a właściwie miejsce na pochówki mieszkańców klasztoru, czyli zakonników, mieścił się w okolicach obecnej przychodni stoczniowej, gdzie usytuowany był kościół klasztorny. Zmarłych mnichów chowano zgodnie z regułą zakonną kartuzów bez trumien na dziedzińcu wokół kościoła.

Dzieje zabudowy kartuzji grabowskiej po wprowadzeniu reformacji na Pomorzu

Po wprowadzeniu na Pomorzu reformacji w połowie XVI wieku w zabudowaniach klasztoru w 1535 roku przebywało już niewielu zakonników. Książę Barnim IX (XI) , zwany Starym i Pobożnym [17], oraz książę Filip I zawarli układ z ostatnimi czterema żyjącymi w klasztorze zakonnikami, w wyniku czego w zamian za majątek klasztorny otrzymali oni dożywotnią rentę. Klasztor przejął Barnim IX i przekształcił go w miejsce letniego odpoczynku nadając mu nazwę „Zamku Oderberg”. [18] 27 października 1551 roku pożar strawił południowe skrzydło zamku szczecińskiego i książę Barnim IX przeniósł się na stałe do Oderburga. W latach 1551-1565 nakazał przebudować zamek na książęcą siedzibę w stylu niemieckiego renesansu. [19] Po wylądowaniu Szwedów na Pomorzu w 1630 roku i zajęciu Szczecina zamek Oderburg i jego otoczenie zostało włączone w obręb projektowanych umocnień szwedzkich. Działania wojenne spowodowały, że już w 1634 roku rozpoczęto rozbiórkę poszczególnych budynków. Co prawda jeszcze w 1652 roku źródła wspominają o mieszkańcach zamku Oderburg, ale już w 1680 r. jego zabudowania były w całkowitej ruinie [20], po tym, jak uległ poważnym zniszczeniom podczas oblężenia przez Wielkiego Elektora w 1677 r. Sto lat później Ludwig W. Brüggemann w swoim opisie Pomorza z 1779 roku podaje, że w miejscu, gdzie dawniej usytuowany był Oderburg, położone są piaszczyste pola uprawne. [21] Natomiast Johann F. Zöllner, zwiedzający Szczecin w 1795 roku, odnotował, że koło Grabowa oglądał miejsce po dawnym klasztorze Kartuzów, pokryte w części polami, a w pozostałej będące kupą gruzu porośniętą trawą i krzakami. [22] W 1829 roku z uwagi na nielegalną rozbiórkę pozostałych ruin władze otoczyły płotem teren „Pamporen”, jak określano wtedy wzgórze po zamku Oderburg. [23] Niestety niewiele to pomogło, zachowane resztki dalej niszczały. W 1849 roku władze wsi Grabowo, mimo zaleceń konserwatorskich, uprzątnęły resztki budowli, wykorzystując teren i uzyskany materiał do budowy w tym miejscu szkoły. Fundamenty murów i sklepiona piwnica, określana mianem „lochów dawnej wieży zamkowej” (Burgverlies), przetrwała w tym miejscu do początku lat 30. XX. wieku. [24] Zniszczenia II wojny światowej oraz ponowna zabudowa tego terenu wymazała z ludzkiej pamięci burzliwą przeszłość tego miejsca. Na szczęście pozostała bogata bibliografia...

Przypisy

  1. Hellmuth Heyden sytuuje zabudowania klasztorne pomiędzy ulicą Poststraße a nie istniejącą obecnie ulicą Schifferstraße; zob. H. Heyden, Die Kirchen Stettins und ihre Geschichte. Stettin 1936, s. 59 i n.
  2. W ustaleniu lokalizacji klasztoru pomocna jest mapa gruntów rolnych i obiektów wioski Grabowo (Grabow Amt/Distrikt Stettin) z 1692 (?) roku, i kolejna mapa z tego okresu dotycząca wiosek Drzetowo, Grabowo i Niebuszewo (Bredow, Grabow, Zabelsdorf (Zabelsdorff) Amt/Distrikt Stettin), pochodzące ze szwedzkiego spisu katastralnego Matrikelkarten der Landesaufnahme von Schwedisch-Pommern 1692-1709, oraz plan Grabowa z roku 1768 (Karte von dem Kgl. Stettinsche Amtsdorfe Grabow. 1768, Zbiór kartograficzny Archiwum Państwowego w Szczecinie, Komisja Generalna w Stargardzie, sygn. 274). Zob. także artykuł: Johann Sebastian Bachinstitut Stettin, J. Iwańczuk, Położenie zamku Oderburg na Grabowie. W: sedina.pl. Rocznik Miłośników Dawnego Szczecina. Nr 2, 2007, s. 12-14; a także skany map, planów i szkiców w: M. Łuczak, Szczecin, Grabowo, Drzetowo. Szczecin 2012, s. 49 i n. (szczególnie pomocny jest tu fragment planu Rettiga z roku 1629, s. 49 i odręczny szkic z 1844 roku, s. 57).
  3. Istnieje pogląd oparty na przekazie Thomasa Kantzowa, że Barnim III sprowadził zakonników z położonego pod Rostockiem klasztoru kartuzów Marienehe. Pogląd o tyle mylny, że klasztor Marienehe (zwany także "Zielonym Ogrodem") powstał dopiero w 1396 roku; zob. T. Kantzow, Pomerania. Kronika pomorska z XVI wieku. Szczecin 2005, s. 446, tamże przyp. 647 (ER), także H. Hoogeweg, Die Stifter und Klöster der Provinz Pommern. Bd. 2. Stettin 1925, s. 597. Według Heydena kilku zakonników praskich, którzy podlegali nadzorowi kartuzji w Hildesheim przebywało na terenie Szczecina już w 1355 roku, i to oni prawdopodobnie namówili Barnima do założenia klasztoru; zob. H. Heyden, Die Kirchen Stettin..., op. cit., s. 59.
  4. Według tego zapisu i innych z tego okresu wioska Grabowo w tym czasie nie istniała; zob. H. Hoogeweg, Die Stifter und Klöster..., op. cit., s. 597, przyp. 2, tu cytat z dokumentu nadania dla Klasztoru Panieńskiego: „miejsce, w którym niegdyś położona była wioska Grabowo” (locum, in quo quondam villa Grabow fuit sita, 1334).
  5. J.B. Steinbrück, Das ehemalige Karthäuser-Kloster Gottes-Gnade..., op. cit., s. 46; Potwierdza to także dokument wystawiony w Pradze przez cesarza Karola IV; zob. J.B. Steinbrück, Das ehemalige Karthäuser-Kloster Gottes-Gnade, und nachherige Fürstlich Pommersche Lust-Schloss bei Alten Stettin, Oderburg. Stettin 1780, s. 47 i n. Według E. Rymara potwierdzenie nadań przez Karola IV jest dowodem na to, że klasztor obsadzili kartuzi prascy, zob. T. Kantzow, Pomerania..., op. cit., s. s. 446, przyp. 647 (ER).
  6. H. Hoogeweg, Die Stifter und Klöster..., op. cit., s. 597.
  7. Tamże, s. 598.
  8. Tamże, s. 598.
  9. Tamże, s. 598.
  10. Więcej na ten temat zob. H. Hoogeweg, Die Stifter und Klöster..., op. cit., s. 603 i n.
  11. Por. P. Krysa, Zakon bliski śmierci, artykuł w: czasopiśmie "Przewodnik Katolicki" (link zewnętrzny w załączeniu).
  12. S. Lorenz, E. Potkowski, O. Auge, R. Zagolla, Bücher, Bibliotheken und Schriftkultur der Kartäuser. Festgabe Zum 65. Geburtstag Von Edward Potkowski. Stuttgart 2002, s. 225 i n.
  13. Przykładem jest klasztor w Kartuzach, czy w Gaming w Austrii; zob. także St. Bieliński, Dzieje Klasztoru Kartuzów w Kartuzach. Kartuzy 1936, s. 13 i n., również M.J. Haltrich, rozprawa doktorska: >gut pucher und ander dinge< Untersuchungen von Schriftlichkeit, Administration und Buchproduktion in der spätmittelalterlichen Verwaltung der Kartause Gaming. Wien 2010, s. 35 i n.
  14. Do 1864 roku była to parcela nr 99 przy ulicy Burgstraße, która następnie do 1945 roku nosiła numer 17. Do 1944 roku stały tu dwa budynki szkolne, na dziedzińcu których jeszcze w pierwszej połowie XX wieku były widoczne resztki muru. Prawdopodobnie były to nie wykorzystane do celów budowlanych fragmenty podmurowania kościoła, które władze gminy w 1848 roku postanowiły usunąć, by w tym miejscu wybudować szkołę; zob. odręczny szkic z poł. XIX wieku w: M. Łuczak, Szczecin Grabowo..., op. cit., s. 57.
  15. H. Hoogeweg, Die Stifter und Klöster..., op. cit., s. 620.
  16. H. Heyden, Die Kirchen Stettins..., op. cit., s. 60.
  17. Ponieważ ani syn Eryka II, ani starszy syn Bogusława X o tych imionach nie byli panującymi, dla młodszego syna Bogusława X Barnima przyjęto numer IX; zob. E. Rymar, Rodowód książąt pomorskich. Szczecin 2005, s. 436, tamże przyp. 69.
  18. S. Lorenz, E. Potkowski, O. Auge, R. Zagolla, Bücher, Bibliotheken und Schriftkultur der Kartäuser..., op. cit., s. 145.
  19. E. Gwiazdowska, Darstellungen der Klosteranlagen in der Ikonographie Stettins vom 16. bis zum 19. Jahrhundert. W: Klöster und monastische Kultur in Hansestädten. Beiträge des 4. wissenschaftlichen Kolloquiums Stralsund 12. bis 15. Dezember 2001, pod red. C. Kimminus-Schneider/M. Schneider, Leidorf 2003, s. 211-212; także Die Oderburg oder Schloß Pamporen in Grabow a. O. w: A. Stubenrauch, Album pommerscher Bau- und Kunstdenkmäler. Hrsg. Stettiner Neueste Nachrichten, Verlag Fischer & Schmidt Stettin 1899.
  20. W 1680 roku wydobyto z ruin płytę nagrobną fundatora klasztoru, Barnima III, którą umieszczono na ścianie byłego kościoła cysterek w szczecińskim Klosterhofie. Po rozbiórce kościoła w 1904 płytę przeniesiono do kościoła św. Jakuba, skąd po II wojnie światowej trafiła na Zamek Książąt Pomorskich.
  21. L.W. Brüggemann, Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preussischen Herzogthums Vor – und Hinter – Pommern. Bd. 1., Stettin 1779, s. 195.
  22. Zob. 4. list Zöllnera w: J.F. Zöllner, Reise durch Pommern nach der Insel Rügen im Jahre 1795: In Briefen (Vierter Brief, Stettin, den 25. Jul. 1795).
  23. Niezbyt zrozumiała nazwa "Pamporen" używana była na określenie Oderburga w urzędowych papierach od XVIII wieku. Obok tej nazwy spotykamy się także z określeniem "Pomporen" lub "Panporum"; wszystkie mają prawdopodobnie związek z łacińską nazwą sadów (pomarium), otaczających klasztor kartuzów.
  24. Zob. artykuł: Hier stand einmal die Oderburg... w: Stettiner Rundschau. Jahrg. 3., Lübeck den 03. August 1991, s. 51-53.


Współczesna zabudowa wzgórza klasztornego

Bibliografia

  • Steinbrück, J.B., Das ehemalige Karthäuser-Kloster Gottes-Gnade, und nachherige Fürstlich Pommersche Lust-Schloss bei Alten Stettin, Oderburg. Stettin 1780.
  • Hoogeweg H., Die Stifter und Klöster der Provinz Pommern. Bd. 2. Stettin 1925.
  • Bieliński St., Dzieje Klasztoru Kartuzów w Kartuzach. Kartuzy 1936.
  • Heyden H., Die Kirchen Stettins und ihre Geschichte. Stettin 1936.
  • Stettiner Rundschau. Jahrg. 3., Lübeck den 03. August 1991.
  • Lorenz S., Potkowski E., Auge O., Zagolla R., Bücher, Bibliotheken und Schriftkultur der Kartäuser. Festgabe Zum 65. Geburtstag Von Edward Potkowski. Stuttgart 2002.
  • Klöster und monastische Kultur in Hansestädten. Beiträge des 4. wissenschaftlichen Kolloquiums Stralsund 12. bis 15. Dezember 2001, pod red. C. Kimminus-Schneider/M. Schneider, Leidorf 2003.
  • Kantzow T., Pomerania. Kronika pomorska z XVI wieku. Szczecin 2005.
  • Rymar E., Rodowód książąt pomorskich. Szczecin 2005.
  • Haltrich M.J. "guet puecher und ander dinge". Dissertation, Universität. Historisch-Kulturwissenschaftliche Fakultät. Wien 2010.
  • Łuczak M., Szczecin, Grabowo, Drzetowo. Szczecin 2012
  • Zbiór kartograficzny Archiwum Państwowego w Szczecinie.
  • Greifswalder (historische) Kartensammlungen im Internet der Universität Greifswald.
  • sedina.pl magazyn. Rocznik Miłośników Dawnego Szczecina. Nr 2/ 2007.

Zobacz też

Linki zewnętrzne

Krysa P., Zakon bliski śmierci [dostęp 2019-11-15]



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk