Kościół św. Katarzyny (Goleniów)

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Geolokalizacja: 53.564122,14.827251

200px-Obiekt zabytkowy znak.svg.png nr rej. 323 z dnia 12 września 1958[1]
Kościół św. Katarzyny w Goleniowie
brak zdjecia
Wyznanie rzymskokatolickie
Parafia Św. Katarzyny
Data poświęcenia 18 grudnia 1960

Kościół św. Katarzyny - kościół parafialny, rzymskokatolicki w Goleniowie, należy do Archidiecezji Szczecińsko-Kamieńskiej i dekanatu Goleniów.

Gotycka fara – główna świątynia Goleniowa – usytuowana jest w centrum miasta, w obrębie wytyczonego w średniowieczu układu staromiejskiego. Otoczona współczesnymi, kilkukondygnacjowymi blokami mieszkalnymi, jest jedyną pozostałością historycznej zabudowy placu rynkowego (obecnie Plac Mieszka I).

Najprawdopodobniej posadowiona jest w miejscu pierwszej, XIII-wiecznej fary, zbudowanej zapewne wkrótce po lokacji miasta w roku 1268 (na prawie magdeburskim z nadania księcia Barnima I). Źródła historyczne potwierdzają istnienie tutaj kościoła już w 1271 roku, kiedy to książę pomorski Barnim I oddał świątynię pod patronat klasztoru wiktorynów we Wkryujściu (Ückermunde). Według dokumentu z 1368 roku – patronat nad kościołem sprawował w tym czasie zakon joannitów w Baniach.

Obecny kościół wznoszony był od pocz. XV w. w dwóch etapach budowlanych. Zachowana do dziś bryła, w znaczącej części, jest wynikiem rekonstrukcji po zniszczeniach wojennych 1945 roku.

Podczas pierwszej fazy budowlanej, przypadającej na 1. poł. XV w., powstało zasadnicze założenie: korpus główny o formie trójnawowej, trójprzęsłowej hali oraz dwuprzęsłowe prezbiterium, zamknięte od wschodu trzema bokami z sześcioboku. Od zachodu dobudowano kwadratową w rzucie wieżę, a przy północnej ścianie prezbiterium – parterową zakrystię. We wschodnim narożniku nawy północnej powstała wieżyczka komunikacyjna (w późniejszym okresie obudowana kaplicami). We wnętrzu ściany obwodowe zostały zakomponowane w układzie dwukondygnacyjnym (z niszami arkadowymi w partii cokołowej). Korpus podzielony został na nawy trzema parami ośmiobocznych filarów, przy czym jednemu prostokątnemu przęsłu nawy głównej odpowiada jedno kwadratowe przęsło nawy bocznej.

Według Kazimiery Kality-Skwirzyńskiej, badaczki średniowiecznej architektury zachodniopomorskiej, tak ukształtowana gotycka bryła kościoła w Goleniowie oparta jest na schemacie wykształconej wiek wcześniej – mieszczańskiej, ceglanej hali filarowej. Od pocz. XIV w. halowe rozwiązanie przestrzeni sakralnej rozpowszechniło się w miastach zachodniej części Pomorza – jako modelowa forma dla głównego kościoła farnego. Świątynia w Goleniowie należy, wraz z równowiecznymi jej farami w Maszewie, Chociwlu i Resku do grupy obiektów sakralnych, które kontynuują ten schemat reprezentując uproszczoną wersję założeń wcześniejszych. Skrócenie liczby przęseł korpusu i prezbiterium, przysadziste proporcje bryły, niewysokie scentralizowane wnętrze to również wynik redukcji programów architektonicznych XIV-wiecznych, monumentalnych hal zachodniopomorskich.

Po zakończeniu prac przy wznoszeniu zasadniczej bryły, w 2. poł. XV w. rozpoczęła się jej rozbudowa (druga faza budowlana). Wybudowano wówczas ciąg kaplic przy nawie bocznej północnej, a przy nawie południowej kruchtę i kaplicę (na styku z prezbiterium). Istniejącą już zakrystię nadbudowano o kondygnację piętra. Po stronie północnej i południowej wieży dobudowano dwuprzęsłowe kaplice, stanowiące przedłużenie naw bocznych i skomunikowane z przyziemiem wieży. Wnętrze przesklepiono krzyżowo – żebrowym sklepieniem, a w kaplicach przywieżowych i kruchcie zastosowano sklepienia gwiaździste.

Średniowieczny kościół, w wyniku pożarów i zniszczeń w wojnach okresu nowożytnego, uległ częściowym przekształceniom. Pierwsze poważne zniszczenia późnogotyckiej świątyni wiążą się z wielkimi pożarami miasta w latach 1621 i 1686. Z kościoła Św. Katarzyny, pozostały jedynie mury obwodowe i filary wewnętrzne. Spaliły się i runęły dachy, sklepienia, korona murów, zwieńczenie wieży. Zniszczeniu uległy okna, elementy wystroju architektonicznego, wyposażenie wnętrza. W odbudowie trwającej do pocz. XVIII w. wprowadzono zmiany, zgodne z aktualnymi tendencjami artystycznymi, bez dbałości o wierność formie pierwotnej (prawdopodobnie zmieniono formy sklepień, ostrołukowe łuki arkad zastąpiono półkolistymi, zmniejszono otwory okienne, nie odbudowano zwieńczenia wieży). Kościół otrzymał też nowe wyposażenie.

Kościół Św. Katarzyny po 1892 r.
Goleniów widok od południowego zachodu około 1910 r.

W ciągu XIX w. prowadzono w kościele liczne prace remontowe, m.in. w 1836 roku powstał nowy chór organowy. W latach 1865-1887 miała miejsce regotycyzacja świątyni według projektu z 1861 roku inspektora budowlanego Buchtenkircha. Wykonano wówczas nowe sklepienia oraz szczyty kaplic, otwory wejściowe i okienne, oprofilowanie filarów i ich podłuczy. Sklepienia, podłucza arkad a także tła wnęk przyściennych otynkowano i polichromowano, stosując motywy geometryczne i roślinne, nawiązujące do gotyku. W 1892 roku powstał nowy hełm wieży o formie smukłego ostrosłupa, przekrytego blachą i zwieńczonego kulą z krzyżem. U podstawy hełmu zakomponowano ceglane, trójkątne szczyty z wpisanymi rozetami, flankowane czterema narożnymi wieżyczkami. W 1903 roku założono w kościele oświetlenie elektryczne.

Goleniów Kościół św. Katarzyny.jpg

Kolejne, katastrofalne w skutkach, zniszczenia nastąpiły w czasie działań wojennych 1945 roku. Po ostrzale artyleryjskim miasta ponownie zawalił się dach i sklepienia, runęły kaplice przy nawie północnej, zachowały się jedynie mury zakrystii z fragmentami szczytów, we wnętrzu ocalały filary i opory sklepień. Kościół pozostawał w stanie ruiny aż do 1957 roku, kiedy to utworzono komitet odbudowy świątyni. Na przełomie lat 50. i 60. XX w. zrekonstruowano średniowieczną formę bryły, według projektu inżyniera Lipkowskiego ze Szczecina. W 1961 roku biskup Ignacy Jeż poświęcił rzymsko-katolicki kościół w randze parafii. W latach 1962-1967 prowadzono dalsze prace przy wnętrzu oraz odbudowie wieży, która otrzymała nowe zadaszenie czterospadowe, nie nawiązujące do XIX-wiecznego rozwiązania neogotyckiego.

W odbudowanej świątyni z pierwotnej, średniowiecznej budowli zachowane są ściany obwodowe z układem przypór, osiami portali i okien, utrzymane są podziały i rozplanowanie wnętrza z filarami o cokołach i kapitelach przekształconych w okresie późniejszym. Oryginalną późnogotycką formę zachował ostrołukowy portal zachodni o ościeżach z profilowanych kształtek ceramicznych i glazurowanych, obiegających nieprzerwanie arkadę wejścia.

Goleniow 07.jpg

We współczesnej zabudowie śródmiejskiej Goleniowa bryła kościoła Św. Katarzyny - o harmonijnej gradacji trzech zasadniczych części: wieży, korpusu nawowego i prezbiterium - stanowi dominantę architektoniczną. Wymurowana została z cegły gotyckiej w wiązaniu wendyjskim, z zewnątrz nie jest otynkowana. Jedynie partie cokołowe wybudowano ze starannie obrobionych głazów granitowych, spojonych zaprawą wapienną. Czterokondygnacyjna, czworoboczna wieża, przekryta jest niskim dachem namiotowym. Korpus od strony wschodniej zamknięty jest trójkątnym szczytem zdobionym blendami z dekoracyjnym laskowaniem wewnętrznym. Prezbiterium jest węższe od korpusu, o równej z nim wysokości lecz niższym dachu (pięciospadowym). Masywną bryłę urozmaicają niższe elementy kubaturowe (kaplice, kruchta, zakrystia), o odrębnych zadaszeniach i dekoracyjnie opracowanych szczytach wieńczących.

Elewacje oszkarpowane, artykułowane są ostrołukowymi oknami (dzielonymi laskowaniem); otrzymały jednolite opracowanie kompozycyjne o podziałach poziomych wyznaczonych gzymsem podokiennym i koronującym, poniżej którego umieszczony jest fryz ceramiczny z motywem czteroliści. Przy środkowym przęśle elewacji południowej, pomiędzy dwiema skarpami, wbudowana jest czworoboczna kruchta, zamknięta trójkątnym szczytem schodkowym. Elewacja północna przesłonięta jest czterema niskimi kaplicami o równej wysokości, każda z nich zwieńczona jest osobnym szczytem schodkowym, o analogicznej formie dekoracji jak szczyt kruchty. Od wschodu do prezbiterium dobudowana jest dwukondygnacyjna zakrystia, zdobiona trójkątnymi szczytami z wąskimi, ostrołukowymi oknami. W malowniczym zestawieniu szczytów wieńczących zakrystię i kaplice przy elewacji północnej, wyróżnia się wieloboczna wieżyczka komunikacyjna o stożkowym hełmie, sięgającym ponad koronę muru korpusu nawowego.

Wnętrze nie zachowało oryginalnego wyposażenia sakralnego, w średniowieczu bogatego w liczne tryptyki ołtarzowe z fundacji patrycjatu miejskiego. Zdjęcia sprzed 1945 roku dokumentują neogotycki zespół sprzętów liturgicznych, z retabulum ołtarzowym i amboną o szczególnie bogatej ażurowej dekoracji snycerskiej.

Obecne wyposażenie sakralne to współczesne realizacje artysty rzeźbiarza Stanisława Szulca. Ołtarz główny jest stylistycznym odwołaniem do formy gotyckiego tryptyku zdobionego całopostaciowymi rzeźbami świętych. W szafie środkowej przedstawione są figury Madonny z Dzieciątkiem, Św. Katarzyny i Św. Barbary; w skrzydłach bocznych postaci Św. Agnieszki, Św. Ottona oraz Św. Doroty i Św. Mikołaja. W oknach prezbiterium umieszczone są współczesne witraże z przedstawieniami Chrystusa Tronującego, Św. Katarzyny, Św. Maksymiliana M. Kolbe i Jana Pawła II.

W roku 2015 rozpoczęły się prace przy renowacji murów zewnętrznych goleniowskiej świątyni.

Kościół p.w. Św. Katarzyny - to zachowany, cenny przykład lokalnej odmiany halowego kościoła miejskiego – oryginalnego typu w późnogotyckiej architekturze regionu nadbałtyckiego.

Przypisy

  1. Wojewódzki rejestr zabytków, w: Biuletyn Informacji Publicznej Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online] [Przeglądany 10.08.2013] Dostępny w: http://wkz.bip.alfatv.pl/strony/menu/9.dhtml

Bibliografia

  • Aberbuch, E. Goleniów – wczoraj, dziś, jutro. Goleniów : Goleniowski Dom Kultury, 2006.
  • Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa. Oprac. L. Kozłowska, 1997, archiwum Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie.
  • Lemcke, H. Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Stettin. H. IX, Kreis Naugard. Stettin 1910, s. 191.

Linki zewnętrzne



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Kamila Wójcik