Kościół św. Mikołaja

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kościół św. Mikołaja w Szczecinie
Kościół św. Mikołaja w Szczecinie
Kościół św. Mikołaja (makieta)
Nazwa niemiecka St. Nikolai-Kirche
Wcześniejsze nazwy Sante Niclaus-Kerke
Lokalizacja Rynek Nowy
Data budowy [przed 1243] 1335
[ Zobacz Kościół św. Mikołaja w Szczecinie na mapie.]

Geolokalizacja: 53.424477,14.560893

Kościół św. Mikołaja
(wygląd z przełomu XVI/XVII wieku)

Kościół św. Mikołaja w Szczecinie - niezachowany kościół w Szczecinie usytuowany od północnej strony Ratusza Staromiejskiego w miejscu obecnego Nowego Rynku.

Historia

Kościół w średniowieczu oraz w czasach reformacji

Fundacja kościoła i uposażenie

Kościół św. Mikołaja oraz parafia miejska przy kościele św. Mikołaja po raz pierwszy zostali wspomniani w dokumencie z 25 lutego 1243 roku (ecclesiam sancti Nicholai cum parrochia ciuitatis). [1], z którego wynikało, że książę Barnim I nadal patronat nad nim cysterkom z Klasztoru Panieńskiego pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny. [2] Z dokumentu z roku 1261, dotyczącego fundacji kapituły przy kościele św. Piotra, wynika, że był określany nazwą capella, tj. kaplicy pod wezwaniem św. Mikołaja. [3] Wybudowano ją na obszarze „starego rynku”, na tzw. targu środkowym (medium forum), stąd też z czasem jako kościół parafialny swym zasięgiem obejmował słowiańskie podgrodzie położone pomiędzy ulicami Hagenstraße i Baumstraße. W najstarszej księdze miejskiej kaplica została wymieniona w dokumencie z 6 września 1305 roku jako sanctum Nicholaum. [4] Do budowy ceglanej świątyni w stylu gotyckim przystąpiono dopiero w 1335 roku. Była to budowla halowa z nisko osadzonym sklepieniem drewnianym, która przetrwała w niezmienionej formie do początku XIX wieku. Od strony zachodniej na solidnie posadowionej wieży kościoła osadzono niską drewnianą wieżyczkę z zegarem. Dzwonnica usytuowana była w małej drewnianej budowli przed północno-zachodnim narożnikiem placu kościelnego. Z zapisu regulaminu Rady Miasta z 1516 roku wynika, że „gdy dzwon u św. Mikołaja bije (sleit) radni ponownie winni stawić się w ratuszu”. Wcześniej, do czasu odlania w 1380 roku właściwego dzwonu ratuszowego, rolę dzwonu targowego oraz Rady Miejskiej, pełnił umieszczony na budynku ratusza dzwon kościoła św. Mikołaja. Widniała na nim, a z czasem podobna na nowym dzwonie ratuszowym, inskrypcja przypominająca o punktualności w życiu doczesnym i przyszłym:

Lever Bole nim miner wahr
Wen et seven sleit so vindestu mi aldahr
He sprak: Ja
Jezu Chryste strzeż [mych interesów]
gdy tylko wybije siódmą znajdziesz mnie [przed] ołtarzem
On [dzwon] mówi: tak.

Cmentarz kościelny

Jak podaje Fredrich cmentarz przy kościele wspomniany był już w 1345 i 1346 roku. [5] Natomiast według H. Lemckego teren ten, z uwagi na podmokły grunt, początkowo nie służył do chowania zmarłych, gdyż jeszcze na początku XIII wieku przepływał tędy z wysoczyzny do Odry strumień rozdzielający podgrodzie (suburbium) na część północną i południową. [6] Z czasem musiał jednak pełnić funkcje cmentarza, gdyż zachował zapis mówiący o „miejscu położonym przy cmentarzu nieopodal wieży kościoła św. Mikołaja” (orthus belegen an Sunte Nicolaus kerkhoue unde deme torne, 1435). Cmentarz przestał funkcjonować w XVI wieku, a w czasach reformacji nawet wewnątrz kościoła nie było już ani grobów ani nagrobków. Zmarli mieszczanie chowani byli odtąd w kościele św. Jakuba i kościele Mariackim, natomiast biedniejsi zazwyczaj przy kościele św. Piotra i św. Pawła. Kapłani za ten pochówek otrzymywali niewielką opłatę, natomiast mowa pogrzebowa nie była opłacana. [7]

Z czasem plac przykościelny pomiędzy budynkiem kościoła a otaczającymi go ulicami został wykorzystany aż do granic możliwości. Dodatkowo od zachodu wcisnęły się trzy domeczki, a przed nimi ciągnęły się drewniane stragany piekarnicze i mięsne (Brot- und Kuhscharren), które po raz pierwszy zostały wspomniane w 1345 roku. W podobny sposób do murów kościelnych przylegały zabudowania od północnego zachodu i północnego wschodu, a także d południowego wschodu i od południa. One też najczęściej doznawały uszkodzeń przez spadające cegły, czy elementy ściany szczytowej kościoła podczas wietrznej pogody. Poza tym wszelkie puste miejsca wypełniały drewniane budy kramarskie. Także przestrzeń pod sklepieniem dachu kościoła wykorzystano do składowania towarów. Średniowieczna mieszanina szczytów przyległych kamieniczek ograniczała dostęp światła dziennego do wnętrza kościoła nawet wtedy, gdy sięgały zaledwie do dolnej krawędzi okien. W 1800 roku sklepienie dachu od wschodniej strony runęło na dom nr 953.

Posiadłości kościoła

O nadaniach ziemi i sposobie ich wykorzystania przez kościół św. Mikołaja w czasach sprzed reformacji oraz o budynkach należących w tym czasie do kościoła nie wiele nam wiadomo. W wspomnianym już opracowaniu Fredrich, oprócz wspomnianych niżej budynków zniszczonych podczas pożaru w 1811 roku, z posiadanych nieruchomości wymienia:

  • łaźnię położoną za kościołem św. Mikołaja, na nie istniejącej obecnie parceli przy ulicy Mała Odrzańska Nr. 1, w narożnym budynku przyległym do uliczki Hackgasse zwanej w średniowieczu "[uliczka] łaźnia" (de stauele, 1498); zanim po reformacji przeszła we władanie miasta była określana jako:
    • s t u p a dicta pipstove (1352), czyli „łaźnia zwana 'łaźnią z rurą'”; mówiło się, iż „[okoliczne budynki położone były] naprzeciw 'łaźni z rurą' przy kościele św. Mikołaja” (gegen dem pipstouene bi S. Claves, 1420), a także „łaźnia na tyłach kościoła św. Mikołaja” (de stauen achter S. Niclas kerken, 1495);
  • zabudowania cegielni w Kratzwiek (Szczecin–Kraśnica), wspomniane tylko w 1540 i 1573 roku;
  • podwórze na terenie klasztoru Panieńskiego z dwoma, a następnie z trzema budami, wraz z:
    • bramą wjazdową (Torweg),
    • szopą na wapno,
    • piecem do wypalania wapna,
    • miejscem na drewno (całość wspomniana tylko raz w 1596);
  • dwie budy na terenie Łasztowni Stoczniowej „położone nieopodal rzeźni” (belegen gegen den Küter Hofe), które kościół stracił po 1540 roku, podobnie jak kamienicę przy Rynku Siennym. [8]

Dzieje kościoła w czasie okupacji francuskiej

W 1806 roku kościół został został zamieniony na magazyn siana na potrzeby oddziałów francuskich okupujących Szczecin. W nocy z 9/10 grudnia 1811 roku między północą a pierwszą w nocy kościół wypełniony aż po powałę 20000 centnarami siana spłonął. Zniszczeniu uległy również domy przyległe do kościoła należące do prywatnych osób, częściowo od ognia, częściowo – niepotrzebnie zresztą – przez późniejsze wyburzenie. Właściciele ubezpieczonych zabudowań zgłosili jako całkowicie zniszczone trzy domy z bocznej zabudowy, następnie jedną budę, w której mieszkał dzwonnik i stojące obok obydwa stragany. Jako częściowo uszkodzone zgłoszono dwa domy i mieszkanie zakrystiana, natomiast jako mniej uszkodzone kolejne dwa domy, tj. stojący nieopodal domu kupca Michanta, i położony po drugiej stronie ulicy Panieńskiej budynek szkoły francuskiej.

Skutki pożaru z 1811 roku

Podczas pożaru całkowitemu uszkodzeniu uległy:

Położenie kościoła św. Mikołaja na planie z 1812 roku
  • 1./ sprzedany przez kościół w 1794 roku dom szewca Wernicke, Nr. 955, ubezpieczony na kwotę 725 tal. (talarów), posiadający 1 pokój i 3 izby na jednym piętrze;
  • 2./ dom wdowy po piekarzu Trendelenbergu, ubezpieczony na 800 tal., Nr. 956, położony po północnej stronie ulicy Kirchenstraße i nie będący własnością kościoła;
  • 3./ dom kapelusznika Rohde (wraz z boczna zabudową ubezpieczony na 1300 tal.), Nr. 933, dwupiętrowy, położony w południowej części ulicy Hinter der Nikolai Kirche i sięgający aż do płd-wsch. wyjścia z kościoła;
  • 4./ stragan piekarski oraz tzw. Kuhscharren, tj. stragan miejski, Nr. 927 (ubezpieczony odpowiednio na 200 i 225 tal.), a także mieszkanie dozorcy straganów, Nr. 931;
  • 5./ mieszkanie dzwonnika (Pulsanten-Wohnung, ubezpieczone na 700 tal.), składające się z 1 pokoju i 1 izby na dwóch piętrach, Nr. 930,
  • 6./ mieszkanie zakrystiana (ubezpieczone na 1575 tal.), składające się z 1 pokoju i 1 izby na jednym piętrze, Nr. 928, 929,
  • 7./ należący do kościoła do 1794 roku dwupiętrowy dom spadkobierców mistrza krawieckiego Bettera (ubezpieczony na 1125 tal.) położony pomiędzy zakrystią a płd-wsch. wyjściem z kościoła, Nr. 953,
  • 8./ dom przekupnia Kerna (ubezpieczony na 2000 tal.), który zakupił go od kościoła w 1794 roku, a także dwupiętrowy budynek położony pomiędzy zakrystią a północnym wyjściem z kościoła przy ulicy Kirchenstraße Nr. 954.

Mniejszemu uszkodzeniu uległy:

  • 9./ dom kupca Michanta (wcześniej należący do kupca Trendelenburga) położony na rogu ulicy Frauenstraße i Kirchenstraße (od północnej strony), Nr. 926, stojący na miejscu dawnej wagi miejskiej;
  • 10./ budynek szkoły francuskiej (zwana również szkołą kolonialną - Colonial-Schule), położony naprzeciw wylotu ulicy Kirchenstraße do ulicy Frauenstraße, Nr. 875.

Ostatnie dwa budynki nie były własnością starego kościoła (przedreformacyjnego). Właściciele domów, które przylegały do murów kościelnych, chętnie odsprzedali je miastu; tylko Rhode, właściciel budynku Nr. 933, tak długo robił trudności, że jego dom mógł zostać usunięty dopiero w 1816 roku. [9]

Miejsce po kościele pobieżnie uporządkowano dopiero w październiku 1816 roku, a powstały po nim plac wybrukowano dopiero w 1821 r. Przy okazji zrealizowano plan włączenia gminy protestanckiej św. Mikołaja do gminy przy kościele św. Jana z roku 1810, co nastąpiło 6 listopada 1816 r. (pastor nowo powstałej gminy używał odtąd pieczęci byłego kościoła św. Mikołaja). Fundamenty kościoła pozostawiono w ziemi i są od czasu do czasu odsłaniane. [10]

Przypisy

  1. Zob. PUB I, dokument nr 415 z 25 lutego 1243, s. 328.
  2. M. Wehrmann, Die Gründung des Domstiftes zu St. Marien in Stettin. W: BSt AF Bd. XXXVI, H. 2. Stettin 1886, s. 127.
  3. PUB II, dok. 699 z 18 kwietnia 1261 r., s. 79 i n.
  4. C. Fredrich, Die ehemalige Nikolaikirche in Stettin. W: BSt NF Bd. XXIV/XXV. Stettin 1922, s. 67; także M. Wehrmann, Das älteste Stettiner Stadtbuch. Stettin 1921, s. 18, dok. nr 9.
  5. C. Fredrich, Die ehemalige Nikolaikirche..., op. cit., s. 68.
  6. H. Lemcke, Die älteren Stettiner Straßennamen, L. Saunier Verlag. Stettin 1881, s. 23; zob. także M. Dworaczyk, Początki zasiedlenia na terenie obecnego Podzamcza w: Dworaczyk M., Kowalska A.B., Rulewicz M., Szczecin we wczesnym średniowieczu. Wschodnia część suburbium, Szczecin 2003, s. 269, oraz B. Wolny, Próba kartograficznej rekonstrukcji rzeźby terenu Starego Miasta..., op. cit. s. 33, ryc. 4.
  7. C. Fredrich, Die ehemalige Nikolaikirche..., op. cit., s. 85.
  8. Tamże, s. 96.
  9. Zob. regest nr 520 z 11 maja 1816 roku w: Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243-1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd. 1. – 2. Szczecin 1996, s. 355.
  10. W marcu 1999 roku podczas wykopów na Nowym Rynku odsłonięto od strony wschodniej znajdujące się pół metra pod brukiem fundamenty prezbiterium kościoła św. Mikołaja; zob. B. Twardochleb, Podzamcze odsłania tajemnice. Fundamenty kościoła św. Mikołaja w: Kurier szczeciński z 19 marca 1999 r.

Bibliografia

  • Lemcke H., Die älteren Stettiner Straßennamen, L. Saunier Verlag. Stettin 1881.
  • Wehrmann M., Die Gründung des Domstiftes zu St. Marien in Stettin. W: BSt AF Bd. XXXVI, H. 2. Stettin 1886.
  • Wehrmann M., Das älteste Stettiner Stadtbuch. Stettin 1921.
  • Fredrich C., Die ehemalige Nikolaikirche in Stettin. W: BSt NF Bd. XXIV/XXV. Stettin 1922.
  • Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243-1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd. 1. – 2. Szczecin 1996.
  • Twardochleb B., Podzamcze odsłania tajemnice. Fundamenty kościoła św. Mikołaja w: Kurier Szczeciński z 19 marca 1999 r.
  • Dworaczyk M., Kowalska A.B., Rulewicz M., Szczecin we wczesnym średniowieczu. Wschodnia część suburbium, Szczecin 2003.

Inne

  • Makietę kościoła św. Mikołaja w Szczecinie wykonali podopieczni świetlicy środowiskowej „Promyczek”.
    Współpraca przy realizacji: Podzamcze.org, Muzeum Narodowe w Szczecinie, Świetlica Środowiskowa „Promyczek”, Kluboksięgarnia FiKa, Stowarzyszenie Przyjaciół Duszparserstwa Akademickiego „Razem”, Stowarzyszenie Klub Naukowca.
    Pomysłodawcą makiety był szczeciński przewodnik Grzegorz Kuszewski, projekt dofinansowany ze środków Programu Fundusz Inicjatyw Obywatelskich.

Zobacz też



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk