Kościół św. Jana Ewangelisty

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kościół św. Jana Ewangelisty w Szczecinie
brak zdjecia
Kościół pw. św. Jana Ewangelisty, dawniej poświęcony Janowi Chrzcicielowi
Nazwa niemiecka St. Johannes der Täufer Kirche (Johanniskirche)
Wyznanie XIII wiek-XVI wiek - rzymskokatolickie

XVI-1945 – luterańskie
po 1945 - rzymskokatolickie

Parafia XIII-XVI kościół klasztorny
2. poł XVI-XVII wiek kościół szpitalny (luterański)
od 1678 i w ciągu XVIII wieku kościół gminy luterańskiej i garnizonowy
1817-ok.1880 gmina luterańska św. Mikołaja-św. Jana (Nicolai-Johannis Gemeinde), i równolegle kościół garnizonowy z przerwami na remonty i konserwację
od 1957 kościół klasztorny; od 16 lutego 1974 także parafialny - Parafia św. Jana Ewangelisty
Data budowy XIII wiek/ XIV wiek
Data poświęcenia po przekazaniu księżom pallotynom:
pierwsza msza katolicka - 24 listopada 1957
poświęcenie kościoła - 15 listopada 1959
poświęcenie domu mieszkalnego - 13 września 1986
Budulec cegła
200px-Obiekt zabytkowy znak.svg.png nr rej. nr 10 z dnia 11 czerwca 1954[1]

Geolokalizacja: 53.422237,14.557649

Płyta grobowa Hinrika i Gertrudy Rabenstorpów (1378)

Kościół św. Jana Ewangelisty w Szczecinie – gotycki, nieorientowany kościół pofranciszkański położony przy ulicy Św. Ducha w Szczecinie (do 1957 roku pod średniowiecznym wezwaniem św. Jana Chrzciciela). Jest jedynym zachowanym obiektem po klasztorze założonym w tym miejscu przez Zakon Franciszkanów pod koniec XIII wieku.
Kościół św. Jana Ewangelisty w dniu 15 stycznia 2017 roku dekretem arcybiskupa Andrzeja Dzięgi, metropolity szczecińsko-kamieńskiego, otrzymał oficjalnie tytuł kościoła morskiego [2].

Historia kościoła klasztornego pw. św. Jana Chrzciciela

Franciszkanie, inaczej minoryci-bracia mniejsi, zwani także bosonogimi mnichami, a przez szczecinian od noszonych przez nich szarych habitów - szarymi mnichami, przybyli do Szczecina ok. 1240 roku z Westfalii, z ówczesnej prowincji Kolonia (Provincia Colonia). [3] W kolejnych latach Franciszkanie zakładali swoje klasztory w Gryficach (przed 1264), Choszcznie (po 1285) i Pyrzycach (1286) - to na prawym brzegu Odry, a także w Greifswaldzie (1242) i Prenzlau (ok. 1250) - na lewym. [4] W XIV wieku powstał kolejny klasztor w Drawsku Pomorskim (po 1350), a w XVI wieku w Güstrow (1509). Powstanie na terenie prowincji kolońskiej, a także na terenie prowincji saskiej dużej ilości klasztorów spowodowało ich podział na mniejsze okręgi zwane kustodiami. Już w XIII wieku wśród 12 kustodii, należących do prowincji saskiej, wymieniana jest szczecińska, obejmująca swoim zwierzchnictwem całe ówczesne Pomorze. Stąd też uważa się, że kustosz franciszkanów, działających na terenie Pomorza, posiadał siedzibę na terenie klasztoru przy dzisiejszym kościele św. Jana Ewangelisty w Szczecinie.
Działkę pod zabudowę podarował franciszkanom sołtys szczeciński Heinekin Barfoth [5] Pierwotny klasztor oraz kościół poświęcony św. Janowi Chrzcicielowi był zapewne drewniany. Natomiast pierwsza murowana orientowana świątynia powstała już ok. 1250 roku. [6] Po 1280 roku wskutek przebudowy pomostu Długiego na most Długi (pons longus, 1283), istniejący tam port stracił swoje znaczenie, a całość terenu wokół klasztoru włączono w miejski system obronny. Obszar wokół kościoła św. Jana, tj. teren przyległy do nieistniejącej obecnie dolnej części ulicy Sołtysiej i północnej części obecnej ulicy Świętego Ducha, a także przyległy do nieistniejącej ulicy Königsstraße i Mönchenbrückstraße, przez dłuższy czas określany był zbiorczym mianem „Obok Braci” (apud frates, 1308), lub „Przy Braciach” (iuxta fratres, 1325), także „Obok Braci Mniejszych” (iuxta fratres minores, 1326). W międzyczasie, ok. 1318 roku przeniesiono na nowe miejsce starą bramę Świętego Ducha. Z czasem nazwa „Obok Szarych Braci Mniejszych” przeszła na ulicę przyległą bezpośrednio do kościoła św. Jana, czyli obecną ulicę Św. Ducha: „ulica braci mniejszych /minorytów/” (platea fratrum minorum, 1345), „przy mnichach” (bi den monneken, 1402). [7]

Dzieje kościoła w okresie przedreformacyjnym

Kościół klasztorny św. Jana Chrzciciela pod koniec XVI w.
B. - Pomost Mniszy; F. - Targ Piątkowy; G. - Ulica Świętego Ducha; M. - Ulica Pomostu Mniszego; R. - Psia Góra; S. - Ulica Sołtysia

Budowę obecnego kościoła zorientowanego w kierunku północno-wschodnim, gdyż wcześniej obok powstała droga, a potem ulica prowadząca do nowej Bramy św. Ducha, rozpoczęto w pierwszej połowie XIV wieku, a czas tej budowy historyk i konserwator zabytków Hans Lutsch podzielił na trzy etapy. [8] W pierwszym etapie na początku XIV w. powstało jednonawowe, 3-przęsłowe zamknięcie chóru zakonnego (prezbiterium), z częścią centralną zakończoną poligonalnie siedmioma ścianami dziesięcioboku i pokryte krzyżowym sklepieniem. W drugim etapie powstał korpus główny składający się z trójnawowej hali o 7 przęsłach pokryty sklepieniem gwiaździstym i wsparty na 12 pełnych ośmiobocznych filarach i czterech półfilarach, w części zachodniej z pozoru wyglądającej na zakończoną dwoma nawami. [9] W efekcie w drugiej połowie XIV wieku powstała bezwieżowa halowa świątynia [10], posadowiona na murach romańskiego kościoła ze szczytem zachodnim udekorowanym 9 wieżyczkami (fialami, czyli sterczynami), i ozdobiona po zewnętrznej stronie, a także na wewnątrznych ścianach prezbiterium fryzem o motywach liści winnej latorośli. W trzecim etapie, ok. połowy XV wieku wzdłuż korpusu nawy dobudowano 10 kaplic (6 od strony północnej i 4 od południowej), usytuowanych pomiędzy mocno wysuniętymi na zewnątrz przyporami, i pokrytych spadzistym dachem i krzyżowym sklepieniem. [11] Szczyt wschodni kościoła ozdobiony był czterema sterczynami, a pośrodku dachu umieszczono sygnaturkę wzywającą mnichów na modlitwy, widoczną na najstarszych widokach kościoła z końca XVI w., której obecne położenie i wygląd zawdzięczamy pracom remontowym wykonanym w latach 1700-1701. [12] Mnisi nie posiadali co prawda własnej parafii, ale ich kościół pełnił rolę kościoła kazalniczego dla mieszkańców całego miasta. [13]
Większość naszej wiedzy o szczecińskich franciszkanach pochodzi z informacji o datkach pieniężnych i rzeczowych poczynionych na rzecz szarych mnichów. Najstarszą jest zapis z 1271 roku, według którego Otto von Ramin, przekazując klasztorowi cysterek darowiznę 3 ówczesnych marek (1½ Pfund Münze), jednocześnie przeznaczył z tej kwoty po swojej śmierci 4 bochenki dziennie dla klasztoru franciszkanów (prawdopodobnie oznacza to, iż von Ramin zapewnił sobie tym samym pochówek w tym kościele). Rudolf, syn Geveke, w 1308 r. ofiarował braciom 2 marki, a powroźnik Hermann w 1313 r. przekazał Heinrichowi Perlenberg jednoroczny dochód z domu w wysokości 5 marek na rzecz mnichów na przeciąg 5 lat. [14] Dietrich Lüneburg przekazał im 8 szefli zboża (ok. 0,5 tony), które gwardian Otto Misner odstąpił następnie w 1345 r. Michaelisowi de Puls. [15] Odnotowano również liczne zapisy testamentowe, m. in. mieszczanin z Lubeki Nicolaus Vrowede zapisał klasztorowi 3 marki w 1289 r., podobnie w 1308, w 1381. W 1393 r. Cecylia, wdowa po Christianie Reze udając się na pielgrzymkę do Rzymu, przeznaczyła m. in także dla szarych mnichów 20 marek na tzw. wieczną lampę w kościele i 5 marek na prowadzenie dalszej rozbudowy klasztoru. Z kolei Hans Dunker w 1428 roku ofiarował wdowie po Nasmerze Bolte 200 marek z [dochodów] ze swego domu przy ul. Odrzańskiej „na potrzeby wspaniałej kaplicy [w kościele], który należał do mnichów” (uppe ere Capelle Behuf, de se to den Moniken heft). W 1500 r. 6 guldenów, również na budowę, ofiarował franciszkanom Martin Bocholtm a niejaka Anna Farenholz świadczenie zapewniające mnichom jedną parę butów i ok. 250 g wosku na świece. Martin Strummel przepisał w przypadku swojej śmierci na rzecz klasztoru dom i dwie budy przy Wielkiej Tkackiej, a Nicolaus Bolte w 1511 zapisał 4 guldeny na odprawianie jutrzni i nabożeństw oraz za zapis w tzw. księdze zgonów. Kolejny datek odnotowano jeszcze w 1514. [16]

Średniowieczne płyty nagrobne

Niezależnie od datków z obsługi religijnej szczecinian, a także darowizn i przekazów testamentowych, co wywoływało liczne spory z duchowieństwem kościołów parafialnych [17], zakonnicy czerpali dochody z licznych pochówków wewnątrz kościoła, czego dowodem są jeszcze dzisiaj zachowane w całości lub we fragmentach średniowieczne płyty nagrobne. Wyrwane z posadzki podczas remontu kościoła pod koniec XIX wieku zostały zawieszone w kaplicach nawy bocznej.
W trakcie remontu w 1958 roku wymontowane z wnętrza kościoła liczne całe i zachowane we fragmentach płyty nagrobne ułożono na terenie przyległym do północnej elewacji prezbiterium. [18] Aż do 2004 roku płyty stanowiły pokrycie chodnika wzdłuż ulicy Św. Ducha na wysokości prezbiterium, skąd przeniesiono je na zachodni dziedziniec kościelny, gdzie przeleżały kolejne dwa lata. Następnie część z nich ok. 2006 roku ponownie umieszczono we wnętrzu kościoła, w tym inskrypcyjną płytę Benigny Schening i jej dzieci z 1676 roku, którą ułożono w posadzce nawy północnej, przy ścianie wschodniej. Po skończeniu remontu kościoła w 2013 roku zachowane średniowieczne i barokowe płyty nagrobne zostały ponownie zawieszone na ścianach kaplic północnych. Najstarszą z nich, płytę nagrobną pary małżeńskiej Hinrika i Gertrudy Rabenstorpów z 1378 roku, umieszczono w dawnej kaplicy Bractwa Panny Marii z Dragør.
Niektóre z nich zostały użyte wtórnie w XVII i XVIII wieku po zakryciu pierwotnych napisów lub wykuciu nowych na odwrotnej stronie płyty. Treść zachowanych napisów większości z nich znamy z opisu 16 płyt, sporządzonego pod koniec XIX wieku przez niemieckiego historyka i konserwatora zabytków Hugo Lemckego, i opublikowanego w Monatsblätter, czasopiśmie Towarzystwa Historii Pomorza i Starożytności: [19]

  • płyta nagrobna Heinricha o nieustalonym nazwisku (a), autor wspomnianej wyżej publikacji, Hugo Lemcke sugeruje postać Henryka de Monte. Była to najstarsza w tym czasie płyta w kościele (1338 rok). Prawdopodobnie była to płyta jednego z członków rodu Barvotów, wówczas zwanych Panami z Góry (de Monte), noszących później nazwisko von Ramin, czyli Henricus de Monte lub de Rambin. Na obramowaniu płyty widniała gotycka inskrypcja: ANO•DNI•MCCCXXXVIII•VI•ID’•Apr’•O•HENR’•DE•••• (w roku Pańskim 1338 w 6. dniu przed połową miesiąca /9 kwietnia/ zmarł Heinrich von...) [20];
  • płyta nagrobna z 1378 roku – pary małżeńskiej Hinrika i Gertrudy Rabenstorpów (b), pochodzących zapewne z kupieckiej rodziny. Najstarsza obecnie zachowana w kościele płyta nagrobna - umieszczona jest na bocznej lewej ścianie dawnej kaplicy Bractwa Panny Marii z Dragør usytuowanej po północnej stronie kościoła (do niedawna zwanej „kaplicą morską”, nr 6 na rzucie kościoła z 1901). W trakcie remontu wnętrza kościoła w 1841 roku płytę rozłupano w poprzek i obie połówki ułożono w różnych miejscach podłogi. [21];
  • płyta nagrobna z 1412 roku – należąca do Otto Jageteuffela (c), burmistrza Szczecina i założyciela fundacji zwanej Kolegium Jageteufla. Według Paula Friedeborna napis na obramowaniu płyty brzmiał „Anno•d(omi)ni•m•ccc•xII•feria•sexta•post•festum•nativitatis•christi•obiit•venerabilis•vir•otto•jageduuel•pie•memorie•fundator•collegii•” (w roku Pańskim 1412 w 6. dniu po dniu Bożego Narodzenia zmarł czcigodny Otto Jageteufel człowiek pobożnej pamięci, założyciel Kolegium); [22] W 1898 roku leżała w posadzce w środkowym przejściu (?), i można było wówczas odczytać tylko początek napisu: „anno•d(omi)ni•m•ccc•” i pośrodku „...tatis”, w miejscu, gdzie winno być napisane „nativitatis” wygląd i forma zapisu wskazuje na początek XV wieku);
  • płyta nagrobna z początku XV wieku – prawdopodobnie należała do zmarłego w 1426 roku rajcy miejskiego Alberta van Borke (d). Płyta co prawda nie posiadała w zapisie daty, ale w fragmencie zachowanego napisu czytamy: „albertus•van•borken•de•... van•borken•”. [23];
  • płyta nagrobna z początku XV wieku – podobnie jak poprzednia była anonimowa (e), ale posiadała dwa rzędy niepełnych napisów, jeden o treści „an(n)o•d(omin)i•m•cccc•xxvIII” z datą roczną „1428”, i drugi o treści „kath...”, zapewne stanowiący część żeńskiego imienia „Katharina” (Katarzyna);
  • płyta nagrobna, która posiadała dwie różne inskrypcje (f), pierwotną o anonimowej treści „anno•d(omi)ni•m•ccccxlIII ip(s)a•Die•s(anc)ti•leonardi•” z datą roczną „1443”, oraz drugą należącą do nieznanej nam rodziny Schermekow pochodzącą co najmniej z końca XV wieku o z zapisem w dwóch rzędach o treści „hans•schermekows•” i „tews•schermekows•”;
  • kolejna płyta nagrobna posiadała trzy różne napisy, wszystkie pochodzące z drugiej połowy XV wieku (g). Pierwszy został wykonany na obramowaniu płyty, jak to było w zwyczaju w średniowieczu, ale w miejscu, gdzie widniało nazwisko płyta została odcięta. Treść zachowanej inskrypcji wraz datą roczną „1475” zawierała następującą treść „anno•d(omi)ni•m•cccc•lxxv•sabato•ante•d(omi)•ca(m) mi(sericord)ia•d(omi)ni•o(biit) wendele•vxor•johannis•- - - rauit•sibi observanda•p(er)petue•in•honore•dei•orate•p(ro)•eis•” (W roku Pańskim 1475 w sobotę przed świętem miłosierdzia [pierwsza niedzielę po Wielkanocy] ... zmarła Wendelina żona Johannisa ...). Według Lemckego z niepełnego zakończenia napisu wynika, że oprócz brakującego nazwiska męża zmarłej w treści inskrypcji występowało kolejne nazwisko osoby, która ofiarowała kościołowi ofiarę za duszę zmarłej. Druga inskrypcja umieszczona powyżej usytuowanego w środku płyty znaku rodowego, podobnie zresztą jak trzecia w kolejności, została zapisana wypukłą minuskułą: „hic•lapis•pertinet•petro•schulte(n)•et•suis•heredibus•†” (ten kamień jest miejscem spoczynku Piotra Schulte) – z tego co wiemy, to Peter Schulte, rajca miejski zmarł w 1496 roku. Jak zauważył tu Hugo Lemcke od pierwszego pogrzebu minęło zaledwie 21 lat. Z trzeciego napisu udało się odczytać tylko początek: „hic•lapis•pertinet•... b•....”, gdyż pozostała treść w ciągu wieków uległa zatarciu stopami wiernych. Obecnie jest to jedna z dwóch płyt (prawa), zawieszonych pod chórem muzycznym w płd.-wsch. części kościoła (nr 14 na rzucie kościoła z 1901);
  • płyta nagrobna z niewyraźnym zarysem męskiej postaci najprawdopodobniej pochodząca jeszcze z XV wieku (h) z pozostałością końcówki napisu: „orate•pro•eis• i początkiem XVII-wiecznej inskrypcji o treści DISER•STEIN VND B(EGREBNIS)...;
  • niedatowana płyta nagrobna z XV w. użyta czerokrotnie do pokrycia grobu zmarłych – jest drugim w całości zachowanym obecnie kamieniem grobowym w kościele. Pierwszy odczytany niepełny napis na obramowaniu brzmiał: „vigilia•penthecostes•nicolaus ryke” (wigilia Zesłania Ducha Świętego Mikołaj Ryke). Według Lemckego rodzina Ryke, także Rike, została w Szczecinie odnotowana już na początku XIV wieku, a we wcześniejszych dokumentach pisanych po łacinie określana jako Dives (co odpowiada w jęz. śr.-dln.-niem. określeniu „bogaty”). Z drugiego zapisu zachował się tylko początek: „† iste•lapis•pertinet• – – –”, natomiast nazwisko i inne dane, podobnie jak w trzecim zapisie: „hic•lapis•pertinet•” (ten kamień ten jest miejscem spoczynku...), gdzie najbardziej czytelna była litera „r” i umieszczony pośrodku znak rodowy, już się nie pojawiają. Po dwustu latach kamień został ponownie użyty. Zanim trafiła na szczytową ścianę pod chórem muzycznym w płd. zachodniej części kościoła (nr 11 na rzucie kościoła z 1901), położona była w posadzce przy wejściu wschodnim do nawy północnej. Na płycie widnieje czytelny napis: „BENIGNA SCHENINGS VNDT IHR•KINDER•V•DERER•KINDER ANNO•1•6•7•6•” (Benigna Schening i jej dzieci i ich dzieci w roku Pańskim 1676);
  • płyta nagrobna z XV wieku w dwóch kawałkach (i), rozcięta podczas wyrywania z posadzki w trakcie ostatniego remontu przed 1898 rokiem. Po jednej stronie jednego z nich, na obramowaniu znajdował się napis wykonany gotycką minuskułą: „disse•sten•hort•hans•jakoppe•vnd” (ten kamień należy do Hansa Jakopa); ciąg dalszy tego napisu na drugim kawałku brzmiał: „annen siner husfrowe(n) vn(d) ere(n) rechten eruen.” ([i] jego żony Anny i jego prawowitych spadkobierców). Na jego odwrotnej stronie zachował sie początek napisu z XVII wieku: „DIESER•STEIN•VND•BEGREBNVS•GEHORET•PAWEL•(VND)•ANNA-BA” (Kamień ten i grobowiec należy [do] Pawła i Anny Ba), niestety ciąg dalszy był całkowicie nieczytelny;
  • płyta nagrobna z 1503 roku – w jej środkowej części zachował się kolisty napis, którego zakończenie nie jest czytelne (j): „hic•lapis•p(er)tinet•mateo•neueline – ” (ten kamień jest miejscem spoczynku Mateusza Newelinga), ale posiada dodatek „proconsul”. Skądinąd wiemy, że wymieniony tu Matthaeus Neweling był burmistrzem Szczecina i zmarł w 1503 roku. Natomiast z późniejszego zapisu wynika, iż burmistrz miał bez mała 200 lat spokoju o czym świadczy umieszczenie na płycie kolejnego napisu: „D(ieser) S(tein) V(nd) B(egrebnis) G(ehört) H(errn) LORENTZ•EWEN•V(nd) S(einer) EL(ichen) H(ausfrauen)•ELISABET•TEWSIN•V(nd) SOL•IN•20•IAR•NACH•DES•LETZTEN•TODE•NICHT•OVNET WERDEN•ANNO•1701” (Ten kamień i grobowiec należy [do] pana Wawrzyńca Ewena i jego małżonki Elżbiety Tewsin i nie powinien być otwierany w ciągu 20 lat od ostatnio zmarłego 1701). Płyta obecnie umieszczona jest na prawej bocznej ścianie kaplicy po północnej stronie kościoła (kaplica nr 9 na rzucie kościoła z 1901);

- Średniowieczne płyty nagrobne, w tym wtórnie użyte

Płyta Henryka de Monte,
1338 (a)
Płyta Rabenstorpów, 1378 (b)
Płyta Petera Schulte (g)
(Johannis..., 1475;
wtórnie użyta-Schulte,1496)
Płyta Nicolausa Ryke, XIV w. (h)
(wtórnie użyta-
Benigna Schening, 1676)
Płyta Newelinga, 1503 (j)
(wtórnie użyta-Lorenz Ewen 1701)
  • kolejna płyta nagrobna, podobnie jak poprzednia, była również z początku XVI wieku (k), i została wykorzystana po pierwszym pochówku jeszcze dwa razy. Pierwotna inskrypcja brzmiała: „hic•lapis•p(er)tinet•marquarto•holsten•orate•deum•pro•eo †.” (ten kamień jest miejscem spoczynku Marquarda Holsta [proszą] o modlitwę do Boga). Pośrodku zachował się znak rodowy. Z kolei pierwszy z późniejszych napisów bez daty rocznej, podobnie zresztą jak kolejny, brzmiał: „MICHEL•MILLERN•VNDT•SEINER•EHELINEN•HAVSFRAWEN•ENGEL•WITTEN•GEHORET•DIESER•STEIN•VNDT•GRAB.” (Kamień ten i grób należą do Michała Millera i jego małżonki Anieli Witt). Drugi napis na tym kamieniu brzmiał: „DIESER•STEIN•VND•BEGREBNUS•GEHORET•PETER•LANDTGRAF•VND•SEINER•ELICHGEN•HAVSFRAWEN•ERTMVT•PANTZERS•VND•IHRER•BEIDER•
    EHELEIBLICHEN•KINDERN•AVCH•SEINE•KINDER•ERSTER•EHE•GEORG•VND•PETER•LANDTGRAFEN.
    ” (Kamień ten i grób należą do piotra Landgrafa i jego małżonki Ertmut Pantzer i jego dzieci z tego małżeństwa i jego dzieci z pierwszej żony Jerzego i Piotra Landgrafa.);
  • płyta nagrobna, podobnie jak poprzednia datowana na XVI wiek (l), i przecięta przez środek kolistego napisu wykonanego gotycką minuskułą, z którego zachował się początek napisu: „dieser stein vnd”; prawdopodobnie z końca ostatniej dziesiątki lat tego stulecia pochodziła druga inskrypcja pisana w poprzek tej płyty renesansową antykwą: „Diser stein vnd begrebnvs gehort Sivert.....” (kamień ten i grobowiec należy do Siverta..... /o nieznanym nazwisku/);
  • ostatnia z opisanych przez Lemckego średniowiecznych płyt nagrobnych posiadała niepełną datę roczną (m), i według niego z końca XVI wieku, o czym świadczy napis wykuty w poprzek płyty nad umieszczonym pod nim herbem rodowym: „Diser Stein vnd Begrebnvs hort Mattes marxwartt vnd Gerdrut passowen siner Husfrowen irer kinder ao ɍ md” – (kamień ten i grobowiec należy do Mateusza Markwarta i dzieci jego małżonki Gerdrut Passow roku Pańskiego 1500).

Dzieje kościoła od XVI w. do 1. poł. XX wieku

Kościół św. Jana Chrzciciela od strony prezbiterium w 1860 roku
Kościół św. Jana ok. 1900
Kościół św. Jana ok. 1900

Podczas reformacji zakonnicy opuścili klasztor 1527 roku, a parafianie i duchowni w większości przyjęli reformy Lutra. Od tej chwili, aż do 1945 kościół był świątynią ewangelicką (luterańską). W II połowie XVI wieku budynki klasztorne zmieniono na szpital św. Jana, zaś kościół dalej służył celom religijnym. W 1604 roku kościół otrzymał nowy dzwon odlany przez ludwisarza Roloffa Classena (Klassena) ze Szczecina. [24] Od 1678 roku stał się również świątynią garnizonową. Jednocześnie, z powodu pogarszającego się stanu budowli, kościół kilkakrotnie był remontowany, m.in. w 1682 roku po zniszczeniach w trakcie oblężenia z 1677 roku, a także w latach 1700-1701, stąd też w jednym z dokumentów garnizonu szczecińskiego z 1742 roku odnotowano, że budynek kościoła jest w dobrym stanie. [25] Stan ten zmieniła okupacja francuska w latach 1806-1813, kiedy to kościół po usunięciu wyposażenia został zamieniony na magazyn siana. Dzięki projektowi odbudowy wykonanego przez Karla Friedricha Schinkla, który co prawda zrealizowano dopiero po kilkunastu latach, a także osobistemu zainteresowaniu się złym stanem kościoła przez następcę tronu Fryderyka Wilhelma, po remoncie wykonanym w latach 1834-1837, kościół ponownie poświęcono 23 kwietnia 1837 roku i oddano na potrzeby garnizonu szczecińskiego oraz nowopowstałej w 1816 roku gminy luterańskiej św. Mikołaja i św. Jana (Nicolai-Johannis Gemeinde). [26] Nowopowstała gmina kontynuowała remonty, m. in. w roku 1838 postawiono nową kaplicę po południowej stronie prezbiterium, którą w drugiej połowie XIX wieku przebudowano na zakrystię. [27] Niestety kolejne remonty z lat 1841, 1864 i w 1878, kiedy naprawiono więźbę dachową i pokrycie dachu niewiele pomogły. Co prawda nabożeństwa w dalszym ciągu się odbywały [28], mimo to na polecenie nadzoru budowlanego kościół ostatecznie zamknięto w 1899 roku ponieważ władze uznały, iż jego posadowienie na bagnistym gruncie grozi zawaleniem (do dnia dzisiejszego niektóre filary w kościele są wyraźnie odchylone od pionu). [29]
Dzięki zdecydowanej postawie konserwatora zabytków prowincji Pomorze prof. Hugo Lemckego, który wiele energii poświęcił sprawie utrzymania i odnowy kościoła, rada miasta Szczecina przyjęła w 1911 roku statut lokalny (Ortsstatut) zaliczający kościół św. Jana do obiektów szczególnie chronionych, co w konsekwencji uratowało świątynię przed ew. sprzedaniem, a potem zburzeniem. [30] Prace polegające początkowo na uprzątnięciu i oczyszczeniu kościoła przerwała I wojna światowa, a użytkownikiem budynku został Czerwony Krzyż. Dopiero w sierpniu 1929 roku rozpoczęto w kościele prace badawcze i konserwatorskie, w wyniku których w latach 1932-34 według planów prof. Georga Rütha z Drezna przeprowadzono prace restauracyjne, m.in. w nawie głównej połączono stalowymi klamrami filary odchylające się od pionu. [31] Zabezpieczona w ten sposób budowla miała odtąd pełnić funkcje kulturalne, czemu przeszkodził wybuch kolejnej wojny światowej. Ostatecznie w jego wnętrzu powstał magazyn dekoracji teatralnych.[32] Kościół praktycznie nie uszkodzony przetrwał bombardowania lotnictwa alianckiego.

Tab. 1. Proboszczowie w okresie protestanckim

Kościół św. Jana w 1905
Kościół św. Jana w 1905

Od wprowadzenia reformacji na Pomorzu w kościele św. Jana do 1945 roku urzędowali następujący proboszczowie [33] :

Proboszcz Lata urzędowania uwagi
1. Nikolaus Röhlius 1527–1564
2. Laurentius Schulze 1565–1595
3. Balthasar Seeger 1596–1625
4. Balthasar Cöller 1626–1637
5. Sebastian Wolfgang Höpfner 1637–1666
6. Joachim Friedrich Lilius 1667–1676
7. Jakob Winnemer 1678
8. Balthasar Bleccius 1678–1695
9. Peter Bluth 1695–1705
10. Augustin Gottlieb Burmeister 1705–1714
11. Johann Friedrich Jänecke 1715–1729
12. Johann Christoph Schinmeier 1730–1737
13. Henrich Maricius Titius 1738
14. Johann Hinsche 1738–1755
15. Anton Philipp Christian Hoyer 1756–1758
16. Daniel David Matthäus 1759–1765
17. Gottlieb David Matthäus 1766–1774
18. Johann Benjamin Blancke 1768–1767
19. Christian Bergemann 1768–1769
20. Ernst Friedrich Damerow 1769–1810
21. Christian Siegfried Löper 1775–1813
22. Michael Gottlieb Brunnemann 1817–1842
23. Friedrich Franz Theodor Fischer 1818–1827
24. Johann Anton Gustav Teschendorf 1827–1875
25. Friedrich Wilhelm Karl Alexander Mehring 1842–1846
26. Jakob Friedrich Christoph Budy 1846–1854
27. Karl Friedrich Wilhelm Collier 1854–1855
28. Hermann Wilhelm Friedrichs 1856–1892
29. Karl Eduard Alexander Müller 1875–1900
30. Gustav Stephani 1893–1910
31. Richard Karl Eduard Braun 1902–1908
32. Karl Jahnke 1909–1939
33. Fritz Kopp 1910–1934
34. Georg Lindner 1935–1945


- Wnętrze dawnego kościoła św. Jana

Widok nawy głównej w kierunku wschodnim, 1. dekada XX w.
Południowa nawa boczna, 1. dekada XX w.
Nawa główna jako magazyn, 1. dekada XX w.
Nawa główna jako magazyn, lata 20. XX w.
Kościół w trakcie prac badawczych, 1929
Zabytkowa chrzcielnica, 1931
Widok z empory zachodniej, 1931

Płyty nagrobne z okresu poreformacyjnego

  • Płyta grobowca z 1676 roku, która pokrywała oddzielny grobowiec (grób), przygotowany dla kaznodziejów kościoła św. Jana głoszących Słowo Boże w kościele (n). Płytę ozdobiono długim napisem, jak było to w zwyczaju w XVII wieku, w formie łacińskiego dystychu. Podobnie jak w przypadku wielu innych płyt nagrobnych wyjętych z posadzki w trakcie remontu kościoła pod koniec XIX wieku, również tej płycie odcięto część prawej strony i oddzielono fragment dolnej części, nie uszkadzając na szczęście zbyt wiele słów. Treść napisu brzmiała:

PASTOR (CINERES) • HAEC COLLIGIT VRNA VIA(TIM), • QVAE PROVISORVM • GRATIA GRATA FVI(T) • PRAEFVERE • REBVS COENOBII•S•JOH • ET „CONBENDOHVIC MONVMENTO • SEPVLCRALI • POST NATVM CHRISTVM • ANNO MDCLXXVI • JOHANNES SCHMIDT • CHRISTIANUVS STRAVSS • SENATORES SENIORES • DAVID KEILSCHWING • THEODORVS SCHERENBERG • SCABINI AEDILES
i dalej na małym fragmencie kamienia:
„CHRISTIANVS MAAS M(ercator) • VILLICI • JACOBVS PAETZIG MER(cator) • GREGORIVS SCHULTZEN.....” [34]
Częściowo zachowane dwa fragmenty większej płyty, z tego część z większym fragmentem napisu pęknięta na pół, zostały zawieszone na ścianach dwóch kaplic po północnej stronie nawy głównej (lewa strona kaplicy nr 8 i lewa strona kaplicy nr 9 na rzucie kościoła z 1901). [35]

- Dwa fragmenty płyty nagrobnej kaznodziejów kościoła św. Jana

Większy fragment napisu, 1676 (n)
Mniejszy fragment napisu, 1676 (n)
  • zmiany, jakie zaszły w późniejszym czasie w dekoracji płyt nagrobnych płaskim reliefem z symbolem śmierci, czyli trupią czaszkę z dwoma skrzyżowanymi piszczelami i liściem palmy przedstawiała płyta z XVII wieku z niezbyt czytelną datą roczną (o), i inskrypcją napisaną w poprzek płyty: „(DIESER STEIN VND BEGREBNVS (GEHORT JV)RGEN KRUGERN BURG ......ANTLER ALHIR VND SEINER HAVSFRAV ELISABETH ......S WIE AVCH IHREN BE KINDERN ANNO 16(..)” (Kamień ten i grobowiec należy do mieszczanina Jurgena Krugera [...] i jego małżonki Elisabeth [...] a także do ich dzieci roku Pańskiego 16..). W dolnej części płyty umieszczono sentencję: „SELIG SIND DIE TODTEN ᴂ.” (Błogosławieni są odtąd umarli)

- Kościół św. Jana po zniszczeniach II wojny światowej

Zniszczone prezbiterium od południa, 1946
Kościół od zachodu, 1948
Fragment ołtarza w zniszczonej absydzie, 1948
Zniszczenia w jednej z kaplic nawy głównej, 1948
Kościół wśród ruin Starego Miasta, 1950

Kościół pw. św. Jana Ewangelisty i kompleks klasztorny po II wojnie światowej

Kościół św. Jana Ewangelisty - cegiełka na odbudowę ze zniszczeń wojennych
Dziedziniec kościelny od strony wschodniej

Historyczne wyposażenie kościoła nie zachowało się. W latach 1957-1958 przeprowadzono kapitalny remont obiektu po zniszczeniach wojennych. Kościół został przekazany księżom pallotynom ze Stowarzyszenia Apostolstwa Katolickiego, pełniąc od tej pory jako świątynia zakonna funkcję kościoła parafialnego pod wezwaniem św. Jana Ewangelisty. Przy kościele Księża Pallotyni w kompleksie klasztornym prowadzą diecezjalne duszpasterstwo Ludzi Morza i ośrodek „Stella Maris” (Seamen's Club Szczecin) oraz Hospicjum św. Jana Ewangelisty w Szczecinie przy ulicy Pokoju 77. Na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych ub. wieku w zachodniej części kościoła pod obecnym chórem muzycznym księża pallotyni użyczyli miejsca na odprawianie nabożeństw grekokatolickich. [36]
W latach 2007-2013 przy pomocy środków pochodzących z Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego, a także przekazanych przez samorząd Województwa Zachodniopomorskiego przywrócono kościołowi dawną świetność i znaczenie, dzięki czemu stał się jednym z najcenniejszych i najpiękniejszych zabytków sakralnych naszego miasta zachowując oryginalną formę gotyckiego kościoła. Z XV i XVI w. pochodzą szczególnie cenne polichromie we wnętrzu kościoła. Przedstawiają one chłopca z herbem Szczecina oraz Maryję w mandorli w otoczeniu świętych (I ćwierćwiecze XV w.), mistyczne zaślubiny św. Katarzyny (druga ćwierć XV w.), sceny z biskupem przy ołtarzu (I ćwierćwiecze XVI w.) oraz ornament roślinny (II połowa XV w.). Na ścianach kaplic powieszono średniowieczne i barokowe płyty nagrobne, w tym wtórnie użyte, z których najstarszą jest płyta nagrobna pary małżeńskiej Hinrika i Gertrudy Rabenstorpów z 1378. W prezbiterium zachował się gotycki fryz z motywem winnej latorośli.
Kościół znajduje się na Europejskim Szlaku Gotyku Ceglanego.

Zagospodarowanie wnętrza kościoła przed rokiem 1944 i po odbudowie ze zniszczeń II wojny światowej

Północna część absydy

Prezbiterium

Widok ogólny prezbiterium, 1964
Widok ogólny prezbiterium, 2015
Południowa część absydy
Babtysterium w posadzce przed prezbiterium

Nie posiadamy żadnych informacji dotyczących średniowiecznego wyposażenia prezbiterium. [37] Z zachowanych fotografii z końca XIX wieku znamy lokalizację dwóch ołtarzy, dużego usytuowanego pośrodku wschodniej części absydy, i małego położonego na styku prezbiterium i nawy głównej. Takie usytuowanie małego ołtarza było prawdopodobnie nawiązaniem do rozwiązania, jakie stosowano w większości średniowiecznych kościołów, także klasztornych, gdzie ołtarze pw. św. Krzyża (altare s. crucis, altare laicorum) usytuowane były pod łukiem tęczowym przed ścianą lektorium, w miejscu rozgraniczenia chóru kapłańskiego i nawy głównej, czyli przestrzeni przeznaczonej dla zakonników i wiernych. [38] Całe wnętrze prezbiterium podzielone zostało na dwie strefy oddzielone wspomnianym już gotyckim fryzem. Wzdłuż ścian dolnej strefy ciągną się arkadowe nisze, które w przeszłości stanowiły rodzaj sedilii przeznaczonych dla zakonników. Prawdopodobnie w 2. połowie XV wieku po obu stronach absydy powstały dwa portale. [39] W górnej strefie prezbiterium znajdują się okna, z których trzy obecnie wypełnione są witrażami projektu ks. Jana Młyńczaka SAC przedstawiającymi w kolejności „powołanie św. Jana i św. Jakuba na apostołów”, „Ostatnią Wieczerzę” i „św. Jana na wyspie Patmos”. [40]
Projekt wspólczesnego wystroju wnętrza prezbiterium wykonała pracownia malarstwa ściennego, mozaiki i witrażu prof. Jana Piaseckiego z Poznania. Jego dziełem jest ołtarz główny – „Ukrzyżowanie” zrealizowany w 1964 roku z metaloplastyki przez rzeźbiarza Józefa Murlewskiego. Ołtarz główny zaprojektowany został przez prof. Jana Piaseckiego z Poznania, a wykonany przez Józefa Murlewskiego w latach sześćdziesiątych XX w. Pozostałe wyposażenie prezbiterium (ołtarz posoborowy, bogato zdobione zakrycie mensy ołtarza, krzyż, ambona, lichtarze itp.) zaprojektował prof. Romuald Sołtys. [41]


Rzut przyziemia kościoła św. Jana Ewangelisty

Korpus nawy

Widok nawy głównej

Jednolita przestrzeń hali podzielonej na trzy części początkowo miała wygląd prostej w wyrazie świątyni zakonnej. Wygląd wnętrza z czasem zmieniło dobudowanie kaplic i powstanie wielobarwnych ozdób malarskich na ścianach i filarach. Na drugim filarze po północnej stronie nawy umieszczona została kazalnica. Po wprowadzeniu reformacji z dawnego wyposażenia nawy głównej praktycznie nic nie zostało. Częśc płyt nagrobnych w posadzce zostało wykorzystanych wtórnie. W późniejszym okresie, w drugiej połowie XVII wieku, po dokonaniu remontu polegającego m.in. na zamalowaniu dawnych gotyckich polichromii i pokryciu scian tynkami, kościól św. Jana Chrzciciela stał się kościołem garnizonowym, w dalszym ciągu należąc do kościoła reformowanego. Pojawiła się nowa, pokryta złoceniami ambona, która zastąpiła zniszczoną w czasie bombardowania w 1677 roku, a także odnowiono okalające nawę główną empory, wykorzystując obelkowanie zniszczonej zabudowy klasztornej. [42] Innych informacji dotyczących dawnego zagospodarowania wnętrza korpusu nawy, oprócz dat rocznych kolejnych remontów w okresie XVII-1. poł. XX wieku i kilku zachowanych fotografii wnętrza, nie posiadamy.

Kaplice

Kaplice w bocznej nawie południowej

Budowniczowie średniowiecznego kościoła pozostawili nam 10 kaplic po obu stronach nawy głównej pokrytych dachem pulpitowym, z czego tylko dwie oficjalnie poświęcone są ważnym postaciom Kościoła katolickiego, Kaplica Papieska i Kaplica Fatimska. Co do pozostałych jest to stan tymczasowy, a w części z nich na ścianach powieszono zachowane w kościele płyty nagrobne. Dodatkowo w miejscu dawnej zakrystii usytuowano kaplicę maryjną. Wysokość kaplic po stronie północnej nawy jest zróżnicowana, dwie położone w narożniku północnym i południowym oraz trzy położone pośrodku są wyższe, w tym centralnie położone wejście do kościoła, a pozostałe dwie są niższe. Kaplice po stronie południowej sa jednakowej wysokości. We wnętrzu kaplic pokrytych sklepieniami krzyżowożebrowymi i ponad nimi umieszczone są ostrołukowe okna. [43]

Wejście do Kaplicy Morskiej
Zakrystia kościelna
Kaplica św. Wincentego Pallotiego
Kaplica Miłosierdzia Bożego
Kaplica Fatimska
Kaplica Papieska
Kaplica Morska

- (1.) Według dostępnych współcześnie opracowań ma to być średniowieczna kaplica z ołtarzem św. Rodziny, Marii, Doroty, Erazma, Antoniego i Niewiniątek, będąca fundacją cechu tragarzy w 1401 roku, dobudowana do południowej elewacji prezbiterium w 1401 roku. [44] Bardziej prawdopodobne jest jednak, że dawniej mieściła się tutaj zakrystia kościelna, w której usytuowano wejście do ośmiobocznej wieżyczki komunikacyjnej ze spiralnymi schodami we wnętrzu prowadzące na sklepienie pod dachem prezbiterium. W drugiej połowie XIX wieku, po utworzeniu na terenie byłego klasztoru nowej ulicy zwanej Neue Königsstraße, do zakrystii prowadziło dodatkowe wejście od ulicy.
- (1.) Do 2016 roku była to kaplica poświęcona Matce Boskiej Częstochowskiej. Obecnie, od 15 stycznia 2017 r., po odczytaniu dekretu o ustanowieniu kościoła św. Jana Ewangelisty Kościołem Morskim, arcybiskup Andrzej Dzięga ponownie poświęcił kaplicę i nadał jej miano „Kaplicy Morskiej”. W kaplicy ustawiono pamiątkowy krzyż-maszt, przy którym odprawiono nabożeństwo ekumeniczne podczas finału regat The Tall Ships Races 2007 w Szczecinie. Na ścianie powieszona jest tablica poświęcona ofiarom katastrofy promu „Jan Heweliusz”.

Zakrystia kościelna
- (17.) W ścianie elewacji wschodniej znajduje się gotycki portal dawnego wejścia z krużganka wschodniego skrzydła klasztornego do wnętrza kościoła, obecnie stanowiący wejście do współczesnej zakrystii kościelnej.

Kaplica św. Wincentego Pallotiego

- (2.) Po przejęciu kościoła przez pallotynów w kaplicy urządzono kaplicę chrzcielną z nieistniejącą już chrzcielnicą wykonaną w 1976 r. wg projektu Jerzego Kurtza ze Szczecina. Obecnie jest to kaplica św. Wincentego Pallottiego i błogosławionych pallotynów męczenników - Ks. Józefa Stanka SAC oraz Ks. Józefa Jankowskiego SAC.

Kaplica Miłosierdzia Bożego

- (3.) Kaplica otwarta, wewnątrz kaplicy mieści się kopia obrazu „Jezu, ufam Tobie”.

Kaplica Fatimska

- (4.) Kaplica Matki Boskiej Fatimskiej z relikwiami bł. Hiacynty i bł. Franciszka. W oknie kaplicy witraż autorstwa dr inż. Aleksandry Satkiewicz-Parczewskiej, będący tłem dla figurki Najświętszej Panienki przywiezionej z Portugalii w 1973 r. przedstawia cud Słońca towarzyszący objawieniu z 13.10.1917 r. Kaplicę zamyka ozdobna krata z nawiązującym do objawień motywem dębu korkowego.

Kaplica Papieska

- (5.) Kaplica, wewnątrz której stoi pomnik św. Jana Pawła II; kaplicę zamyka ozdobna krata uwieńczona herbem papieskim Jana Pawła II.

Kaplica
Dawna kaplica Bractwa Panny Marii z Dragør, 1948 rok
Kaplica morska w 2015 roku)
Dawna kaplica Bractwa Panny Marii z Dragør, 1948 rok

- (6.) Jest to jedyna kaplica w kościele, której średniowieczne przeznaczenie znamy z dokumentu sporządzonego 4 stycznia 1401 roku. Wynika z niego, że „gwardian brat Heinrich Penzlin, lektor brat Hermann Thurow, lektor brat Peter Sarow, wicegwardian brat Jakob Slepkow i ich bracia z Konwentuu Franciszkanów (a miedzy nimi zakrystian Nikolaus Beesdael), poświadczają, iż starsi kompanii z Dragør Jacob von Grolle, Evert Rosow [45], budowniczowie Peter Torgholow, Hans Warendorpe, Curde van der Brügghen /Kurt van der Brugghen/, Borchart Czeghenort /Burchard Ziegenort/, a także pozostali członkowie tego samego Bractwa Panny Marii z Dragør wybudowali i wyposażyli w klasztorze Franciszkanów w Szczecinie nową kaplicę z ołtarzem ku chwale Boga, Najświętszej Marii Panny, ku czci św. Doroty, św. Erazma, św. Antoniego i Niewiniątek”. [46] Jak wynika to z opisu była to pierwsza w kolejności nowa kaplica położona w północno-wschodnim narożniku nawy bocznej pomiędzy dwoma arkadami i dwoma filarami przyporowymi, stąd też posiadała dwa duże przeszklone okna. Oprócz fundacji ołtarza kompania z Dragør wyposażyła kaplicę w siedziska dla starszych kompanii oraz w ławy dla pozostałych kupców-żeglarzy. Ozdobą kaplicy był sprzęt liturgiczny podarowany przez kompanię, m. in. wielki srebrny szkaplerz z wizerunkiem Matki Boskiej, który został wymieniony w inwentarzu sporządzonym w 1525 roku. [47] W zamian mnisi zobowiązali się do odprawiania w intencji kupców codziennej mszy i dwa razy w tygodniu mszy żałobnej. Ponadto kupcy mogli wypożyczać każdej jesieni kielich i sprzęt liturgiczny pod warunkiem zwrotu po powrocie z łowisk. Z kolejnego dokumentu wystawionego 12 marca 1413 roku dowiadujemy się, że „gwardian Nicolaus Wylde, starszy lektor Andreas Soldin, młodszy lektor Conrad Stokkem, wicegwardian Egidius Yge i bracia Heinrich Everspack, Claus Lebouwe, Kersten Kale oraz pozostali bracia z Klasztoru Franciszkanów w Szczecinie” oznajmiają, iż niejaki Heinrich Vogelke ufundował w kościele klasztornym wikariat poświęcony Świętej Trójcy, w związku z czym zobowiązują się co tydzień odprawiać mszę śpiewaną w kaplicy Bractwa Kupców z Dragør pod karą 2 funtów wosku, której zażądają starsi gildii kupieckiej, a którym przypadł patronat nad wikariatem po śmierci Vogelke. [48] Co prawda kupcy z bractwa żeglarzy mieli wyłączne prawo do patronatu nad kaplicą, ale by można było ją utrzymać w dobrym stanie budowlanym, oznaczało to dla nich spore obciążenie kasy kompanii. Z ich ksiąg rachunkowych z XVII wieku wynika, iż m. in. w 1628 roku wydali pewną kwotę pieniędzy na odnowienie herbu na witrażu okiennym, a w roku 1647 i 1685 na odnowienie kaplicy, wstawienie kraty, a także ponowną renowację herbu na witrażu okiennym. Natomiast pod koniec XVII wieku kaplica służyła już tylko świeckim celom, gdyż na polecenie rady miejskiej przechowywano w niej sikawki dostarczone przez kompanię żeglarzy. [49]

- (6.) Jeszcze do niedawna była to tzw. kaplica morska. Umieszczoną w niej kotwicę i krzyż w styczniu 2017 roku przeniesiono do nowo poświęconej Kaplicy Morskiej. Na ścianie bocznej kaplicy zawieszona jest najstarsza w kościele płyta nagrobna małżeństwa Heinricha i Gertrudy Rabenstorpów z 1378 r., na której widnieją dwie sylwetki małżonków, mężczyzny w stroju mieszczańskim i kobiety w sukni wdowy. Po obu stronach płyty widnieją ikony ośmiu postaci świętych i symbole czterech ewangelistów na narożnikach, natomiast na obramowaniu płyty widnieje inskrypcja wykonana pismem gotyckim. Napis na obramowaniu płyty brzmi: „Anno • dni • m˚ • ccc˚ • LxxxvIII˚ • feria • sexta • ante • festu • palmar • obut • hinr’ • rabenstorp • Anno • dni • obut • rel(ict)a • gertrudis • vxor • ei(us) • qour(um)a(ni)me • requiescant • in • pace • amen •” (w roku Pańskim 1378 w 6. dniu tygodnia przed Niedzielą Palmową zmarł Hinricus Rabenstorp. W roku Pańskim () zmarła wdowa Gertruda, jego żona, niech spoczywają w pokoju. Amen!). Daty śmierci żony nie podano, o czym świadczy puste miejsce i co dowodzi, że to wdowa była fundatorką płyty. [50]

Kaplica

- (7.) Na obu scianach kaplicy umieszczono cztery fragmenty nie rozpoznanych dotychczas płyt nagrobnych dawniej umieszczonych w posadzce kościoła. Wewnątrz kaplicy umieszczono konfesjonał.

Kaplica

- (8.) Na obu ścianach kaplicy umieszczono dwie płyty nagrobne, z tego płyta po lewej stronie jest większym fragmentem płyty nagrobnej pokrywającej dawniej grobowiec kaznodziejów kościoła św. Jana z 1676 roku. Na płycie zachował się fragment inskrypcji będącej ciągiem dalszym napisu płyty umieszczonej w kaplicy nr 9. Drugiej płyty nie udało się rozpoznać. Wewnątrz kaplicy umieszczono konfesjonał.

Przęsło środkowe
- (12.) W elewacji północnej, w przęśle środkowym usytuowane jest wejście do kościoła z ostrołukowym portalem przebudowanym w XV wieku. [51]

Kaplica

- (9.) Kaplica otwarta. Na jej obu scianach umieszczono fragmenty dwóch płyt nagrobnych, z tego płyta po prawej stronie pochodzi z 1503 roku i należała do burmistrza Szczecina Matthaeusa Newelinga, a nastepnie została wtórnie użyta w 1701 r. do pokrycia grobu Lorentza Ewena i jego żony Elisabet Tews. Płyta po lewej stronie jest mniejszym fragmentem płyty nagrobnej z poczatkiem napisu pokrywającego grobowiec kaznodziejów kościoła św. Jana z 1676 roku.

Kaplica

- (10.) W ścianie kaplicy zamurowanej prawdopodobnie już w XIX wieku umieszczono wejście do pomieszczenia gospodarczego z zamurowanym całkowicie oknem.

Kaplica

- (11.) W ścianie usytuowanej w północno-zachodnim narożniku zamurowanej kaplicy umieszczono wejście na schody prowadzące na emporę chóru muzycznego. Obok w ścianie elewacji zachodniej nawy położone są kolejne drzwi prowadzące do drugiej wieżyczki komunikacyjnej ze spiralnymi schodami we wnętrzu, wiodącymi na sklepienie pod dachem nawy głównej.

- Pozostałe kaplice w bocznej nawie północnej

Kaplica (nr 7)
Kaplica (nr 8)
Przęsło środkowe (nr 12)
Kaplica (nr 9)
Kaplica
(nr 10)
Kaplica (nr 11)

Pomieszczenia pod chórem muzycznym

Szkice szczytu zachodniego i prezbiterium od wschodu, 1890

Na całej długości ściany szczytu zachodniego, w którym dawniej umieszczone były dwa wejścia, obecnie zamurowane, odtworzono istniejącą przed drugą wojną światową emporę opartą na dwóch ścianach tworząc trzy pomieszczenia otwarte od strony nawy .
- (11.) W pierwszym pomieszczeniu od strony północnej zawieszono trzy płyty nagrobne, z których jedna, wmurowana w sciane elewacji zachodniej jest płytą nagrobną z XV w. należącą do rodziny Ryke (Rike), i została użyta czerokrotnie do pokrycia grobu zmarłych. Jak wynika z obecnie eksponowanego napisu po raz czwarty została użyta w 1676 roku do przykrycia zmarłej Benigny Schening, jej dzieci i ich dzieci. Pozostałych dwóch nie udało się rozpoznać.
- (15.) Jak wynika z rysunku zamieszczonego w publikacji Hansa Lutscha w środkowym pomieszczeniu, po prawej stronie w ścianie szczytowej, pomiędzy przyporami mieściło się dawniej wejście do kościoła [52], obecnie zamurowane i zasłonięte jednym z dwóch umieszczonych tu konfesjonałów.
- (14.) W pomieszczeniu usytuowanym w południowo-wschodnim narożniku na ścianie elewacji zachodniej zawieszono dwie płyty nagrobne, z których jedna wmurowana od strony północnej pochodzi z drugiej połowy XV wieku, i została użyta trzykrotnie. Z treści zachowanego napisu wynika, że m. in. pochowano pod nią w 1496 roku rajcę miejskiego Petera Schulte. Drugiej płyty nie udało się rozpoznać.
- (14., 13.) W narożniku południowo-wschodnim znajduje się współcześnie przebite wejście do wnętrza kościoła, a obok Kaplicy Papieskiej gotycki portal zamurowanego połączenia z zachodnim krużgankiem klasztoru.

- Pomieszczenia pod chórem muzycznym oraz w narożniku południowo-wschodnim nawy

Pomieszczenie boczne północne (nr 11)
Pomieszczenie środkowe (nr 15)
Pomieszczenie boczne południowe (nr 14)
Boczna nawa południowa (nr 14)
Portal krużganka zachodniego (nr 13)

Chór muzyczny

- (16.) Kościół wyposażony jest w neobarokowy prospekt organowy umieszczony na współcześnie wykonanej emporze chóru muzycznego. Zbudowany został w działającej od 1854 roku warszawskiej Fabryce Organów Kościelnych L. Blomberg i Syn przy ulicy Leszno Nr. 61, o czym świadczy zachowana tabliczka znamionowa. Jak wynika z przeprowadzonych oględzin prospektu organowego instrument może pochodzić z 2. poł. XIX wieku (być może z ok. 1868 roku). [53] Należąca do niego szafa na nuty znikła podczas ostatniego remontu kościoła w nieznanych okolicznościach. [54] Poza organami na chórze znajduje się także niewielka fisharmonia pochodząca z 1911 r., i jak to wynika z zachowanej na tylnej ścianie instrumentu tabliczki znamionowej oraz naklejki reklamowej, została zbudowana w firmie M. Hörügel w Lipsku (M. Hörügel Hof-Harmonium und Pianofabrik Leipzig, Inh. Paul Hörügel und Wilh. O. Jürgens). [55]

- Wyposażenie chóru muzycznego

Empora muzyczna od strony nawy głównej
Prospekt organowy
Prospekt organowy, tabliczka znamionowa
Prospekt organowy, w głębi fisharmonia Hörügela
Fisharmonia, tabliczka znamionowana
Fisharmonia, naklejka reklamowa na tylnej ścianie
Fisharmonia, fabryczny numer porządkowy na tylnej ścianie

Klasztor - historia zabudowy i jego posiadłości

Klasztor franciszkanów w Szczecinie i jego otoczenie

A. – Ogród klasztorny obok półbaszty Witt Kopp (Biała Główka); G. – iuxta fratres minores (droga przy mnichach); H. – ulica Havening (droga do dawnego portu);
K. – dawny Targ Piątkowy; M. – ulica Pomostu Mniszego; R. – Psia Góra; S. – to den Moniken (droga do braci);
– zabudowa mieszczańska: Nr 27.–28. – zabudowa mieszczańska przy ulicy Pomostu Mniszego;; Nr 29. – Łaźnia mnichów z ogrodem; Nr 30. – Baszta okrągła przy Furcie Mnichów i Pomoście Mnichów; Nr 31.–39. – zabudowa mieszczańska przy ulicy Pomostu Mniszego;
– zabudowa klasztorna: z. – zakrystia; Kap. – kapitularz; Ref. – refektarz; D. – dormitorium-cele zakonników; Kuch. – pomieszczenia kuchenne; k. – skrzydła krużganka; b. cm. wejścia na teren cmentarza przyklasztornego; w. – wejścia do krużganka; d.w. – dawne wyjście na dziedziniec gospodarczy; Nr 40. – 44. – zabudowa mieszczańska przy cmentarzu kościelnym, należąca dawniej do klasztoru;
– dziedziniec gospodarczy klasztoru: Nr 45. – browar, stajnia, suszarnia (zabudowania gospodarcze); Nr 46. – dom mieszkalny; st. – studnia w wirydarzu i przyklasztorna; Nr 47. – budynek należący do browaru; Nr 48. – 49. – domy mieszkalne; Nr 50. – Kustodia;
– zabudowa obok klasztoru franciszkańskiego: Nr 51. – budynek strażnika miejskiego przy bramie miejskiej; Nr 52. – budynek fundacji klasztornej;
Nr 130. – parcela należąca dawniej do sołtysów szczecińskich; Nr 138. – Dom Ubogich.

Klasztor Franciszkanów (okres od XIII do 1. połowy XVI wieku)

W trakcie prac badawczych w latach 1929-1930 przy elewacji południowych reliktów murów kościoła romańskiego [56] odkryto fragment muru, który jak się przypuszcza był pozostałością najstarszego skrzydła klasztornego. [57] Zgodnie z regułą obowiązującą w zakonach mendykanckich (żebraczych), do których należeli również Franciszkanie, zabudowania klasztorne usytuowano na terenie podmiejskiego wiku w bezpośredniej bliskości targu i portu. Podobnie jak w przypadku kościoła przebieg prac przy budowie klasztoru nie jest dokładnie udokumentowany. Teren klasztoru otaczający z trzech stron przyklasztorny kościół, początkowo dla ochrony posiadał własne umocnienia. Po rozszerzeniu obszaru miasta w kierunku zachodnim i południowym klasztor i jego otoczenie zostało wchłonięte w nowy system umocnień miejskich, a na południe od niego ok. 1318 roku wybudowano nową bramę miejską nazwaną Bramą Świętego Ducha od położonego za murami przy drodze prowadzącej w głąb Górnego Wiku szpitala Świętego Ducha. [58] Koszty związane z budową murów spowodowały, że klasztor wszedł w spór z Radą Miasta, które poprosiło o arbitraż księcia Barnima I. [59] Książę przyznał rację miastu, i w związku z tym klasztor zmuszony został do poniesienia kosztów niwelacji posiadanej parceli i budowy murów od strony rzeki Odry i dalej w kierunku bramy miejskiej położonej w ciągu przyszłej ulicy Świętego Ducha. Według Fredricha wzdłuż rzeki wybudowano podwójny ciąg muru miejskiego (niem. Zwinger), wykorzystując wcześniejsze umocnienia. [60] W murze miejskim umieszczonych zostało 5 baszt obronnych. [61] Od strony wschodniej wzdłuż terenu cmentarza kościelnego przebiegała droga umożliwiająca mnichom dojście przez przebitą w murze miejskim furtę Mniszą do należącego do nich pomostu ładunkowego, zwanego Pomostem Mnichów (broder brugge, 1405). Teren po obu stronach tej drogi jeszcze w pierwszej połowie XVI wieku należał do klasztoru, o czym świadczy położona po jej wschodniej stronie łaźnia zwana „[łaźnią] mniszą” (der monneken), a także „łaźnią południową” (undern bathstave, 1534). [62] Zanim zabudowano budynkami mieszkalnymi wschodni skraj cmentarza, w jego ogrodzeniu przy prezbiterium kościoła, jakim zwyczajowo w średniowieczu ogradzano cmentarze przykościelne znajdowała się brama wejściowa. [63] Do terenu klasztornego od strony północno-wschodniej przylegał targ zwany „Targiem Piątkowym”, wprawdzie wspomniany po raz pierwszy pod koniec XV wieku (fridagesmarktstrate,1496; freitagsmarkt, 1497), ale jak wiemy klasztory w średniowieczu z reguły lokowano przy miejscach targowych położonych na skrzyżowaniu szlaków handlowych. [64] Od strony południowej teren klasztorny zamknięty był budynkiem kościoła św. Jana Chrzciciela, usytuowanym wzdłuż ulicy Świętego Ducha położonej na obszarze nazwanym zbiorczym mianem „Obok Braci” (apud frates, 1308), którego genezę opisano powyżej. Obok zachodniego szczytu kościoła usytuowano bramę wjazdową na teren dziedzińca (Vorhof), na którym położone były zabudowania gospodarcze klasztoru i budynki mieszkalne zamieszkałe przez prosty lud klasztorny zatrudniony w gospodarstwie klasztornym. Ich przeznaczenie opisuje wspomniany już wielokrotnie kataster spisany w 1706 roku [65], według którego wzdłuż zachodniego odcinka murów miejskich, poczynając od ulicy Św. Ducha, usytuowane były:

  • Kustodia - budynek z małym podwórzem (nr 50), położony na parceli przyległej do bramy wjazdowej na dziedziniec; w katastrze określony został nazwą „Kustodia-Haus”; jak podaje Fredrich od 1687 roku służył za więzienie dla włóczęgów i przestępców, a wybudowano go na miejscu budynku, w którym mieszkał kustosz (łac. custos), zwierzchnik kustodii szczecińskiej [66], na co wskazuje jego późniejsza nazwa „kustodia” [67];
  • budynek mieszkalny - pod jednym dachem mieściły się w nim dwie małe i wąskie izby; każda z nich posiadała swoją sypialnię, kuchnię i sień, a także własne poddasze i podobne małe podwórze (nr 48);
  • budynek mieszkalny - należał do położonego obok browaru; budynek był podzielony na niewielkie pomieszczenia, w tym na jedną izbę z dwoma małymi sypialniami oraz małą sień (nr 47);
  • budynek gospodarczy - pod wspólnym dachem mieścił się w nim browar, suszarnia i stajnia, ponad którymi położone było podwójne poddasze na słód (nr 45).

Po drugiej stronie podwórza gospodarczego stały:

  • budynek mieszkalny - przylegał do zachodniego skrzydła klasztoru; mieściły się w nim dwie małe izby pokryte wspólnym dachem, każda z sypialnią, kuchnią i sienią. każda z nich posiadała osobne poddasze i małe podwórze (nr 46), a na skraju jednego z nich położona była studnia klasztorna;
  • budynek mieszkalny - składał się tylko z dwóch małych izb i dwóch sypialni wraz z dwoma osobnymi sieniami; pokryty jednospadowy dachem pulpitowym opartym o budynek kościoła (nr 49).

Centralne miejsce zajmował budynek mieszkalny wspólnoty zakonnej franciszkanów, którego trzy skrzydła opasały przylegający od południowej strony kościoła wewnętrzny czworoboczny dziedziniec z ogrodem (wirydarz). Ogród z usytuowaną pośodku ogrodu studnią otoczony był krużgankami skrzydeł klasztornych. Franz Kugler w swojej publikacji o historii sztuki pomorskiej wspomina o kilku przęsłach krużganka ze sklepieniem krzyżowo-żebrowym w formie ostrołuku wspartym na gotyckich wspornikach kamiennych, usytuowanych w skrzydle południowym, a także w przebudowanym w międzyczasie skrzydle wschodnim, i zachowanych jeszcze w 1. poł. XIX wieku. [68] Zgodnie z tradycją wschodnie skrzydło zajmowała sala zebrań zakonników, tj. kapitularz, i być może wspólne pomieszczenie sypialne zwane (dormitorium). Natomiast w skrzydle położonym naprzeciw kościoła położone było pomieszczenie służące jako jadalnia, zwane refektarzem. Z kolei w skrzydle zachodnim znajdowały się pomieszczenia kuchenne, i prawdopodobnie kolejne dormitorium.

Tab. 2. Wykaz kustoszy kustiodii szczecińskiej, gwardianów i jego zastępców do czasów reformacji

Treść pieczęci konwentu szczecińskich Franciszkanów i ich gwardiana.

Pieczęć konwentu szczecińskiego miała kształt spiczastego owalu i przedstawiała św. Jana Chrzciciela udzielającego chrztu Jezusowi. Ponad obiema figurami oddzielonymi półkolem baranek ze sztandarem. Pieczęć nosiła napis: +S’. FRVM MINORVM. IN STETIN.
Pieczęć gwardiana, również spiczasto owalna, przedstawiała stojące pod budowlą architektoniczną dwie pełne figury, z których jedna, wyraźnie kobieca, trzymała w lewej ręce okręt. Pieczęć nosiła napis: S’ GARDIANI DE + STETIN + [69]

Kustosz/ gwardian/ wicegwardian/ lektor Lata urzędowania uwagi
1. Hildebrand von Seehausen 1267-1289 gwardian
2. Dietrich von Aachen 1283 wicegwardian
2a. Johann von Hindenburg 1280 lektor
3. Otto Misner 1345 gwardian
4. Heinrich Pentzelin 1401 gwardian
5. Jakob Slepkow 1401 wicegwardian
5a. Hermann Thurow 1401 lektor
5b. Peter Sarow 1401 lektor
6. Nikolaus Wylde (Wilde) 1413 gwardian
7. Egidius Yge 1413 wicegwardian
7a. Andreas Soldin 1413, 1424 st. lektor
7b. Conrad Stokkem 1413 mł. lektor
8. Andreas 1424 kustosz kustodii szczecińskiej
9. Nikolaus Murificus 1458 kustosz kustodii szczecińskiej
10. Paul Angermann 1497 gwardian
11. Georg Malsow 1507 kustosz kustodii szczecińskiej
12. Nikolaus Buga 1508 gwardian
13. Jakob Schröder 1525-1527 gwardian [70]

- Zabudowania klasztorne wokół dawnego cmentarza przykościelnego w 1862 roku

Portal barokowy w skrzydle wschodnim krużganka
Fragment skrzydła wschodniego krużganka, zakrystia i dom kaznodziejów
Dawny dom proboszcza

Zabudowania klasztorne w ramach Fundacji Klasztoru św. Jana

W 1523 pojawił się w Szczecinie kaznodzieja luterański Paul vom Rode i rozpoczął wygłaszanie kazań przekonując mieszkańców Szczecina do przyjęcia nowej wiary. Franciszkanie czując się zagrożeni zwrócili się do książąt z prośbą o wystawienie listu bezpieczeństwa dla ochrony osób duchownych i ich mienia, przy okazji przekazując spis inwentarza kosztowności klasztornych. [71] Ten dotychczas spokojny przebieg wprowadzenia reformacji został jednak zakłócony przez wystąpienie wyznawcy münzerowskiego odłamu reformacji, radykalnego kaznodziei Johanna Amandusa, który przybył do Szczecina jesienią 1525 roku, w wyniku czego doszło do zaburzeń w mieście skierowanych przeciwko duchowieństwu katolickiemu, a także przeciwko władzy książęcej i władzom miejskim. 14 listopada pobito wikarego z kościoła kościoła św. Jakuba, w Boże Narodzenie napadnięto dwóch duchownych, także z kościoła św. Jakuba, a 27 grudnia 1525 pobito mnichów i mieszczan znajdujących się w zabudowaniach klasztoru Franciszkanów. [72] Eskalacja tych niekorzystnych dla wyznawców „starej wiary” wydarzeń spowodowała, że gwardian Schröder wraz z częścią zakonników i towarzyszących im duchownych oraz członków Bractwa Kalendowego z kościoła św. Jerzego potajemnie opuścili w 1527 roku miasto, mimo glejtu książęcego zapewniającego im bezpieczeństwo, zabierając przy okazji część kosztownego sprzętu liturgicznego. [73] Jednak O. Blümcke i H. Hoogeweg piszą, że kosztowności te pozostały na miejscu. Blümcke nawet sugeruje, że Friedeborn przesadził. Klejnoty, ornaty i nny sprzęt liturgiczny zostały przejęte przez Radę w 1535 roku sprzedane, a pieniądze uzyskane ze sprzedaży przekazane diakonom opiekującym się Kasą Ubogich. [74] Opuszczone przez zakonników zabudowania klasztorne stały zamknięte, a w 1536 roku zostały przejęte przez radę miejską Szczecina i na podstawie decyzji książąt i Rady włączone do utworzonej w miedzyczasie fundacji opiekuńczej. W zabudowaniach klasztornych powstał przytułek dla biednych mieszczan nazywany „szpitalem w szarym klasztorze”, przeznaczony dla ok. 150 osób. Według ustaleń wizytacji kościelnej zarządzonej przez księcia Barnima IX/XI (zwanego Pobożnymm) 16 lutego 1535 roku i rozpoczętej 3 marca, środki finansowe na to przesięwzięcie miała zabezpieczyć fundacja zwana Kasą Ubogich (Armenkasten). [75] Dochody dla niej miano uzyskać po wsze czasy z majątku, na który skadały się grunty orne, parcele, składy drewna, uzyskane w międzyczasie przywileje, posiadane zapasy i dobra materialne, a także zysk z czynszów rocznych z tytułu dzierżaw, należącego do szpitala przy kościele św. Ducha, szpitala przy kościele św. Jerzego, szpitala przy kościele św. Gertrudy, domów ubogich należących do Bractwa Ubogich św. Elżbiety i dwóch pozostałych przy Bramie Młyńskiej i przy ulicy Kłodnej, i dochody z kolekty zbieranej podczas dni świątecznych (Klingelbeutel) [76], bowiem, jak wiemy klasztor szarych mnichów jako taki nie posiadał żadnej własności ziemskiej. [77] Prowadzenie fundacji, którą od jej siedziby nazwano w 1536 roku Fundacją Klasztorną św. Jana (St. Johannis Klosterstift) [78] powierzono 8 świeckim diakonom (prowizorom) nadzorowanym przez Radę Miejską, ale dla każdej części fundacji wprowadzono osobną dokumentację. Majątek scalono dopiero w 1557 roku, dołączając do fundacji dotychczas nie wcielony majątek pozostałych bractw religijnych. Do zasobów fundacji wcielono ponadto zabudowania Beginek przy ulicy Podgórnej (Rosengarten Nr. 68/69), także Dom Ubogich na narożniku ulicy św. Ducha i Podgórnej (Rosengarten Nr. 45) określany przez Friedeborna nazwą „Pinses Hauß”, a także położone naprzeciw tego domu trzy piwnice dla ubogich (Armenkeller, Rosengarten Nr. 52-54). [79] Dla osób umieszczonych w poszczególnych budynkach „szpitala klasztornego” rada miejska wyznaczyła osobnego kaznodzieję, Niclausa Röle, który odprawiał dla nich nabożeństwa w sali modlitwy w jednym z budynków klasztornych, w której według Kuglera umieszczona była duża, barokowa płaskorzeźba w drewnie z 1657 r., przedstawiająca Chrystusa modlącego się na Górze Oliwnej. [80] Lemcke wspomina, że jeszcze w pierwszej połowie XIX wieku na terenie szpitala klasztornego stała figura patrona szpitala Jana Chrzciciela, ozdobiona przez pensjonariuszy szpitala, do której corocznie wędrowali prości ludzie z dziećmi w dzień jego urodzin (Johannistag, czyli 24 czerwca - dzień św. Jana). [81]
Jak podaje Carl Fredrich, pomiędzy południowym skrzydłem krużganka klasztornego a murem miejskim i posadowioną w nim okrągłą półbasztą, zwaną Biała Główka (Wittkopp), położony był sierociniec miejski zwany „starym domem sierot” (alte Waisenhaus). Ufundowany w 1660 roku, a ostatecznie wybudowany w 1684 r. służył opieką sześciu chłopcom i sześciu dziewczynkom. [82] W katastrze szwedzkim z roku 1706 został on opisany jako „Kinderheim” (litera A na załączonym planie „Klasztor franciszkanów w Szczecinie i jego otoczenie”):

  • Dom oznaczony literą „A” - jest to dom opieki nad dziećmi (Kinderhaus), w którym w ciągu roku przebywało 12 dzieci. Na dolnej kondygnacji usytuowana była sień, do której przylegała kuchnia i kolejna mała izdebka. Do sieni przylegały dwie izby z dwoma sypialniami, z czego jedna z izb była większa i dobrze oświetlona. Z kuchni wiodło wyjście na usytuowane od południowej strony duże podwórze z wydzielonym ogrodem warzywnym, a także wejście po schodach na drugą kondygnację. Druga kondygnacja składała się z kilku pomieszczeń podzielonych na sypialnie dla wychowanków. Ponad nimi mieściło się poddasze, które w razie potrzeby mogło służyć do przechowywania zboża. Pod domem znajdowały się dwie małe wydzielone piwnice, a reszta służyła do przechowywania drewna opałowego. Podpiwniczenie na całej powierzchni wyłożone było belkami.
Zabudowa Fundacji Klasztoru św. Jana
Zabudowania klasztoru oo. Pallotynów

Zbudowany na bagnistym podłożu budynek sierocińca miejskiego z czasem zaczął osiadać i utrzymywał się tylko dzięki połączeniu z murami południowego skrzydła krużganka. [83] Wady jego położenia i inne niedogodności doskonale znał Johann Christoph Schinmeyer, kaznodzieja przy kościele św. Jana, zwolennik pietyzmu. Mimo trudności i stawianych mu przeszkód przez innych właścicieli szkół i duchowieństwo, zdołał w 1730 roku w opuszczonym budynku sierocińca założyć szkołę dla biednych dzieci, które początkowo nauczał we własnym mieszkaniu, a także zapewnić opiekę 12 osieroconym chłopcom i dziewczynkom. [84] Mimo fatalnego stanu budynek sierocińca przetrwał do 1857 roku, i został, podobnie jak pozostałe zabudowania klasztorne rozebrany, ustępując miejsca nowej zabudowie; w latach 1856-62 rozebrano także budynki mieszkalne położone od strony nabrzeża Odry, w których mieszkali duchowni gminy św. Mikołaja i św. Jana (na ich miejscu powstały w latach 1862-63 dwie nowe, nie istniejące obecnie ulice: Klosterstraße i Neue Königsstraße). [85] W międzyczasie ubogich mieszkańców i ich rodziny, a także chorych ze szpitala klasztornego przeniesiono w połowie lat pięćdziesiątych do nowych zabudowań Klasztoru Świętego Jana wybudowanych w 1856 roku na terenie Nowego Miasta przy ulicy Wilhelmstraße. [86]

Zabytek

Obiekt wpisany do Wojewódzkiego Rejestru Zabytków pod numerem 10 (decyzja Kl.V-0/9/54 z dnia 11 czerwca 1954, nazwa na liście: kościół św. Jana Ewangelisty).[1]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Wojewódzki rejestr zabytków, w: Biuletyn Informacji Publicznej Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online] [Przeglądany 10.08.2013] Dostępny w: http://wkz.bip.alfatv.pl/strony/menu/9.dhtml
  2. Zob. Kurier Szczeciński z dnia 19 stycznia 2017 roku.
  3. P. Friedeborn, Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern [...] , das erste Buch, s. 39; zob. także PUB I, dokument nr 371 z 1240 r., s. 300. Pośrednio potwierdza to dokument nr 444 z 28 sierpnia 1245 roku (PUB I, s. 348), wystawiony w Lyonie przez papieża Innocentego IV, w którym papież nakazuje arcybiskupowi Bremy i biskupom Hildesheimu i Schwerina ochronę nad braćmi minorytami osiadłymi m.in na Pomorzu.
  4. Ks. Grzegorz Wejman, Franciszkanie na Pomorzu. Gdańsk 2014, s. 3, tamże przyp. 11-13, także s. 5.
  5. W źródłach znany również jako Heinemann, także Henricus Barfot (Barfoot, Barfus, Barfuss), lub H. zwany Bareuoth, (H. dictus Bareuoth, prefectus Stetinensis) oraz „nasz sołtys Henryk Bosonogi (noster scultetus Heinricus Nudipes). Heinekin Barfoth był członkiem rodziny pierwszych dziedzicznych sołtysów Szczecina (prefekt), zaliczanych do grupy osadników ze Stendal, który osiedlił się na obszarze wiku zwanego Górnym Wikiem, przed ówczesnymi umocnieniami miejskimi, nieopodal przeprawy przez Odrę prowadzącej do Dąbia, i dalej w kierunku wschodnim. Po raz pierwszy wymieniony został w dokumentach źródłowych 6 października 1251, a także w 1253 roku jako sołtys, wasal księcia Barnima I.
  6. Potwierdziły to badania archeologiczne rozpoczęte w sierpniu 1929 roku; por. M. Lissok, Die Rettung der St. Johanniskirche und der Abbruch der ehemaligen Kirche des Zisterzienerinnen-Klosters in Stettin: zwei eklatante Beispiele für die Möglichkeiten und Grenzen Staatlicher Denkmalpflege um 1900 w: Kultura i sztuka Szczecina w latach 1800-1945. Szczecin 1999, s. 123.
  7. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926, s. 30, także 44.
  8. H. Lutsch, Mittelalterliche Backsteinbauten Mittelpommerns. Von der Peene bis zur Rega. Berlin 1890, s. 12.
  9. H. Lemcke, Die St. Johanniskirche in Stettin. W: BSt NF Bd. V. Stettin 1901. Załącznik, s. XVII.
  10. Potwierdza to badanie sosnowych belek, które tworzą konstrukcję dachu kościoła, wykonane w 2008 roku w Niemieckim Laboratorium Instytutu Archeologii w Berlinie, z którego wynika, że zostały ścięte zimą na przełomie 1368/1369 roku i trafiły na dach świątyni w 1372 r.
  11. H. Lutsch, Mittelalterliche Backsteinbauten Mittelpommerns..., op. cit., s. 12.
  12. C. Fredrich, Bauinschriften der Stettiner Johanniskirche. W: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde. Jg. 38 Jahr 1924. Stettin 1924, s. 46; H. Heyden, Die Kirchen Stettins und ihre Geschichte. Stettin 1936, s. 52 i n., także K. Kalita-Skwirzyńska, Kościół pw. św. Jana Ewangelisty w Szczecinie. Opracowanie Stowarzyszenie Historyków Sztuki Oddział w Szczecinie 2006 r. Szczecin 2006, s. 16.
  13. H. Lemcke, Die St. Johanniskirche in Stettin..., op. cit., s. XVI.
  14. Zob. PUB V, dokument nr 2815 z 9 lipca 1313 r., s. 116.
  15. Zob. dok. 1711 z 30 sierpnia 1345 w: M. Wehrmann, Das älteste Stettiner Stadtbuch (1305-1352). Stettin 1921, s. 161.
  16. Wszystkie informacje o darowiznach i zapisach zobacz w: H. Hoogeweg, Die Stifter und Klöster der Provinz Pommern. Bd. 2. Stettin 1925, s. 450-452.
  17. Przykładem jest tu spór o posługi religijne z franciszkanami z kościoła św. Jana wywołany przez przeora Henryka z kościoła św. Jakuba, który był kontynuowany w 1376 roku przez jego następcę przeora Johannesa; zob. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche in Stettin bis zur Reformation. W: BSt AF Bd. XXXVII. Stettin 1887, s. 374.
  18. Zob. K. Kalita-Skwirzyńska, Kościół pw. św. Jana Ewangelisty w Szczecinie..., op. cit., s. 21 i n. Jednak ze zdjęć będących w zbiorach Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie wynika, iż co najmniej jedna z zawieszonych w XIX wieku płyt nagrobnych na ścianie pierwszej kaplicy w północnej nawie bocznej (pochodząca z 1338 roku), została wymontowana już w 1948 roku, a jej dalszy los jest jak na razie nieznany.
  19. Zob. H. Lemcke, Mittelalterliche Grabsteine in der Johanniskirche zu Stettin. W: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, Jg. 12/ H.1-2 (1898). Stettin 1898.
  20. Płyta ta jeszcze w 1948 roku wisiała na wschodniej prawej ścianie pierwszej kaplicy w północnej nawie kościoła (do niedawna zwanej „kaplicą morską”, nr 6), a następnie prawdopodobnie w tym samym roku została wymontowana, o czym świadczą zachowane zdjęcia z tego okresu. Niestety nie znamy jej dalszych losów.
  21. H. Lemcke, Die St. Johanniskirche in Stettin..., op. cit., s. XVI; treść napisu na płycie zob. w opisie „kaplicy bez nazwy”, nr 6 na rzucie kościoła z 1901.
  22. Por. P. Friedeborn, Historische Beschreibung..., op. cit., das erste Buch, s. 72.
  23. Osoba Alberta (Allbrechta) von Borcke jest nam znana z walki Hansa van Borke i Dubislawa von Natzmers przeciwko wdowie po nim, córce burmistrza Hansa Treptowa, o spadek po zmarłym. W rezultacie obydwaj skazani zostali przez Radę na wygnanie z miasta. Konsekwencją tego były wywołane przez nich zamieszki w Szczecinie w 1427 roku; zob. P. Friedeborn, Historische Beschreibung..., op. cit., das erste Buch, s. 73 i n.; także Thomas Kantzow. Pomerania. Kronika pomorska z XVI wieku. Tom I (Księga 1 i 2), tł. Krzysztof Gołda. Przypisy i komentarze Tadeusz Białecki, Edward Rymar. Uniwersytet Szczeciński : Archiwum Państwowe. Szczecin 2005, s. 520, tamże przyp. 948.
  24. H. Heyden, Die Kirchen Stettins..., op. cit., s. 150.
  25. Przebieg tych prac remontowych zob. K. Kalita-Skwirzyńska, Kościół pw. św. Jana Ewangelisty w Szczecinie..., op. cit., s. 20; także w: Kościół pw św. Jana Ewangelisty w Szczecinie. John the Evangelist Church in Szczecin. Die Kirche des hl. Johannes des Evagelisten in Stettin. Tekst: Kalita-Skwirzyńska K., Gwiazdowska M. Wydanie II zmienione. Gdańsk 2014, s. 37.
  26. Gmina św. Mikołaja i św. Jana powstała 6 listopada 1816 r. w wyniku spalenia w nocy z 9/10 grudnia 1811 roku kościoła sw. Mikołaja i likwidacji gminy św. Mikołaja. W ten sposób zresztą zrealizowano postulat tych dwóch gmin z roku 1810. Pastor nowopowstałej gminy używał odtąd pieczęci byłego kościoła św. Mikołaja.
  27. K. Kalita-Skwirzyńska, Kościół pw. św. Jana Ewangelisty w Szczecinie..., op. cit., s. 20. Ze szkicu otoczenia kościoła i klasztoru przy kościele św. Jana zamieszczonego w matrykule szwedzkiej z 1706 roku, a także rysunku Emil Teschendorffa z 1862 roku wynika, że w tym miejscu stał już budynek zakrystii.
  28. O tym, że w kościele były odprawiane nabożeństwa świadczy treść pisma do Królewskiego Konsystorium Prowincji Pomorze z 21 kwietnia 1891, a także artykuły w „Kreutzzeitung” (z 4 czerwca 1895 roku) oraz „Neue Stettiner Zeitung” (z 6 czerwca 1894 i 17 grudnia 1896), z których wynika, że na okres budowy nowego kościoła św. Gertrudy na Łasztowni wierni z tej parafii uczęśzczali do kościoła św. Jana; por. M. Zygmunt, Dawna Łasztownia i jej kościół w Szczecinie. Dzieje kościoła św. Gertrudy (obecnie Świętej Trójcy) w Szczecinie od średniowiecza do 1896 roku. Szczecin 1997, s. 32 i n.
  29. C. Fredrich, Bauinschriften der Stettiner Johanniskirche..., op. cit., s. 46; także K. Kalita-Skwirzyńska, Kościół pw. św. Jana Ewangelisty w Szczecinie..., op. cit., s. 20.
  30. B. Ochendowska-Grzelak, Ochrona zabytków Szczecina do roku 1945 w: Szczecin na przestrzeni wieków. Historia. Kultura. Sztuka, pod red. E. Włodarczyka, Szczecin 1995, s. 174 i n.
  31. B. Ochendowska-Grzelak, Ochrona zabytków Szczecina do roku 1945..., op. cit., s. 174 i n.; także M. Lissok, Die Rettung der St. Johanniskirche..., op. cit., s. 120-123.
  32. B. Ochendowska-Grzelak, op. cit., s. 176; także K. Kalita-Skwirzyńska, Kościół pw. św. Jana Ewangelisty w Szczecinie..., op. cit., s. 6. Wynika to także ze sprawozdania z prac tymczasowej Komisji Opieki nad Zabytkami miasta Szczecina z dnia 1 maja 1946 r., w skład której weszli prezydent Piotr Zaremba, naczelnik Wydziału Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego Stanisław Czapelski, wicedyrektor Szczecińskiej Dyrekcji Odbudowy Jerzy Kędzierski oraz architekt miejski Helena Kurcyuszowa, które podsumowało stan ocalałych jeszcze zabytków. Dwoje ostatnich z tej komisji obejrzało „wszystkie zabytki w Szczecinie zasługujące na opiekę”, i w wspomnianym sprawozdaniu odnotowali, iż wewnątrz kościoła św. Jana nad Odrą zastano, cyt.: „bezwartościowe dekoracje teatralne, które tam Niemcy zmagazynowali”; zob. również P. Zaremba, Wspomnienia Prezydenta Szczecina. 1945-1950. Poznań 1977, s. 419, a także Katedra. Historia kościoła św. Jakuba w Szczecinie, pod red. Pawła Knapa, Andrzeja Kraśnickiego jr. i ks. Artura Rasmusa. Wyd. II, poprawione i uzupełnione. Walkowska Wydawnictwo – Jeż. Szczecin 2009, s. 22 i n.
  33. Źródło: St.-Johannes-Evangelist-Kirche (Stettin)
  34. Z przytoczonego w czasopiśmie Monatsblätter tekstu płyty nagrobnej pogrubiono obecnie zachowane fragmenty napisu.
  35. Zachowany napis na mniejszym fragmencie tej płyty umieszczono po lewej stronie kaplicy nr 9, natomiast większy fragment napisu tej samej płyty umieszczono po lewej stronie kaplicy nr 8 (numery kaplic odnoszą się do oznaczeń cyfrowych na rzucie przyziemia z 1901 roku).
  36. Informacja podana na podstawie przekazów rodzinnych autora hasła. Niestety, jak narazie, nie udało się potwierdzić źródłowo tej informacji.
  37. Ks. G. Wejman w swoim artykule „Franciszkanie na Pomorzu” wspomina o ufundowaniu w 1334 roku ołtarza głównego dla nowego murowanego kościoła przez mieszczan szczecińskich; por. Ks. Grzegorz Wejman, Franciszkanie na Pomorzu..., op. cit., s. 4.
  38. Zob. H. Otte, Handbuch der kirchlichen Kunst-Archäologie des Deutschen Mittelalters. Bd. 1. Leipzig 1883, s. 130.
  39. Według ustaleń Kality-Skwirzyńskiej jeden z nich miał prowadzić na otaczający prezbiterium cmentarz, a drugi do zakrystii dobudowanej od strony południowej kościoła: por. Kalita-Skwirzyńska K., Kościół pw. św. Jana Ewangelisty w Szczecinie..., op. cit., s. 13. Według widoku Szczecina od zachodu z 1594 roku portal północny od strony ulicy Św. Ducha zabudowany był budynkami mieszkalnymi bez podwórzy, natomiast na wysokości portalu południowego położone było podwórze należące do budynku mieszkalnego od strony Targu Piątkowego. Po drugiej stronie podwórza stał dom zakrystiana przylegający do zakrystii kościelnej usytuowanej przy korpusie nawowym, co potwierdza szkic i opis parceli w katastrze szwedzkim z 1706 roku wg: Matrikelkarten der Schwedischen Landesaufnahme von Vorpommern: Text- und Beschreibungsbände, Rep. 6a, Bd 71, s. 39, także s. 49-51, ze zbiorów Landesarchiv Greifswald.
  40. Por. Kalita-Skwirzyńska K., Kościół pw. św. Jana Ewangelisty w Szczecinie..., op. cit., s. 22.
  41. Tamże, s. 22. Porównując załączone tu dwie fotografie wnętrza prezbiterium z 1964 i 2015 roku, opis ten przedstawia nam wystrój w drugiej połowie lat 60. ub. wieku.
  42. H. Heyden, Die Kirchen Stettins..., op. cit., s. 184 i n.
  43. Numeracja cyfrowa poszczególnych kaplic odnosi się do oznaczeń na rzucie przyziemia z 1901 roku.
  44. Zob. Kalita-Skwirzyńska K., Kościół pw. św. Jana Ewangelisty w Szczecinie..., op. cit., s. 3; wedug tych samych opracowań w tym samym roku 1401 powstała kolejna kaplica, tym razem pod wezwaniem NMP i Wszystkich Aniołów i Świętych (?), również usytuowana od południowej strony prezbiterium, por. Kalita-Skwirzyńska K., Kościół pw. św. Jana Ewangelisty..., op. cit., s. 19. Podobną informację o tych kaplicach podaje publikacja Kościół pw. św. Jana Ewangelisty w Szczecinie. John the Evangelist Church in Szczecin. Die Kirche des hl. Johannes des Evagelisten in Stettin. Tekst: Kalita-Skwirzyńska K., Gwiazdowska M. Wydanie II zmienione. Gdańsk 2014, s. 16, a także 25. Podana tu data roczna 1401 sugeruje nam jednak, że informacja ta w rzeczywistości dotyczy wybudowania nowej kaplicy od północnej stronie kościoła ku chwale Boga, Najświętszej Marii Panny, ku czci św. Doroty, św. Erazma, św. Antoniego i Niewiniątek, ufundowanej w 1401 roku przez Bractwo Panny Marii z Dragør (por. przyp. nr 38). Autorzy tej informacji oparli się na niewłaściwej interpretacji określenia „Dragør”, tłumaczonego jako „Träger” (tragarze), m. in. przez H. Hoogewega w: Die Stifter und Klöster..., op. cit., s. 452, który powołał się na przekaz Paula Friedeborna w jego „Historycznym opisie miasta Szczecina”. Jednak Friedeborn fundację kaplicy w 1401 r., której wezwania zresztą nie podał, faktycznie przypisał Bractwu Panny Marii z Dragør, por. P. Friedeborn, Historische Beschreibung..., op. cit., das ander Buch, s. 103 i n.
  45. Tu kupcy i mieszkańcy Miasta Szczecina stowarzyszeni w spółce handlowo-żeglugowej Bractwa Panny Marii z Dragør (miasteczko w Danii), a także z Falsterbo (osada rybacka w Skanii, płd. Szwecja), zajmujący się połowem, skupem, przeróbką i rozprowadzaniem ryb, przede wszystkim śledzi; zob. J.M. Piskorski, Miasta księstwa szczecińskiego do połowy XIV wieku. Poznań-Szczecin 2005, s. 124.
  46. Jest to jeden z dwóch dokumentów informujących nas o powstaniu i przeznaczeniu kaplic w kościele franciszkanów pw. Jana Chrzciciela w Szczecinie przed wprowadzeniem reformacji; tu zob. wypis z kopii wykonanej na podstawie oryginału dokumentu z 4 stycznia 1401 roku:
    476., 158. Der Guardian [Bruder Heinrich Penzlin], die Lesemeister [Brüder Hermann Thurow und Peter Sarow], der Viceguardian [Bruder Jakob Slepkow], der Küster [Bruder Nikolaus Beesdael] und alle Brüder des Franciskanerkonvents in Stettin bekunden, dass sie den dortigen Drakörfahrern (den erbarn unde vorsichtighen mannen, coplude unde borgheren der eerghenanten stad Olden Stetin, de hir na stan ghescreven, alzo Jacob van Grollen, Everd Rosow, oldermans edder olderluden, Peter Torgholow, Hans Warendorpe, Curde van der Brugghen [Kurt van der Brugghen], Borchart Czeghenort [Burchard Ziegenort], bumesteren, unde der ganczen meynheit der sulven koplude, de des yares yn hervesttiden yn der stede tho Drakoer des rykes unde der erden Dennemarken aldus langhe hebben gheploghen unde yeghenwardich plegen unde an thokomenden ewigen tiden willen unde moghen ere kopenschop unde vyscherye tho ovende) die Erbauung und Ausstattung einer Kapelle (to buwende ene nige capelle met eime altare vnde sulwe capelle met stulten vnde met benken [Gestühl und Bänken] vor vnd bi de capellen mank vier pilern [Arkaden und zwei Strebepfeilern] begrepen vnde met twen groten vensteren van glase gemaket dat eine bouen der capellen in dat norden, dat andere bouen der ergenanten stulten in dat westen, de se hebben in de hoche gebuwet vnde upgehawen vnde hebben se mit eren almissen gebuwet vnde buwen laten) zum Lobe Gottes, der Jungfer Maria, zu Ehren der h.[eiligen] Dorothea, des h.[eiligen] Erasmus, h.[eiligen] Antonius und der Unschuldigen Kindlein [eine neue Kapelle] im Kloster gestattet haben; sie geloben, in dieser Kapelle für die Brüderschaft der genannten Kaufleute täglich Messen und zweimal wöchentlich Seelenmessen zu lesen, räumen ihnen den freien Gebrauch der Stühle und Bänke ein, genehmigen den von den Kaufleuten gemachten Vorbehalt, dass ihre Alterleute oder Vorsteher jeden Herbst einen Kelch und ein Messgewand nach Dragør mitnehmen dürfen, die bei der Rückkehr wieder an die Kapelle abzuliefern sind, und versprechen, bei Einstellung der Fahrt nach Dragør und Besuch eines anderen Fischereiplatzes (scheghe dat de eerghenante stede Drakor der Denen lant vorstoret worde edder worde vorerghert yn sodaner kopenschop unde vyscherie, also dar nu ys, so dat de koplude up de sulve stede Drakor, dar se nu den namen aff hebhen, alle jar nicht en toghen unde rokeden ok dar nicht to teende, over an eyne andere stede, war en dat behaghede).
    158. Predigten, Vigilien und Seelenmesse sind auf Anfordern der Kaufleutegilde abzuhalten. Für Verstorbene Kompagnon ist 5 Jahre lang bei der Predigt unter Nennung des Namens zu beten. Wird dem Ansuchen der Kompagnie nicht Folge geleistet, so müssen die Mönche täglich 2 Messen lesen und dazu 2 Wachskerzen von ½ Stein Gewicht (= 10 [Pfund]) brennen sowie den Kaufleuten das Ornat aus der Kapelle ausliefern. — 1401 des vireden daghes ... Januarii.
    [Oryginał na pergaminie z lekko uszkodzoną pieczęcia konwentu i gwardiana]; wyciąg z StA Stettin, Tit. 1 n. 144 (Regest nr 476 w: K. Kunze, Hansisches Urkundenbuch. Bd. 5: 1392-1414. Verlag Duncker & Humblot. Leipzig 1899, s. 247; także reg. nr 158 z 4 stycznia 1401 roku w: Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 – 1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd. 1. – 2., Szczecin 1996, s. 108 i n. Por. P. Friedeborn, Historische Beschreibung..., op. cit., das erste Buch, s. 104; H. Lutsch, Mittelalterliche Backsteinbauten..., op. cit., s. 12; O. Blümcke, Stettins hansische Stellung und Heringshandel in Schonen. W: BSt AF Bd. XXXVII. Stettin 1887, s. 262-263.
  47. O. Blümcke, Stettins hansische Stellung und Heringshandel..., op. cit., s. 263.
  48. F. Boehmer, Mittheilungen aus dem Archive der Stadt Stargard. W: Monatsblätter..., op. cit., Jg. 16/ H. 11 (1902). Stettin 1902, s. 164.
  49. O. Blümcke, Stettins hansische Stellung und Heringshandel..., op. cit., s. 264.
  50. Zob. opis płyty grobowej w: H. Lemcke, Mittelalterliche Grabsteine in der Johanniskirche zu Stettin. W: Monatsblätter..., op. cit., Jg. 12/ H.1 (1898). Stettin 1898, s. 3-4.
  51. Kalita-Skwirzyńska K., Kościół pw. św. Jana Ewangelisty w Szczecinie..., op. cit., s. 17.
  52. H. Lutsch, Mittelalterliche Backsteinbauten Mittelpommerns..., op. cit., szkic - tabela XVI.
  53. Według ustaleń światowej sławy organisty Rostislawa Wygranienko z Warszawy nazwy „Blomberg i Syn” używano od roku 1882, zaś adres „Leszno 61” był aktualny do roku 1888. Zatem organy powstały w latach 1882-1888, i wspomniana tu data „1886” jest wiarygodna, a przynajmniej możliwa. Ustalenia te pochodzą z wymiany korespondencji autora hasła z p. Wygranienko na przełomie października i listopada 2015 roku. Z kolei, jak wynika z notatki w „Kurjerze Warszawskim” z 11 października 1895 roku, fabryka po przeniesieniu do większego lokalu zmieniła nazwę na „Bracia Blomberg”; zob. opis płyty-albumu CD z muzyką organową: Rościsław Wygranienko, Organy Szczecina : 3. Szczecin, kościół św. Jana Ewangelisty. Organy firmy Blomberg i Syn w Warszawie (brak numeru opusowego), ok. 1886 r.; a także „Kurjer Warszawski” z dnia 29 września (11 października), piątek dodatek poranny. R. 75. Nr. 281, s. 4 w: e-biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego.
  54. Informacja przekazana autorowi hasła w dniu 22.05.2015 roku pochodzi od księdza zakrystiana kościoła św. Jana Ewangelisty.
  55. Zob. Kalita-Skwirzyńska K., op. cit., s. 23; powyższe wynika także z oględzin obu instrumentów dokonanych przez autora hasła w dniu 22.05.2015 r. Niezależnie od tych ustaleń należy tu dodać, że w większości współczesnych przewodników i opisów wyposażenia kościoła św. Jana Ewangelisty w Szczecinie zawarta jest niezrozumiała informacja o organach barokowych mających pochodzić z drugiej poł. XVIII w., a także informacja o organach określanych jako barokowe z XIX w. (sic!) i pochodzących z terenu Mazowsza. W tym miejscu w pełni zgadzam się z opinią wyrażoną przez Rostislawa Wygranienko, iż jest to, cyt.: "legenda miejska (z nadania konserwatora zabytków)"; por. Rościsław Wygranienko, Organy Szczecina : 3. Szczecin, kościół św. Jana Ewangelisty..., op. cit.
  56. Według Franza Kuglera obecna budowla kościoła zastąpiła kościół romański wybudowany w tym miejscu w 1219 roku; zob. F. Kugler, Pommersche Kunstgeschichte. W: BSt AF Bd. VIII. H. 1. Stettin 1840, s. 73.
  57. Kalita-Skwirzyńska K., Kościół pw. św. Jana Ewangelisty w Szczecinie..., s. 8.
  58. C. Fredrich, Das älteste Stück der Stettiner Stadtbefestigung. W: BSt NF Bd. XXVIII. Stettin 1926.
  59. Steinbrück J. J., Geschichte der Klöster in Pommern und den angränzenden Provinzen, in so die leztern mit den erstern in Verbindung gestanden, von ihrer Gründung bis zu ihrer Aufhebung oder jetzigen Fortdauer, so weit die dabei. Stettin 1796, s. 132.
  60. Podobny do podwójnego ciągu muru miejskiego pomiędzy Bramą Mariacką a Bramą Mostu Długiego, z usytuowanym wewnątrz przejściem, jak to widzimy na planie z 1721 roku; zob. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 13.
  61. Początkowo były to otwarte baszty łupinowe (niem. wikhus, wichhus), zwane również czatowniami, z których cztery, oprócz usytuowanej w murze od strony wschodniej półbaszty zwanej Biała Główka (Witt Kopp), na przełomie XIV/XV wieku przebudowano na baszty zamknięte. Począwszy od tzw. Furty Mnichów były to: Baszta Okrągła przy Pomoście Mniszym zwana także Okrągłą Wieżą (na planie z 1721 roku przedstawiona jako baszta o podstawie kwadratowej), baszta łupinowa półokrągła Biała Główka (Witt Kopp), usytuowana w murze przylegającym do zabudowań klasztornych od strony wschodniej, kolejna Baszta Okrągła, położona w północno-zachodnim narożniku podwójnego ciągu murów miejskich przylegającego do klasztoru Franciszkanów, i baszta położona w ciągu muru miejskiego pomiędzy rzeką Odrą a Bramą Świętego Ducha, również określana nazwą Baszty Okrągłej, a także mianem Baszty Wysokiej lub Prochowej, wybudowana w 1464 roku.
  62. Po wprowadzeniu reformacji łaźnia przeszła w 1565 roku w ręce rady miejskiej. Potwierdza to kataster szwedzki z lat 1692 - 1709), w którym czytamy, że na parceli oznaczonej numerem 29 (Vor Mönchenbrüch Nr. 29), znajdował się dwukondygnacyjny budynek łaźni należący do miasta (szw. „Rads-Badestube”); zob. [http://www.dhm.uni-greifswald.de/textband/band_71/directory_Band_71.djvu. Matrikelkarten der Schwedischen Landesaufnahme von Vorpommern: Text- und Beschreibungsbände Rep.6a. Bd. 71, s. 27.
  63. Jeszcze w 1706 roku białoskórnik Jürgen Hüller, właściciel domku położonego bezpośrednio przy bramie cmentarnej, w liście opisujacym stan jego domu, jako miejsce jego położenia wymienia teren „cmentarza mnichów” (Münchekirchhoff); zob. Matrikelkarten der Schwedischen Landesaufnahme von Vorpommern: Text- und Beschreibungsbände Rep.6a. Bd. 71, s. 45.
  64. Na wschodnim obrzeżu „targu piątkowego” jeszcze w drugiej połowie XIII wieku krzyżowały się drogi, z których jedna prowadziła ku przeprawie wodnej w rejonie przystani portowej (haveninge, 1476), a druga, jako lokalna droga wylotowa prowadziła z miasta w kierunku powstajacego klasztoru Franciszkanów oraz szpitala Świętego Ducha, i dalej w kierunku południowym w głąb Górnego Wiku.
  65. Zob. kataster szwedzki przetłumaczony z języka szwedzkiego przez niemieckiego historyka i archiwistę Dirka Schleinerta: Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Karten und Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V. und dem Landesarchiv Greifswald in Verbindung mit der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e.V. Städte. Bd. 3, Teil 2: Stettin. Das Passauer Viertel. Ludwig. Kiel 2005, s. 63; numeracja w nawiasach podana przy poszczególnych obiektach odnosi się do numeracji poszczególnych parceli w cytowanym katastrze szwedzkim.
  66. Zob. Fredrich C., Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I W: BSt NF Bd. XXXI. Stettin 1929, s. 88
  67. W Kościele katolickim nazwą „kustodia” nazywano zespół klasztorów franciszkańskich (łac. custodia), z czego kustodia szczecińska obejmowała w tym czasie 6 klasztorów położonych w Szczecinie, Gryficach, Choszcznie, Pyrzycach, Greifswaldzie i Prenzlau.
  68. F. Kugler, Pommersche Kunstgeschichte..., op. cit. s. 73 i n.
  69. Hoogeweg H., Die Stifter und Klöster der Provinz Pommern. Bd. 2. Stettin 1925, s. 456.
  70. Opracowano na podstawie publikacji P. Friedeborna, J.J. Steinbrücka, O. Blümcke, M. Wehrmanna, F. Boehmera, H. Hoogewega i H. Heydena.
  71. Jak odnotował to Steinbrück, były to spisane w dniu 2 czerwca 1525 r. w klasztorze franciszkańskim następujące kosztowności: pozłaczna srebrna monstrancja, wielki srebrny szkaplerz z wizerunkiem Matki Boskiej, jeden duży i mały srebrny krzyż, wielki srebny wizerunek św. Bernarda, i 12 kielichów z patenami, następnie 9 kielichów z patenami ze skarbca w zakrystii kościelnej oraz ornaty liturgiczne, mszalne ozdobione złotem i wysadzane kamieniami szlachetnymi. Por. J.J. Steinbrück, Geschichte der Klöster in Pommern..., op. cit. s. 133, także H. Heyden, Die Kirchen Stettins..., op. cit., s. 90, rownież M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911, s. 166.
  72. M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin..., op. cit., s. 167.
  73. H. Heyden, Die Kirchen Stettins..., op. cit., s. 90. Informację o tym wydarzeniu zawdzięczamy kronikarzowi Friedebornowi w opublikowanym przez niego w 1613 roku w języku niemieckim „Historycznym opisie miasta Szczecina na Pomorzu”, tom drugi s. 19. Z kolei sztormowa pogoda, jaka rozpętała się nad Szczecinem 14 sierpnia 1924 roku, m. in. uszkodziła szpic sygnaturki kościoła św. Jana na tyle, że musiano ją zdemontować. Wewnątrz umieszczonej na niej miedzianej kuli znaleziono miedzianą tablicę i kapsułę z dokumentami spisanymi na pergaminie. Z treści napisu wyrytego na miedzianej tablicy w lipcu 1682 roku wynikają trzy ważne informacje - o opuszczeniu przez mnichów klasztoru w 1527 roku, o uszkodzeniu sygnaturki podczas ostrzału miasta w 1677 r., a także o jej naprawie i ponownym osadzeniu na dachu w roku 1682; por. P. Friedeborn, Historische Beschreibung..., .., op. cit., das ander Buch, s. 19, także C. Fredrich, Bauinschriften der Stettiner Johanniskirche..., op. cit., s. 46.
  74. Zob. O. Blümcke, Stettins hansische Stellung und Heringshandel..., op. cit., s. 264, tamże przyp. 1, a także H. Hoogeweg, Die Stifter und Klöster..., op. cit., s. 456.
  75. M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin..., op. cit., s. 185 i n.
  76. Kolekta w postaci ofiar pieniężnych zbierana była do worków umieszczonych na długich kijach i zaopatrzonych w dzwoneczki, stąd nazwa Klingelbeutel - „dzwoniący worek”.
  77. Według Steinbrücka nasza niewiedza o posiadlościach szarych mnichow wynika również z faktu, iż uciekając ze Szczecina zabrali ze sobą również dokumenty klasztorne, por. J.J. Steinbrück, Geschichte der Klöster in Pommern..., op. cit. s. 132; zob. także F. Thiede, Chronik der Stadt Stettin, bearbeitet nach Urkunden und den bewährten historischen Nachrichten. Stettin 1849, s. 458 i n., także H. Heyden, Die Kirchen Stettins..., op. cit., s. 99; rownież H. Hoogeweg, Die Stifter und Klöster..., op. cit. s. 453.
  78. Nazwa ta przetrwała przez kolejne kilka wiekow, budząc m. in wielkie zdziwienie w berlińskich sferach rządowych w II połowie XIX wieku, którzy zaskoczeni zawartym w tej nazwie określeniem „Klasztor” zadawali pytanie, jakiemu to zakonowi rzymsko-katolickiego kościoła podlega tak znaczny majątek w protestanckim Szczecinie, zob. H.K.W. Berghaus, Landbuch des Herzogthums Pommern und des Fürstenthums Rügen. Enthaltend Schilderung der Zustände dieser Lande in der 2. Hälfte des 19. Jahrhunderts. Th. 2, Bd. 2, Berlin 1865, s. 1546 i n.
  79. F. Thiede, Chronik der Stadt Stettin..., op. cit., s. 459.
  80. F. Kugler, Pommersche Kunstgeschichte..., op. cit. s. 220; płaskorzeźba wykonana przez nieznanego autora eksponowana jest obecnie w muzeum w Ratuszu Staromiejskim. Według informacji na stronie internetowej muzeum na okalającej ją ramie widnieje napis sugerujący, iż została ufundowana przez zarządcę kościoła(?) Bernharda z miejscowości Stolz (?) w Turyngii i jego żonę Elizabeth Billings z Gryfina.
  81. H. Lemcke, Die St. Johanniskirche in Stettin..., op. cit., s. XVI, przyp. 1.
  82. C. Fredrich, Die Baugeschichte Stettins..., op. cit., s. 100, tamże ryc. 23.
  83. C. Fredrich, Die Baugeschichte, s. 100.
  84. Tamże, s. 100.
  85. Zob. przewodnik po Szczecinie i okolicy: H. Grieben, Stettin und Umgegend, Wollin, Usedom und Rügen. Stettin 1857, s. 59.
  86. Zob. przewodnik po Szczecinie: Stettin und Umgebung. Städtebilder und Landschaften aus aller Welt. No. 119-119a. Zürich ca 1891 (1893), 23.

Bibliografia

  • Friedeborn Paul, Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern. Sampt einem Memorial unnd Ausszuge [...] Geschichten, Handlungen und Vertraegen, welche sich von Zeit angenommenen Christenthumbs, [...] fuenff hundert Jahren, [...] begeben [...] auch ein General Beschreibung des gantzen Pommerlandes: fuerstliche Stammlini der Hertzogen von Pommern, und fuersten zu Ruegen, in 4. Taffeln abgetheilet [...]. Gedruckt zu Alten Stettin /durch unnd Verlegung/ S. Jochim Rheten Erben Anno MDCXIII.
  • Steinbrück J. J., Geschichte der Klöster in Pommern und den angränzenden Provinzen, in so die leztern mit den erstern in Verbindung gestanden, von ihrer Gründung bis zu ihrer Aufhebung oder jetzigen Fortdauer, so weit die dabei. Stettin 1796.
  • Kugler F., Pommersche Kunstgeschichte. W: BSt AF Bd. VIII. H. 1. Stettin 1840.
  • Thiede F., Chronik der Stadt Stettin, bearbeitet nach Urkunden und den bewährten historischen Nachrichten. Stettin 1849.
  • Grieben H., Stettin und Umgegend, Wollin, Usedom und Rügen. Stettin 1857.
  • Berghaus H.K.W., Landbuch des Herzogthums Pommern und des Fürstenthums Rügen. Enthaltend Schilderung der Zustände dieser Lande in der 2. Hälfte des 19. Jahrhunderts. Th. 2, Bd. 2, Berlin 1865.
  • Pommersches Urkundenbuch. Bd. 1. Abt. 1: Robert Klempin: 786-1253. Regesten, Berichtigungen und Ergänzungen zu Hasselbach's und Kosegarten' s Codex Pomeraniae diplomaticus. In Commission bei Th. von der Rahmer. Stettin 1868.
  • Berghaus H.K.W., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 8. Berlin- Writzen/O 1875.
  • Otte H., Handbuch der kirchlichen Kunst-Archäologie des Deutschen Mittelalters. Bd. 1. Leipzig 1883.
  • Blümcke O., Stettins hansische Stellung und Heringshandel in Schonen. W: BSt AF Bd. XXXVII. Stettin 1887.
  • Wehrmann M., Geschichte der St. Jakobikirche in Stettin bis zur Reformation. W: BSt AF Bd. XXXVII. Stettin 1887.
  • Lutsch H., Mittelalterliche Backsteinbauten Mittelpommerns. Von der Peene bis zur Rega. Berlin 1890.
  • Stettin und Umgebung. Städtebilder und Landschaften aus aller Welt. No. 119-119a. Zürich ca 1891 (1893).
  • Mittelalterliche Grabsteine in der Johanniskirche zu Stettin [von Hugo Lemcke]. W: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde. Jg. 12/ H.1-2, 1898. Stettin 1898.
  • Lemcke H., Die St. Johanniskirche in Stettin. W: BSt NF Bd. V. Stettin 1901. Załącznik, s. XV-XXIII.
  • Boehmer F., Mittheilungen aus dem Archive der Stadt Stargard. W: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, Jg. 16/ H. 11, 1902. Stettin 1902.
  • Wehrmann M., Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911.
  • Wehrmann M., Das älteste Stettiner Stadtbuch (1305-1352). Stettin 1921.
  • Fredrich C., Bauinschriften der Stettiner Johanniskirche. W: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde. Jg. 38/ 1924. Stettin 1924.
  • Hoogeweg H., Die Stifter und Klöster der Provinz Pommern. Bd. 2. Stettin 1925.
  • C. Fredrich, Das älteste Stück der Stettiner Stadtbefestigung. W: BSt NF Bd. XXVIII. Stettin 1926.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  • C. Fredrich, Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I W: BSt NF Bd. XXXI. Stettin 1929.
  • Heyden H., Die Kirchen Stettins und ihre Geschichte. Stettin 1936.
  • Zaremba P., Wspomnienia Prezydenta Szczecina. 1945-1950. Poznań 1977.
  • Szczecin na przestrzeni wieków. Historia. Kultura. Sztuka. Pod red. E. Włodarczyka, Szczecin 1995.
  • Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 – 1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd. 1. – 2., Szczecin 1996.
  • Zygmunt M., Dawna Łasztownia i jej kościół w Szczecinie. Dzieje kościoła św. Gertrudy (obecnie Świętej Trójcy) w Szczecinie od średniowiecza do 1896 roku. Szczecin 1997.
  • Kultura i sztuka Szczecina w latach 1800-1945. Materiały Seminarium Oddziału Szczecińskiego Stowarzyszenia Historyków Sztuki 16 - 17 październik 1998. Szczecin 1999.
  • Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Karten und Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V. und dem Landesarchiv Greifswald in Verbindung mit der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e.V. Städte. Bd. 3, Teil 2: Stettin. Das Passauer Viertel. Ludwig. Kiel 2005 (tłumaczenie na niemiecki Dirk Schleinert).
  • Piskorski J.M., Miasta księstwa szczecińskiego do połowy XIV wieku. Poznań-Szczecin 2005.
  • Thomas Kantzow. Pomerania. Kronika pomorska z XVI wieku. Tom I (Księga 1 i 2), tł. Krzysztof Gołda. Przypisy i komentarze Tadeusz Białecki, Edward Rymar. Uniwersytet Szczeciński : Archiwum Państwowe. Szczecin 2005.
  • Kalita-Skwirzyńska K., Kościół pw. św. Jana Ewangelisty w Szczecinie. Opracowanie Stowarzyszenie Historyków Sztuki Oddział w Szczecinie. Szczecin 2006. /dostęp 2015-04-30/
200px-Commons-logo.svg.png
  • Łuczak M., Szczecin. Stare Miasto. Altstadt. Szczecin 2013.
  • Kościół pw św. Jana Ewangelisty w Szczecinie. John the Evangelist Church in Szczecin. Die Kirche des hl. Johannes des Evagelisten in Stettin. Tekst: Kalita-Skwirzyńska K., Gwiazdowska M. Wydanie II zmienione. Gdańsk 2014.

Zobacz też

Linki zewnętrzne



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk