Kościół św. Katarzyny (pocysterski)

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kościół św. Katarzyny
Kościół św. Katarzyny
Kościół św. Katarzyny w 1897 roku
Nazwa niemiecka Katharinenkirche
Wcześniejsze nazwy Maria-Magdalene-Kirche
Lokalizacja Lazurowa
Data budowy 1. połowa XIV wieku
Zobacz Kościół św. Katarzyny na mapie.

Kościół św. Katarzyny - nieistniejący obecnie kościół klasztorny konwentu cysterek w Szczecinie pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny (Hl. Jungfrau Maria), położony na zachodnim brzegu Odry na terenie Dolnego Wiku, tuż za Bramą Panieńską pomiędzy nieistniejącymi ulicami Lazurową i Wyszaka, a obecnie pod estakadami Trasy Zamkowej. Geolokalizacja: 53.426972,14.563605

Historia

Cysterki sprowadził do Szczecina w 1243 roku książę Barnim I za namową pierwszej żony Marianny. Sądzi się, że pierwotna zabudowa klasztorna była drewniana. Trudność sprawia ustalenie daty budowy całego „kompleksu”. Biorąc pod uwagę przekazy źródłowe o fundacjach ołtarzy i dotacjach na rzecz budowy, przyjmuje się, że miało to miejsce w latach 12521336). Klasztor (jak wszystkie ówczesne tej reguły) poświęcono Najświętszej Marii Pannie, jednocześnie w kronikach wymieniany jest jako „Marienthal”, a w 1518Maria-Magdalenen-Kloster”. [1] Po jego sekularyzacji (2. poł. XVI wieku) teren poklasztorny stał się obszarem jurydyki książęcej (Herrenfreiheit), a w dokumentach pojawiają się zapisy w rodzaju, cyt.: „na Niższym Wiku /tj. Dolnym Wiku/ obok jurydyki książęcej” (in der Nidderwike up der freistadigen, 1555).

Kościół cysterek, widok od strony południowej i wschodniej oraz rzut przyziemia wg J. Köhlera

Murowany budynek kościoła wzniesiono prawdopodobnie w pierwszej połowie XIV wieku. Posadowiony na kamiennym fundamencie był budowlą bezwieżową. W okresie średniowiecza kościół obrał kształt świątyni gotyckiej. Jednonawowy obiekt, zbudowany z cegły, położony był na planie prostokąta o wymiarach 42 x 14,5 metra. W dwuprzęsłowym pięciobocznym prezbiterium mieścił się grobowiec zmarłej w 1252 roku żony Barnima I, Marianny, kuzynki króla Danii Waldemara II. Na ścianie zachodniej kościoła, wmurowany był relief z roku 1543, przedstawiający księcia Barnima III, przeniesiony tu ze zrujnowanego zamku książąt pomorskich w pod szczecińskiej wsi Grabowo, zwanego Oderburg i powstałego po przebudowie klasztoru Kartuzów). Relief ten w latach 19041945 umieszczony był w kościele św. Jakuba, a obecnie wmurowany jest w północne skrzydło Zamku Książąt Pomorskich.

W historiografii niemieckiej świątyni początkowo przypisuje się wezwanie Marii Magdaleny (Maria-Magdalene-Kirche). W tzw. księdze zgonów (Verlassungsbücher) z lat 1495-1523, zachował się zapis o: „/wikariacie/ w kościele Marii Magdaleny /posadowionym/ w klasztorze Najświętszej Panienki” (in sunte Marien Magdalenen Kerke in deme Juncvrowenkloster, 1438), a jeszcze w 1518 mowa jest o „konwencie klasztoru Marii Magdaleny poza miastem Starym Szczecinie” (Convente Marien Magdalenemkloster buten Olden Stettin). [2] Z nieznanych powodów w czasach nowożytnych pojawia się dla niego wezwanie „Świętej Katarzyny” (Katharinenkirche). [3]

Położenie kościoła św. Katarzyny na terenie Dziedzińca Arsenału (Zeuggarten), około 1700 r.
J – Junkerstraße; K – Katharienenkirche; L – An der grünen Linde; E – Eisenmagazin-Straße; C – Klosterhof, F – Frauentor; p – Kronenbrücke; N – Nordosten-Bucht; R – wylot strumienia (Jungfrauwen wetering)

O siostrach tego konwentu niewiele wiadomo. Wywodziły się z rodzin mieszczańskich Szczecina i okolicznego rycerstwa. Cysterki w swoim działaniu ograniczone były klauzurą, ale nie było przeszkód, by mogły opiekować się chorymi i biednymi. W czasie reformacji (XVI wiek) konwent rozwiązano, a kościół decyzją księcia w 1538 roku zamieniono w skład zboża i paszy oraz na zbrojownię książęcą (1538). Adaptacja budynku kościelnego spowodowała zmiany, szczególnie w jego wnętrzu. Wiązało się to z zamurowaniem okien i podziałem na pięć kondygnacji. Po ostatecznym przejęciu Szczecina przez Szwedów (tj. od 1648 roku), zabudowania poklasztorne stopniowo rozbierane od XVI wieku (zniesione całkowicie w latach 1684-1688), zostały włączone przez władze wojskowe w system obronny miasta, co skutkowało przekształceniem kościoła w arsenał artyleryjski (Zeuggarten, a w czasach pruskich Artillerie Zeughof). Odtąd bryła kościoła nie zmieniła się do 1904 roku. [4]

W 1845 roku proboszcz szczecińskiej parafii katolickiej Vogt zwrócił się do nadprezydenta prowincji pomorskiej von Bonina o przyznanie parafii dawnego kościoła pocysterskiego. Ministerstwo Wojny dekretem z 8 grudnia 1846 roku wydało zgodę, ale lokalne władze wojskowe wyraziły sprzeciw. Sprawa ciągnęła się wiele lat, aż do 1865 roku, i niestety parafia zgody nie otrzymała. Dopiero w 1874 władze wojskowe wróciły do tej sprawy oferując katolikom kościół i jego otoczenie za ponad 200000 marek. Parafii niestety nie stać było na taką kwotę. Przyjęcia kościoła odmówili również ewangelicy, do których zwróciły się władze prowincji pomorskiej. [5] W konsekwencji władze wojskowe przekazały kościół do dyspozycji skarbu Rzeszy. Nie pomogła interwencja królewskiego konserwatora zabytków Ferdinanda von Quasta, który po pozytywnej ocenie stanu budynku uznał za możliwe powrót świątyni do dawnych funkcji liturgicznych. 30 lat później fiskus wojskowy uznał kościół za rodzaj „starej szopy” (alter Schuppen), i przekazał w 1902 roku teren na którym był położony do sprzedaży. Nie pomógł także sprzeciw prowincjonalnego konserwatora zabytków Hugo Lemckego i świątynię rozebrano w marcu 1904 roku. [6]

Aktualnie w tym miejscu znajduje się węzeł zachodni Trasy Zamkowej (maps.google.com).

Przypisy

  1. Lissok M., Die Rettung der St. Johanniskirche und der Abbruch der ehemaligen Kirche des Zisterzienserinnen-Klosters in Stettin: Zwei eklatante Beispiele für die Möglichkeiten und Grenzen staatlicher Denkmalpflege um 1900 W: Kultura i sztuka Szczecina w latach 1800 – 1945, Materiały Seminarium Oddziału Szczecińskiego Stowarzyszenia Historyków Sztuki 16 - 17 październik 1998, Szczecin 1999, s. 123; „Marienthal”, czyli „/klasztor poświęcony Najświętszej/ Marii /Pannie/” - w języku środkowo-dolno-niemieckim poprzez dodanie przyrostka rzeczownika odprzymiotnikowego „-tal” określano umiejscowienie czegoś lub kogoś; zob. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg, Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung, Bremen 1878 W: Deutsches Rechtswörterbuch Faksimilierte Quellen [zasoby internetowe: DRW: Schiller-Lübben, Bd. IV, s. 507.
  2. Hoogeweg H., Die Stifter und Klöster der Provinz Pommern. Bd. 2, Stettin 1925, s. 459.
  3. Zob. Lissok M., Die Rettung..., op. cit., s. 123.
  4. Kalita – Skwierzyńska K., Niezachowane kościoły Szczecina W: Szczecin na przestrzeni wieków. Historia. Kultura. Sztuka, pod red. E. Włodarczyka, Szczecin 1995, s. 138-139.
  5. Rasmus A., Katolicyzm w przedwojennym Szczecinie. Starania o nowe miejsce do nabożeństw. Odc. 6. - na sedina.pl
  6. Lissok M., Die Rettung..., op. cit., s. 123-124.


Galeria

Bibliografia

  • H. Hoogeweg H., Die Stifter und Klöster der Provinz Pommern. Bd. 2, Stettin 1925.
  • Kultura i sztuka Szczecina w latach 1800 – 1945, Materiały Seminarium Oddziału Szczecińskiego Stowarzyszenia Historyków Sztuki 16 - 17 październik 1998. Redagował zespół: M. Glińska, K. Kroman, B. Kozinska, R. Makała. Szczecin 1999.
  • Szczecin na przestrzeni wieków. Historia. Kultura. Sztuka, pod red. E. Włodarczyka, Szczecin 1995.
  • Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Schiller-Lübben. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. I-VI. Bremen 1875-1881. W: DRW Quellenverzeichnis Schiller-Lübben.

Zobacz także

Linki zewnętrzne




IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk oraz Jan Skolimowski