Kościół Mariacki w Szczecinie

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
(Przekierowano z Kolegiata Mariacka)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

STRONA W BUDOWIE

Kościół Mariacki w Szczecinie
brak zdjecia
Kościół Mariacki w 1789 roku
Nazwa niemiecka Dom (St. Marien),
Marienkirche
Wyznanie XIII-XVI wiek - rzymskokatolickie

XVI-XVIII wiek - luterańskie

Parafia XIII-XVI wiek - rzymsko-katolicka NMP

XVI-XVIII wiek - luterańska kościoła Mariackiego

Data budowy XIII wiek
Data poświęcenia 1266
Budulec cegła

Geolokalizacja: 53.426972,14.557131

Kościół Mariacki w Szczecinie - nieistniejący dziś kościół farny będący jednocześnie siedzibą kapituły kolegiackiej, który przez długie lata był najważniejszym obok kościoła św. Jakuba kościołem Szczecina.

Kościół Mariacki od zachodu, 1625

Historia

W 1261 roku książę Barnim I za zgodą biskupa kamieńskiego Hermanna ustanowił przy kościele św. Piotra i Pawła kolegium złożone z dwunastu kanoników, tworząc tym samym fundację kolegiacką przy kościele św. Piotra i Pawła (Sankt Peter Kollegiatstift). [1] Książę tworząc fundację przekazał kanonikom kościół św. Piotra i Pawła, kaplicę św. Mikołaja oraz kaplicę Najświętszej Marii Panny, które dotychczas były pod opieką założonego przez niego w 1243 roku klasztoru cysterek NMP. Książę przekazał kanonikom wymienione wyżej świątynie bez wpływów z dóbr kościelnych, zapewniając im jednak dochód z ofiar kościelnych. [2] Swoją troskę o kanoników z kościoła św.Piotra i Pawła wykazał także papież Urban IV potwierdzając ich kościołowi patronat nad kościołem św. Stefana w Gartz, oraz dochody z wiosek Wąwelnica i Skarbimierzyce oraz 30 marek rocznie z wpływów mennicy szczecińskiej, a także ustalając ich liczbę na dwunastu. [3] O kaplicy Najświętszej Marii Panny nic pewnego nie wiemy, oprócz tego, że od 1243 roku była pod patronatem cysterek z Klasztoru Panieńskiego i była położona prawdopodobnie na terenie grodu książęcego opuszczonego w 1249 roku przez Barnima I, usytuowanego na zachód od wzgórza zamkowego. [4] Na pustym terenie po grodzie książęcym w miejscu obecnego Placu Mariackiego, Barnim I w lipcu 1263 roku na prośbę mieszczan przystąpił do budowy na własny koszt katedry pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny, osadzając przy niej 12 kanoników z założonej w 1261 roku kapituły. [5] Przekazanie kanonikom kościoła Mariackiego i terenu wokół niego nie oznaczało, że powstały dwie fundacje kolegiackie. Jak wynika z dokumentów wystawionych po 1263 wszystkie dotychczasowe dobra kościelne kapituły św. Piotra i Pawła przeszły w posiadanie kapituły przy katedrze Mariackiej. Mimo to jeszcze w 1265 roku biskup kamieński w dokumencie z grudnia zatwierdził przekazanie kapitule św. Piotra (...capitulo sancti Petri) kościoła św. Piotra i Pawła, kaplicy św. Mikołaja i kaplicy Najświętszej Marii Panny. [6] Prawdopodobnie wynikało to z tego, że kościół Mariacki był w budowie i kanonicy pozostali jeszcze w kościele św. Piotra i Pawła używając nazwy „capitulum Sancti Petri”. W 1266 roku kościół był na tyle gotowy, że książę przekazując wieś Stare Brynki i połowę wsi Głębokie używa już nazwy „capitulo ecclesiae sanctae Mariae in Stettin”, potwierdzając to w 1267 roku, podobnie jak biskup kamieński Hermann, który w 1268 r. przyznał jurysdykcję duchową proboszczowi kolegiaty Mariackiej przy kościele Mariackim nad kościołami w Warszewie, Przęsocinie, Skolwinie, Osowie, Golęcinie, Bezrzeczu, Krzekowie, Wąwelnicy, Skarbimierzycach, Siadle Górnym, Dołujach, Policach, Pilchowie, Tanowie, Warpnie [Nowe Warpno] oraz w Ladenthin, Tantow i Űckermünde (obecnie po stronie niemieckiej), jaka przysługiwała archidiakonom i proboszczom diecezji kamieńskiej. [7]

Wybitny historyk i pedagog Carl Fredrich, któremu zawdzięczamy dokładny opis kościoła Mariackiego i jego posiadłości, podzielił cały okres budowy i istnienia kolegiaty na dziewięć etapów.

Rzut przyziemia kościoła Mariackiego, (1790)

Pierwszy etap budowy (1263—1266)

Wznoszenie kościoła rozpoczęto od budowy prezbiterium, tj. części kościoła zwanej chórem kapłańskim, czyli przestrzeni przeznaczonej dla duchowieństwa i służby liturgicznej (m.in. ministrantów), oraz położonej pod nim krypty, jako, że miał to być kościół kolegiacki, a w przyszłości miejsce pochówku książąt pomorskich. [8] Zbudowany w pierwszej fazie budowy chór, o którym wspomniano już w 1266 roku, podzielony został na trzy części: na cześć z ostrołukowatą arkadą o wysokości 5,20 m, położoną nad kryptą i podpartą z każdej strony czterema kolumnami, na część z galeryjką (triforium) o wysokości 6,50 m, położoną między strefą arkad i okien apsydy zamykającej prezbiterium, oraz część okienną w obejściu prezbiterium o wysokości 12,80 m z różnej wielkości oknami. [9]

Drugi etap budowy (1266—1335)

Po wybudowaniu chóru i jego poświęceniu, w 1277 roku rozpoczęto odprawianie czynności liturgicznych, jednocześnie w tym roku przy kościele założono nową parafię miejską Najświętszej Marii Panny. Fundament pod całym kościołem został wykonany z kamienia polnego, z tym, że pod chórem położono go zbyt płytko, co spowodowało, że z czasem został uszkodzony przy kopaniu grobów na przyległym od wschodu cmentarzu, który został wspomniany już w 1269 roku. [10] Dzięki wsparciu fundatorów, m.in trzeciej żony księcia Barnima I, Matyldy, którą nazwano założycielką kościoła (fundatrix huius ecclesiae et uxor domini Barnimi fundatoris) [11], i którą pochowano w krypcie kościelnej obok męża w 1316 roku, murowana świątynia zyskała formę trzynawowej hali z trójbocznie zamkniętym chórem kapłańskim, otoczonym obejściem jeszcze bez kaplic, oraz dolnymi partiami dwóch wież z przedsionkami o wysokości 14 m, z których tylko północnej dobudowano z czasem kolejne kondygnacje. Realizacja wieży południowej nigdy nie doszła do skutku. [12] Od drzwi głównych do apsydy kościół mierzył 66 m długości. Sklepienie położone na wysokości 21 metrów podparto po obu stronach głównej nawy trzema ośmiokątnymi filarami o przekroju 2 m, których odstęp odpowiadał szerokości bocznych naw. Trzyczęściowe okna posiadały po 12, 5 m wysokości, a ściany pomiędzy nimi miały 5 m szerokości. W 1280 roku kościół był na tyle gotowy, że został ufundowany pierwszy ołtarz; w sumie do 1407 r. ufundowano 20 ołtarzy. [13] Kościół został usytuowany na ukos obecnego Placu Mariackiego, stąd też fasada zachodnia przylegała bezpośrednio do obecnej ulicy Mariackiej, i jest bardzo prawdopodobne, iż to przebieg ulicy został dopasowany do fasady. Natomiast od strony ulicy Farnej i na południe od świątyni pozostawiono wolny plac dla przybudówek i cmentarza.

Trzeci etap budowy (ok. 1400—1435)

W trzecim okresie budowy nastąpiło poszerzenie głównej nawy poprzez budowę od strony północnej czterech wielkich kaplic, które stały się łącznikiem pomiędzy wieżą północną a wschodnim ramieniem krużganka, do którego wejście usytuowano w pierwszej kaplicy położonej przed przejściem do prezbiterium. Po zburzeniu starych murów zewnętrznych obejście chóru otrzymało 11 kaplic, z tym, że wschodnie wyjście na cmentarz pozostawiono na starym miejscu. Tym samym kościół uzyskał długość 80 metrów przy 40 metrowej szerokości ścian frontowych. Prawdopodobnie w tym samym czasie w części zachodniej bocznej nawy południowej wykonano schody prowadzące na wieżę południową, a także wykonano galerię wokół chóru i nawy głównej. Sposób budowy galerii i jej elementów dekoracyjnych pozwalają wysnuć przypuszczenie, iż budowniczym mógł być szczecinianin Heinrich Brunsberg. Przypuszczalnie w trakcie tego etapu budowy wzniesiono po południowej stronie kościoła wolnostojącą kaplicę poświęconą Najświętszej Marii Pannie połączoną z wnętrzem kościoła obszernym przedsionkiem. [14]

Czwarty etap budowy (1435—1543)

Zniszczone w 1945 roku lektorium z XV wieku z kolegiaty Mariackiej w Kołobrzegu

W kolejnym, czwartym okresie budowy, na sto lat przed reformacją prowadzono niewielkie prace, ale ok. 1500 roku ufundowano okazałe lektorium, którego istnienie poświadcza Daniel Cramer w swoich kronikach kościelnych Pomorza, gdzie pisze o swego rodzaju ambonie (drewnianej galerii), jaką kazał wybudować dziekan kolegiaty Mariackiej i tajny radca książęcy Henning Glinden, cyt.: „[...] rok 1519. Zmarł przy kolegiacie Mariackiej w Szczecinie [...] uczony mąż i doktor teologii [...] nazwiskiem Henning von Glinden, który kazał w tym samym kościele wybudować rodzaj ambony lub jak dawniej [mówiono] lektorium i pod nią spoczywa” (Anno 1519. Stirbt an der Collegiaten Kirch S. Marien zu Alten Stettin [...] gelehrtter Mann unnd Doctor [...] mit namen Henning von Glinden, der auch Ambonium oder Porkirch Weiland in der selben Kirch hat bawen lassen liegt alda begraben). [15] Kościół Mariacki zyskał w tym czasie sławę najpiękniejszego kościoła w mieście, a także centrum kulturalnego i edukacyjnego miasta. W przyległych od strony zachodniej do kolegiaty Mariackiej budynkach przy ulicy Mariackiej istniały już, wspomniane po raz pierwszy w 1469 roku, szkoła katedralna i kapitularz, czyli Dom Kapituły (Kapitelhaus).

Piąty etap budowy (1543—1579)

Lata czterdzieste XVI wieku to czas zmian, jakie przyniosła reformacja w kościele katolickim. Nastąpiła sekularyzacja majątku kościelnego. W wyniku przeprowadzonej reformy szkolnictwa w budynkach po szkole katedralnej i kapituły, przyległych do kolegiaty Mariackiej powstało w 1543 Pedagogium Książęce, kształcące szczecińskich humanistów. Natomiast z kościoła Mariackiego znikło prawie całe średniowieczne wyposażenie, zniszczono malowidła ścienne, a w latach 1556-1557 ściany w całym kościele wybiałkowano; jedynie do ozdoby sufitu i łuków można było użyć czerwonej farby (an dene Gewelve to den Bogen). [16] Ze starych empor pozostały tylko dwie empory muzyczne na których stały organy, empora w południowej części nawy i empora zachodnia na sklepieniu kruchty środkowej pod wieżami. W 1567 roku wykonano w Pirnie kamienną kazalnicę, którą w następnym roku zamontowano w kościele Mariackim, i która dopiero w 1578 r. pokryto została polichromią i uzupełniona baldachimem. [17] W czterech północnych kaplicach, licząc od prezbiterium, wyznaczono na niewielkim podwyższeniu miejsca dla członków kapituły (od 1588), dla członków Rady Książęcej (od 1563 r.), a także dla Rady Miasta i rodziny Loitzów. W pierwszej, czyli w Kaplicy członków kapituły, z uwagi na istniejące tam przejście do krużganka stalle były najmniejsze. Nad nimi, na emporze położonej na sklepieniu kaplic umieszczono siedziska dla profesorów i uczniów z Pedagogium. Pozostałe kaplice od 1568 roku stopniowo zamieniano na kaplice grobowe. W XVI wieku na ten cel przeznaczono 21 kaplic, a w XVII wieku kolejne 23 kaplice. [18]

Wielki dzwon
"Deus Adiutor Meus" z 1632 r.

Szósty etap, okres odbudowy (1579—1677)

5 kwietnia 1579 roku od uderzenia pioruna spłonęła wieża kościelna, a wraz z nią zniszczone zostały trzy dzwony, oraz częściowo budynek kościelny. Stąd też przez kolejne sto lat, aż do 1677 roku większość prac wykonanych na przełomie XVI i XVII wieku wiązała się z renowacją wieży kościelnej, dachu i sklepień oraz okien, a także odbudową na nowo empor w całym kościele. Średniowieczny ołtarz główny w 1579 r. był już tak uszkodzony, że książę Jan Fryderyk polecił w 1582 roku przenieść na jego miejsce ołtarz z zamku Oderburg. W 1616 r. ołtarz otoczono od przodu kratką. [19] Prace konserwacyjne wewnątrz kościoła w tym okresie wykonywał malarz Heinrich Kote, który m. in. w 1599 r. pomalował podstawę nastawy ołtarzowej. [20] Przebudowano na nowo sygnaturkę na dachu kościoła, której całkowita wysokość wynosiła 11 metrów. Po trwającym siedem tygodni oblężeniu z roku 1659 w dachu kościoła ponownie musiano wymienić zniszczone dachówki. W latach 1660-1662 odnowiono główne drzwi do kościoła i emporę organową w nawie południowej. Nie osadzono natomiast głównych organów zniszczonych w 1579 roku. [21] Kantorem chóru przy Pedagogium został w 1606 roku działający w Szczecinie kompozytor motetów z przełomu XVI-XVII wieku, Philipp Dulichius, który został pochowany w kościele Mariackim (* 19.12.1562, Chemnitz; † 15.3.1631, Szczecin).

Stalle w kościele Mariackim, początek XVIII wieku



Krótki przegląd dziejów dzwonów kościoła Mariackiego
  • - 1579 - zniszczone zostały trzy dzwony pochodzące prawdopodobnie z XV wieku, a być może nawet z XIV wieku. Z wcześniejszych zapisów wynika, że w latach 1572 i 1577 naprawiano uchwyty dzwonów, a także w 1573 roku zostało wyciosane jarzmo dla największego z nich.Jarzmo to wykonano w zagrodzie dla bydła na wzgórzu Roddenberg (przy ulicy Rosengarten) [22];
  • - 1581/1582 - odlano trzy nowe dzwony (drugi odlew w kolejności w historii kościoła Mariackiego); odlewu największego z nich dokonał w dniu 22 września 1581 na podwórzu wikarówki przy ulicy Mariackiej 4 ludwisarz Benediktus Hein (także Benedictus Heine lub Hayn) z Anklam [23];
  • - 1611 - w 1610 roku stwierdzono, że największy z trzech dzwonów kościelnych od wielu lat posiada rysę; naprawy ubytku podjął się zegarmistrz Balzer Lange z Łobza z negatywnym skutkiem. Wobec powyższego zlecenie na przetopienie i ponowne odlanie największego i najmniejszego dzwonu otrzymał szczeciński ludwisarz Roloff Klassen (Classen), który oprócz należnej zapłaty uzyskał prawo pogrzebu w kościele (w 1612 roku kupił po prawej stronie kruchty podwieżowej środkowej położony pod posadzką grób nr 44, gdzie został pochowany w 1625 r.). Obydwa dzwony przetopiono i odlano w giserni książęcej przed Bramą Młyńską (trzeci odlew, z tego najmniejszy dzwon w dniu 12 kwietnia, a największy 26 czerwca 1611 roku). Większy z nich ważył 150 centnarów (ok. 7500 kg), i posiadał obwód 24 stóp (ok. 7 m). Po jednej stronie widniały na nim herby Księstwa Pomorskiego i kraju Holstein, natomiast po drugiej wizerunek księcia Filipa II i jego żony, a także wizerunek Marii, godło świątyni oraz łacińska inskrypcja [24];
  • - 1619 - wielki dzwon z 1611 roku wytrzymał tylko 8 lat; rozpadł się 23 marca 1619 roku. Tym razem wybrano warsztat ludwisarski spoza Szczecina, Franza Breutella (Broitelle) z Lotaryngii. Po przetopieniu starego i dwóch nieudanych próbach, dzwon odlano 9 listopada 1619 roku (czwarty odlew) [25];
  • - 1632 - tym razem największy dzwon wytrzymał niecałe 8 lat, tj. do 31 maja 1627 roku, gdy odpadła dolna krawędź dzwonu. Zlecenie odlewu otrzymał w dniu 2 września 1632 roku szczeciński ludwisarz Christoph Köckeritz, który rok wcześniej (1631), wykonał średni dzwon dla kościoła św. Jakuba. Ch. Köckeritz wykonał zlecenie we wrześniu 1632 roku (piąty odlew). [26] Wygląd tego dzwonu znamy ze szkicu Lucasa Tabberta [27]; po jednej stronie widniało godło Pomorza i napis „DEUS ADIUTOR MEUS” (Bóg moim towarzyszem), po drugiej postać Marii, a nad nią dwoje aniołów trzymających koronę. Po bokach umieszczono portrety księcia Bogusława XIV i jego małżonki Elżbiety; poza tym na szkicu odtworzono umieszczone na dzwonie inskrypcje, medale i medaliony [28];
  • - 1680 - podobnie, jak po spaleniu wieży w 1579 roku, również po zniszczeniach doznanych wskutek oblężenia z 1677 roku, na odbudowanej wieży zegarowej, czasowo pozbawionej hełmu, szybko powieszono dzwony. Już w 1678 roku pobierane były opłaty od prywatnych osób za użycie wszystkich trzech dzwonów. Przypuszczalnie były to małe dzwony, z których największy umieszczony po środku ozdobiony był portretem króla Karola XI i jego małżonki Ulriki Eleonory Oldenburg; średni wisiał ze wschodniej strony, a najmniejszy po zachodniej. Wszystkie trzy były odlane przez Martina Heintza z Berlina w 1680 roku. Po pożarze w lipcu 1789 r. pozostałości dzwonów zebrano w budynku Wielkiego Audytorium (Kleine Domftraße Nr. 25), i przetopiono na sztaby, a następnie 6 maja 1791 r. sprzedano na licytacji. [29]

I to był koniec dzwonów z kościoła Mariackiego.

Siódmy etap, okres odbudowy (1677—1713)

Szkody doznane przez kościół 16 sierpnia 1677 roku podczas oblężenia przez wojska Wielkiego Elektora były o wiele poważniejsze, niż te z 1579 roku. Oprócz wieży zniszczeniu uległy dach, sklepienia naw oraz wnętrze kościoła, szczególnie krypta. Środki na odbudowę obiecane przez Wielkiego Elektora, a także kolekta przeprowadzona po zwrocie Szwedom Pomorza w 1679 r. w Rostocku, Kopenhadze, Sztokholmie, a nawet w Inflantach, pozwoliła na odbudowę kościoła trwającą do ok. 1707 roku. Do roku 1681 powstała nowa więźba dachowa, do 1682 r. sklepienie od strony zachodniej, a na przełomie 1681/82 roku dach hełmowy nad prezbiterium. W latach 1683-1685 dachy zostały pokryte dachówką [30], a w 1693 roku nad prezbiterium odbudowano sklepienie. Rynny dachowe uzupełniono w 1706 r. Natomiast wnętrze kościoła odbudowano etapami w stylu barokowym. Nowy ołtarz kościół otrzymał zaraz po 1677 roku. Prace stolarskie przy nim wykonał mistrz stolarski Christian Pfennig, a malarskie i pozłocenia artysta malarz Georg Meyn. Odbudowano emporę muzyczną po zachodniej stronie, na której po długiej nieobecności ustawiono w 1688 roku nowe organy. Odbudowano również pozostałe empory, które początkowo nie zostały przyozdobione; uczyniono to dopiero w latach 1707-1709. Namiestnik szwedzki, który dotychczas wraz ze swoją świtą korzystał ze starej kaplicy członków rady książęcej położonej nieopodal wejścia do krużganka, polecił w 1707 roku wybudować po prawej i lewej stronie chóru kapłańskiego przeszklone stalle zwane rządowymi, i posiadające po 20 siedzisk obitych czerwoną skórą, z pozłacanymi oparciami. Od przodu stalle ozdobiono czerwoną tkaniną i inicjałami króla szwedzkiego Karola XII, oraz dwoma lwami trzymającymi koronę i dekoracyjną snycerką. Elementy dekoracyjne godła z części południowej stall po pożarze kościoła zostały w 1806 roku przeniesione do kościoła św. Jakuba, natomiast część empory z kaplicy członków kapituły do kościoła w Ustowie (Güstow) koło Szczecina [31] Ponieważ zakrystia za ołtarzem głównym okazała się za mała nowe pomieszczenie zakrystii wyznaczono w obejściu absydy za ołtarzem. [32]

Ósmy etap, kościół Mariacki w XVIII wieku (1713—1789)

Stalle rady miejskiej przeniesione do kościoła św. Jakuba

Z opisu z lat 1700-1709 dowiadujemy się, że po zachodniej stronie kościoła położone były 4 kaplice, po północnej 6. W jednej z nich po stronie północnej usytuowano stalle członków rady, w drugiej członków kapituły, a wszystkie oprócz jednej były bez ozdób. [33] W przejściu północnym prezbiterium po zewnętrznej stronie było 5 kaplic, natomiast od strony chóru kapłańskiego 3. Ponadto po tej stronie prezbiterium znajdowała się wielka kaplica, którą w średniowieczu określano nazwą Starej Zakrystii (Garbe lub alte Sacristey), a na jej tyłach tymczasowa kostnica. W przejściu po wschodniej stronie i dalej po południowej stronie prezbiterium po zewnętrznej stronie było 7 kaplic, a od strony chóru kapłańskiego 4. Ze wszystkich kaplic w obejściu prezbiterium tylko 8 zachowało zdobienia, pozostałe były bez ozdób. Przy południowej ścianie kościoła usytuowana była duża kaplica Mariacka z dwoma wejściami, jednym z cmentarza, i drugim z kościoła, a w niej pod ścianami pięć kaplic grobowych. Cały kościół posiadał sklepione nawy oprócz części za organami po stronie zachodniej. Sklepienie spoczywało na 6 ośmiokątnych filarach i 2 dużych filarach przy ścianach obu wież. Wewnątrz prezbiterium położony był nowy ołtarz główny pokryty polichromią spoczywał pomiędzy wielkimi podwójnymi kolumnami na 4 postumentach. W kościele istniał jeszcze jeden mały ołtarz pod filarem obok wejścia do krużganka, oraz przed lektorium. Ściany prezbiterium pokryte były płytami ze szwedzkiego granitu, podobnie ściany wzdłuż bocznych naw kościoła, na których dodatkowo wmurowano płyty nagrobne. Z przedsionka kościoła znajdującego się od strony zachodniej znikła stojąca tam do 1677 r. średniowieczna misa chrzcielna, natomiast przed ołtarzem pojawił się wiszący pozłacany Anioł Chrzcielny, trzymający w jednej ręce misę w kształcie muszli, a w drugiej list z wyznaniem wiary. [34] Empora muzyczna ozdobiona była pozłacanymi rzeźbami, na górnej szafie organowej stał posąg Chrystusa z dwoma aniołami trzymającymi w ręku puzony. Dolna szafa była ozdobiona trzema obrazami przedstawiającymi instrumenty muzyczne i datą roczną 1707 na niebieskim tle. Ambona, wykonana z dębowego i lipowego drewna, ozdobiona liściastym ornamentem i główkami aniołków, wsparta była na 1,5 metrowej, pozłacanej figurze Marii, trzymającej w prawej ręce Dzieciątko. [35] Na wieży wisiały trzy dzwony, z których największy wisiał na środku, średni ze wschodniej strony, a najmniejszy po zachodniej. Do wnętrza kościoła prowadziły cztery wejścia, główne z zachodniej strony, posiadające z zewnątrz kamienny, sklepiony portal z czterema filarami, kolejne z północnej strony, wiodące do Gimnazjum, trzecie za ołtarzem od wschodniej strony, i czwarte od południa przy budynku murarza kościelnego. [36]

Wieża zegarowa
kościoła Mariackiego wg inwentaryzacji z 1783 roku

Z niezachowanych akt z XVIII wieku wynika, że mimo prawie pełnej odbudowy zniszczeń doznanych w trakcie oblężenia z 1677 roku, kościół wymagał ciągłych prac remontowych. Pomiędzy rokiem 1730 a 1732 na podstawie projektu G.C. von Walravego dokonano przebudowy wieży zegarowej. [37], Nad realizacją całości czuwał mjr. de Prew i por. Berger, a prace budowlane wykonał majster prac fortyfikacyjnych cieśla Knobel oraz murarz kościelny Lohry i inni. Wieżę zwieńczono barokowym, dwukondygnacyjnym hełmem z dekoracyjnymi elementami wykonanymi przez berlińskiego złotnika J.A. Dammanna. Na szczycie hełmu umieszczono pozłacaną koronę z kulą ozdobioną krzyżem, z której wystawał szpic z przytwierdzonym do niego poprzecznym prętem, zakończonym emblematem pozłacanego słońca. Na poprzecznym pręcie osadzono pozłacane inicjały króla z miedzianą koroną i pomalowanego na czarno orła, z pozłacanymi szponami i dziobem, wzlatującego ku słońcu. Do kuli dostarczonej przez Dammanna włożono ołowianą kapsułę zawierającą informację z historią budowy spisaną na pergaminie. Górna część wieży została obłożona drewnem dębowym oraz płytami z ołowiu i łupku. [38] W dalszym ciągu poważnym problemem było zabezpieczenie kościoła przed ew. pożarem. W 1751 pisano, że w pomieszczeniach poddasza kościoła umieszczono za mało zbiorników na wodę, a także brakuje wiader i sikawek. [39] W 1781 roku w wieżę zegarową uderzył dwa razy piorun, 9 lipca i 26 lipca, ale na szczęście nie spowodował pożaru. Przyspieszyło to realizację pomysłu zainstalowania na wieży piorunochronu, który w tym czasie został szeroko rozpowszechniony. Zanim pomysł wdrożono (instalacja była już częściowo założona), piorun uderzył znowu dwa razy w dniu 9 lipca 1789 roku i wieża, a następnie dach kościoła stanęły w płomieniach, w wyniku czego sklepienie runęło w dół. [40]

Widok ruin kościoła Mariackiego po pożarze w 1789

Dziewiąty etap, pożar kościoła w 1789 roku i rozbiórka jego ruin (okres 1789—1830)

Pożar kościoła Mariackiego wywołany uderzeniem pioruna w dniu 9 lipca 1789 roku był katastrofą dla świątyni, która nigdy już nie dała rady podźwignąć się z pogorzeliska. Ocalałe elementy jej wyposażenia zostały wkrótce sprzedane, lub przeniesione do innych kościołów na terenie Pomorza; część prawdopodobnie rozkradziono, o czym świadczy komunikat sądu Fundacji Mariackiej ogłoszony w szczecińskiej prasie, w którym przestrzegano przed kupnem kradzionego spiżu dzwonowego, żelaza, miedzi, ołowiu oraz książek z biblioteki i administracji kościelnej. [41] Po prawie trzech latach sporów co do dalszych losów budynku w dniu 9 maja 1792 roku Fundacja Mariacka zadecydowała o przystąpieniu do rozbiórki murów i sprzedaży przydatnego materiału, natomiast gruz miał być częściowo wyrzucony do pobliskiej fosy miejskiej, częściowo wywieziony poza miasto. Gruz usunięto w ciągu roku, natomiast groby rodzinne w kaplicach wokół prezbiterium nakryto dachem krokwiowym, na którym położono dachówki. Pozostałe mury ograniczono do wysokości od 4 do 6 metrów (od strony ulicy Mariackiej 6¼ m). Wnętrze nawy i prezbiterium kościoła stanowiło pustą przestrzeń pokrytą kamieniami nagrobnymi sprawiając wrażenie wielkiego cmentarzyska. Z okazałej wieży zegarowej pozostała tylko podstawa. [42] Z meldunku władz budowlanych wynika, że do grudnia 1797 roku sprzedano drogą licytacji cały stary materiał budowlany. Pozostawiono Kaplicę Mariacką i pozostałe przybudówki od południowej strony, a na cmentarzu i w obrębie murów kościelnych do 1803 roku chowano zmarłych. Pruskie władze wojskowe planowały na terenie pokościelnym wybudować koszary i stajnie dla dwóch szwadronów kawalerii 6 Brygady Piechoty. W marcu 1813 roku okupujący Szczecin Francuzi umieścili wewnątrz kościoła 1240 sztuk bydła i 1352 sztuk owiec. Po wyjściu Francuzów ze Szczecina Kuratorium wystąpiło z planem budowy w tym miejscu nowego gimnazjum i w latach 1819-1820 toczyły się w tej sprawie rozmowy. Po przygotowaniu niezbędnej dokumentacji w maju 1830 roku przystąpiono do ostatecznej rozbiórki resztek zabudowy kościelnej, którą w części wykorzystano przy budowie gimnazjum, a w części, m. in. kamienie z fundamentów, użyto do budowy szpitala na Łasztowni (grudzień 1831). [43]

Zagospodarowanie wnętrza kościoła

Jak już wyżej wspomniano, w drugim etapie, tj. w latach 1266—1335 zakończono budowę kościoła, a wokół prezbiterium powstało wąskie przejście, określane od tego czasu powtarzającą się także w późniejszych opisach nazwą „Kreuzgang[44], i pozbawione kaplic bocznych podobnie jak nawa główna. Carl Fredrich w swoim opracowaniu o byłym kościele Mariackim i jego posiadłościach wymienia 43 nazwy związane z fundacją i uposażeniem kaplic i ołtarzy w latach 1280-1525, a także przypisanych do nich wikariatów. Niestety nie wszystkie z nich udało się dopasować do kaplic wykazanych na na zaprezentowanym tu rzucie przyziemia z końca XVIII wieku. Z wymienionych w wykazie pewne jest położenie czterech (nr 19., 21., 29., i 37.), a dziesięciu w przybliżeniu (nr 23., 24., 31., 33., 34., 35., 39., 40., 42. i 43.). Pierwszą znaną nam wzmianką o zakończeniu prac przy rozbudowie kościoła było uposażenie w 1280 roku ołtarza, prawdopodobnie istniejącego już przed tą datą, wraz z wikariatem pod wezwaniem św. Jana Ewangelisty. Po raz ostatni o uposażeniu wikariatu wspomniano w 1533 roku (nr 40.), a ostatni zapis dotyczący wikariatów w kościele Mariackim odnotowano w księdze miejskiej w 1545 roku. [45]:

  • - (1.) Ołtarz Błogosławionego Jana Ewangelisty (Altar beati Johannis euangelistae). Ufundowany w 1280 roku przez Gozwina Bagmihla i jego małżonkę Zofię wraz z rocznym dochodem dziewięciu marek i czterech włók ze wsi Sitno. [46] Wspomniany w 1373 roku ołtarz ufundowany przez Arnolda von Bagemihla być może jest ołtarzem ufundowanym w 1280 roku.
  • - (2.) Ołtarz św. Stefana Pierwszego Męczennika. (Altar sancti Stephani prothomartiris). Ołtarzowi ufundowanemu przez Jakobusa Guntersbergha książę Bogusław IV ofiarował 20 marek renty w fenigach. [47]
  • - (3.) Ołtarz św. Wawrzyńca męczennika (Altar beati Laurentii martiris). Ołtarz został ufundowany przez Heinricha Barvota III, sołtysa Szczecina, a następnie uposażony pięcioma włókami i daniną z dwunastu kur we wsi Stare Brynki na prośbę kapituły Mariackiej przekazany został pod opiekę magistrowi scholastyki Gerhardowi. [48] Na fundację tego wikariatu, a także wyposażenie dziesięciną z czterech włók we wsi Wołczkowo Heinrich Barvot uzyskał w 1285 roku zgodę biskupa Hermana i księcia Bogusława IV oraz jego braci Barnima II i Ottona I. [49]
  • - (4.) Ołtarz Godeka z Duseborgh (Altar des Godeko von Doesborg). O istnieniu tego ołtarza, prawdopodobnie ufundowanego przez Godeka z Duseborgh (Holandia), dowiadujemy się z dokumentu z roku 1287 o zażegnaniu sporu przez księcia Bogusława IV pomiędzy kapitułą Mariacką a Boldekinem Jude o patronat nad „ołtarzem Godeko z Duseborgh”. [50]
  • - (5.) Wikariat pod wezwaniem św. Jana Scholastyka (Vikarie des Johannes scholasticus), zwanego też św. Janem Klimakiem. Wyposażony czterema włókami we wsi Retzin koło Löcknitz (Meklemburgia-Pomorze Przednie), a wcześniej w Kunowie nad jez. Miedwie, i jedną włóką we wsi Jesow (Meklemburgia-Pomorze Przednie) przez biskupa elekta Wisława. [51]
  • - (6.) Ołtarz błogosławionego apostoła Pawła i błogosławionego biskupa Augustyna (Altar beati Pauli apostoli et beati Augustini episcopi). Jak poświadcza kapituła Mariacka, w 1296 roku, gdy czwartym proboszczem kolegiaty był Johannes Polonus, ufundowany został przez kanonika Konrada Sanne i jego brata Arnolda mieszczanina ze Szczecina, ołtarz uposażony 24 markami renty z mennicy, ceł i podatku w Szczecinie. Następnie, gdy proboszczem kolegiaty był proboszcz Hildebrand, kanonik Konrad Sanne dołożył cztery włóki z ośmiu nabytych we wsi Luckow (Meklemburgia-Pomorze Przednie), które po śmierci Konrada miano przeznaczyć na utrzymanie wikariatu i kapłana przy tym ołtarzu. Jednak nadzór nad nimi i pozostałymi czterema włóki miał pozostać w gestii katedry Mariackiej [52] Z kolei w 1314 roku, gdy żył jeszcze proboszcz kolegiaty Hildebrand, książę Otto I potwierdził darowiznę 5 marek przez kanonika Konrada Sanne z mennicy, ceł i podatku w Szczecinie na rzecz wikarych przy ołtarzu błogosławionego biskupa św. Pawła i św. Augustyna w kościele Mariackim w Szczecinie. [53]
  • - (7.) Ołtarz świętej Katarzyny Dziewicy i męczennicy oraz świętego Mateusza apostoła (Altar sanctae Katharinae virginis et martiris necnon beati Mathei apostoli). W 1299 roku kapituła katedralna potwierdziła fundację ołtarza przez kanonika Dietricha v. Schönlinde, byłego proboszcza w Wesołej, uposażonego dochodami z ośmiu włók we wsi Luckow (Meklemburgia-Pomorze Przednie). [54], co zawarł w testamencie i co zostało potwierdzone przez proboszcza katedry Mariackiej Hildenbranda, dziekana Bertrama i całą kapitułę Mariacką. [55] W 1308 roku, i kolejno w roku 1314 i 1317 książę Otto I potwierdził fundację wikariatu przy tym ołtarzu, uposażonego dochodami z jednej włóki we wsi Pargowo, zakupionej przez Johanna z Kołobrzegu, kanonika w Szczecinie i kapłana Johanna Westphala z kościoła Mariackiego od braci Johanna, Ottona i Christiana z Kurowa. [56]
  • - (8.) Ołtarz świętej Katarzyny Dziewicy i świętego Wacława Męczennika (Altar sanctae Katherinae virginis beatique Wenzlaf martiris). Ufundowany w 1301 roku przez Johanna Pohle, czwartego w kolejności proboszcza kościoła Mariackiego, wraz z czterema włókami w wiosce Sommersdorf (Meklemburgia-Pomorze Przednie). Do tego książę Otto I podarował w 1316 roku z tejże wioski kolejne cztery włóki i połowę dochodów z tamtejszej karczmy; następnie ołtarz ten przekazał Johannowi Lenzenowi, a dla siebie zatrzymał dalsze nadania. [57] Powyższe nadania księcia Ottona I potwierdził biskup kamieński Henryk [58]
  • - (9.) Ołtarz świętej Katarzyny (Altar beatae Katharinae). „Temu dopiero co poczętemu (inchoatum) ołtarzowi”, jak to zapisano w dokumencie z 1310 roku, zmarły mieszczanin Gerhard [de Foro] z Nowej Marchii i wdowa po nim, Christina podarowali cztery włóki we wsi Stare Chrapowo; włóki te książę Otto I uwolnił w tym samym roku z podatku gruntowego płaconego księciu, zwanego bedą. [59]
  • - (10.) Ołtarz św. Bartłomieja (Altar sancti Bartholomaei). Został ufundowany i uposażony przez braci Henninga i Degenharda, rycerzy ze Stołczyna czteroma włókami z tej wsi, do których dodali w 1313 roku osiem marek słowiańskich, które otrzymali od księcia Ottona I jako lenno z dochodów mennicy, ceł i podatku od akcyzy (Ungeld) w Szczecinie. [60]
  • - (11.) Ołtarz św. Andrzeja Apostoła (Altar sancti Andreae apostoli). Ufundowany przez Simona de Foro (Markt) ku pamięci Gehrarda de Foro i jego żony Christine. Książę Otto I potwierdził w 1313 roku darowiznę z zakupionych od Egharda Dunkera sześciu włók w Kunowie przez kapłana Dietricha i jego brata Johanna, synów zacnego mieszczanina szczecińskiego nazwiskiem Dietrich Mincerz i wdowy po nim Christiny z domu Foro, na rzecz ołtarza św. Andrzeja Apostoła w kościele Mariackim. [61]
  • - (12.) Ołtarz św. Marii Magdaleny i św. Andrzeja Apostoła (Altar sanctae Mariae Magdalenae et beati Andreae apostoli). Został ufundowany przez mieszczanina szczecińskiego Wernera Jode i jego syna Balduina [Baldwina]. W 1317 roku książę Otto I potwierdził fundację wikariatu przy tym ołtarzu, uposażonego dochodem z dwóch włók we wsi Pargowo. Należące również do tego ołtarza dwie włóki ze wsi Retzin koło Löknitz (Meklemburgia-Pomorze Przednie), przeszły później w posiadanie rodziny Schulenburgów z tzw. „Białej Linii” (Weiße Linie) [62].
  • - (13.) Ołtarz Panny Marii, św. Tomasza i błogosławionej św. Marii Magdaleny (Altar Mariae virginis et beati Thomae et beatae Mariae Magdalenae). Ufundowany w 1318 przez księżnę Mechtildę, matkę księcia Ottona I, i uposażony czterema włókami ze wsi Keesow, k. Tantow (Brandenburgia) oraz 15 markami z mennicy, ceł i podatku w Szczecinie. [63]
  • - (14.) Ołtarz Świętej Trójcy i błogosławionej św. Katarzyny (Altar sanctae Trinitatis et beatae Katharinae). Ufundowany w 1322 roku przez księżnę Mechtildę, matkę księcia Ottona I Fundację spisaną w Dąbiu przez księcia Ottona I i Barnima III w dokumencie z dnia 22 sierpnia 1322 (PUB VI), potwierdził biskup kamieński Henryk. [64]
  • - (15.) Ołtarz Świętego Krzyża i św. Stefana Pierwszego Męczennika (Altar sanctae Crucis et beati Stephani prothomartiris). W 1327 roku książęta Otto I i Barnim III podarowali na potrzeby ołtarza dochody z pięciu włók w Żabowie. [65]
  • - (16.) Ołtarz ku chwale Boga pod wezwaniem Marii Panny, błogosławionego Jana Chrzciciela, św. Mikołaja I św. Ottona Wyznawcy I św. Katarzyny Dziewicy i Męczennicy (Altar Mariae vlrginis beatique Jonannis baptistae et sancti Nicolai et Ottonis confessorum et beatae Katherinae virginis et martiris). Został ufundowany w 1329 roku przez dziekana kościoła Mariackiego Gyso z Petersdorf z uposażeniem z sześciu włók w Rokitach k. Pyrzyc i czterech w Brzesku. [66]
  • - (17.) Ołtarz św. Krzyża, Błogosławionej Marii Panny Wiecznie Dziewicy, św. Filipa, św. Jakuba I św. Marcina Biskupa I Wyznawcy (Altar sanctissimae Crucis beataeque Mariae semper virginis et beatorum Philippi et Jacobi et beati Martini episcopi et confessoris). Został ufundowany w 1333 roku przez kanonika Johanna Lenzina, pierwszego notariusza księcia Ottona I, i uposażony czterema włókami w Rzepniewie i dochodami ze wsi Stare Chrapowo oraz Nowe Chrapowo. [67]
  • - (18.) Ołtarz proboszcza Reynera. (Altar des Propstes Reyner). W 1334 roku książę Otto I ofiarował na rzecz tego ołtarza dochody z dwóch włók we wsi Keesow, k. Tantow (Brandenburgia). Prawdopodobnie chodzi tu o fundację któregoś z wyżej wspomnianych ołtarzy (być może ołtarz poświęcony Pannie Marii, św. Tomaszowi i błogosławionej św. Marii Magdalenie, ufundowany w 1318 r. [68]

Kaplice i i groby w kościele Mariackim (stan sprzed 1789)

Po 1400 roku zaczęły powstawać kaplice, w tym 11 w obejściu prezbiterium i cztery duże w północnej części nawy głównej, a w nich kolejne fundacje ołtarzy wraz z wikariatami. Wspomniane cztery duże kaplice po północnej stronie kościoła uzyskano poprzez wysunięcie północnych murów nawy głównej na wysokość ściany wieży i odpowiadającego im zwężeniu przylegającego ramienia krużganka, pochodzącego z ok. 1330 roku i położonego od północnej strony kościoła. Wejście do krużganka położone było odtąd w tylnej ścianie pierwszej kaplicy przed chórem (kaplica XXII)

  • - (19.) Kaplica Rady [69]

Pierwsza fundacja ołtarza po dłuższej przerwie pochodzi z 1407 roku. Został on wzniesiony przez Bractwo Panny Marii z Dragør wraz z fundacją wikariatu w nie ustalonym dotychczas miejscu w świątyni:

  • - (20.) Ołtarz Bractwo Panny Marii z Dragør (Altar der Draker). Ufundowany w 1407 roku wraz z wikariatem. [70]

Z opisu kościoła przez Friedricha wynika, iż we wnętrzu kościoła Mariackiego począwszy od XV wieku do czasu wprowadzenia reformacji położonych było co najmniej 24 kaplice i tyle mniej więcej ołtarzy z przypisanymi do nich wikariatami, których wezwanie, a także fundatorów i patronów Fredrich określił z nazwy w liczbie 15. Usytuowanie tych kaplic i przypisanych do nich ołtarzy wraz wikariatami (ufundowanych do 1533 roku), udało się ustalić w większości przypadków (są to późniejsze kaplice grobowe nr VI (poz. 26, 35), VII, VIII, IX-X (poz. 34), XIV-XV (poz. 21), XVI-XVII (poz. 19, 24), XVIII-XIX (poz. 29), XX, XXVIII, XXIX (poz. 23, XXXIV (poz. 37), XXXVIII-XXXIX, XL, oraz Kaplica wygnanych) [71]. Do tego należy dodać dobudowaną do południowej ściany kościoła w pierwszej połowie XV wieku Kaplicę Mariacką z ołtarzem, do którego przypisano dwa wikariaty.
Fundatorami, inaczej niż w kościele św. Jakuba, są tu przede wszystkim książęta, kapituła katedralna i przynależni do niej kanonicy, kolejni proboszczowie katedry, członkowie pomorskich rodów (podobnie jak u św. Jakuba rodzina Loitzów, Wussowów, Westphalów, Goltbeków i Glinde). Natomiast w późniejszym czasie zazwyczaj poszczególne cechy rzemieślnicze, z których Fredrichowi udało się wskazać cech rzeźników (tu tzw. Knochenhauer, w poz. 34 i 40), szewcy, piekarze i pozostali rzeźnicy (Schuster, Bäcker i Fleischer w poz. 24), a także kuśnierzy (Pelzer w poz. 32) oraz wspomniani wyżej kupcy stowarzyszeni w Bractwie Panny Marii (w poz. 20), czy w Bractwie 11 tysięcy Dziewic i 10000 Rycerzy Męczenników (w poz. 23, a także Bractwie Świętej Trójcy (w poz. 14); spośród 31 świętych najczęściej była uwielbiana święta Katarzyna. [72]


  • - (21.) Kaplica Loitzów. [73]
  • - (22.) Wikariat w Kaplicy Rossowów (Rossoweschen Kapelle), ufundowany i uposażony przed 1417 przez Henninga Ros(s)owa. [74]
  • - (23.) Ołtarz Świętej Bożej Rodzicielki, Świętej Anny, Świętego Tomasza Apostoła, Świętej Katarzyny Dziewicy, 11 tysięcy Dziewic i 10000 Rycerzy Męczenników (Altar Dei suaeque Matris, sanctae Annae, Thomae Apostoli, Catharinae virginis, Undecim Milium Virginum et Decem Militum Milium martirum). Ufundowany w 1417 r. wraz z dwoma wikariatami przez Konrada Hagemeistera „za chórem kapłańskim przy drzwiach prowadzących w kierunku kościoła św. Ottona” (hinder dem Chore an der dorenn alse men geith nha Sanct Otten Kerkenn). [75]
  • - (24.) Ołtarz ku chwale Boga i jego Matki oraz świętych Piotra i Pawła Apostołów, św. Grzegorza Męczennika i św. Gertrudy (Altar Dei et suae Matris et sanctorum Petri et Pauli apostolorum, sancti Georgii martiris et sanctae Gertrudis). Ufundowany w 1423 przez zarządców mających pieczę na Kolegium Jageteufla, syndyka miejskiego, starszych cechu rzeźników, piekarzy i szewców w kaplicy Rady Miasta położonej w części północnej obejścia chóru kapłańskiego (oznaczonej na szkicu sprzed 1789 cyfrą rzymską XVI-XVII), i opisywanej w dokumentach źródłowych jako „nova capella” (nova capella in parte aquilonari super ambitum). [76]
  • - (25.) Wikariat ufundowany przez Hinricha Wulfa. Wspomniany od 1426 roku. [77]
  • - (26.) Ołtarz i wikariat. Ufundowany przez wdowę po Peterze Rymannie przy ołtarzu Mikołaja Rikena. Wspomniany w 1426 r. [78]
  • - (27.) Wikariat ufundowany przez Johanna Steena. Wspomniany w 1432 r. [79]
  • - (28.) Wikariat ufundowany przez mistrza Alberta Gripesa. Wspomniany w 1443 r. [80]
  • - (29.) Kaplica poświęcona Bożemu Ciału (Kapelle Corporis Christi; des hilgen lichames). Informację o niej przekazano w dokumencie dotyczącym sporu z proboszczem kościoła Mariackiego w 1444 roku o wysokość renty dla wikariatu przy ołtarzu Bożego Ciała w tej kaplicy, ufundowanego przez Albrechta Glinde, Margaretę, jego prawowitą małżonkę, Thomasa Rode z żoną Elisabeth, burmistrza Szczecina Henninga Mellentina z małżonką, Bartrama Pawella i Hinricka Pawella, Anneke oraz prawowitą małżonką Petera Wiggersa wraz z dochodami przyznanymi przez miasto Szczecin i uzyskanymi z wioski Radekow (obecnie wieś w gminie Mescherin). Z treści dokumentu wynika, iż fundację przeznaczono „na utrzymanie ołtarza w kaplicy, w której śpiewano hymny ku chwale Ciała Bożego, zwyczajowo zwanej Kaplicą Rodego” (börede vnde besät tho dem altare der Capelle, dar man singende plecht des hilligen Lichnames mysse, wonliken genömet der Roden Capelle). Z tej zwyczajowej nazwy „Roden Kapelle”, mającej prawdopodobnie związek z współpatronem Thomasem Rode, wynika iż fundacja samego ołtarza miała miejsce jeszcze przed 1444 rokiem. Położona była naprzeciwko kazalnicy (ambony), tj. w Kaplicy Rady Książęcej oznaczonej na szkicu sprzed 1789 cyfrą rzymską XVIII-XIX, i została w 1563 roku przejęta przez radę książęcą (Kapelle des Fürstlichen Rates'), z tym, że rodzina Glinde i współpatroni zachowali swoje miejsca. [81]
  • - (30.) Ołtarz poświęcony świętym: Wawrzyńcowi, Krzysztofowi, Barbarze, Katarzynie i Dorocie (Altar der Heiligen Laurentius, Christophorus, Barbara, Katharina und Dorothea); ufundowany został przez starego Palena z dochodem czterech włók ze wsi Kamieniec (Schöningen). Wspomniany w 1449 r. [82]
  • - (31.) Ołtarz ku czci Świętego Krzyża oraz błogosławionego Filipa i Jakuba Apostoła (Altar sanctae Crucis et beatorum Philippi et Jacobi apostolorum). Ufundowany wraz z wikariatem w 1473 roku przez Martina Biesenbrowa wraz z dochodem 200 reńskich guldenów z mennicy szczecińskiej. Położony po południowej stronie obejścia chóru kapłańskiego (prope chorum in parte australi). [83]
  • - (32.) Kaplica cechu kuśnierzy. Nazwa wspomniana w 1480 roku. [84]
  • - (33.) Wikariat ufundowany przez rodzinę Goltbeków. Położony „przy ołtarzu usytuowanym powyżej kaplicy Rady koło ambony” (bauen des rades cappelle uppe dat ambon belegen). Wspomniany w latach 1494 i 1499. Lennikami i wikariuszami byli członkowie tej rodziny.
  • - (34.) Wikariat Bractwa Wypędzonych usytuowany pod wieżami. Wspomniany w 1494 roku. Lennikami byli mistrzowie i starsi cechu rzeźników i kapituła.[85]
  • - (35.) Wikariat „położony w miejscu gdzie chcemy wejść do kościoła z Kaplicy Mariackiej po lewej stronie pod sceną przedstawiającą Trzech Króli” (so men will uth Marien Capelle in de kerk gan to der luchteren hant under der hiligen dre konige spol belegen, 1504). [86]
  • - (36.) Wikariat „położony pod łukiem sklepienia Kaplicy Fogena, w której pan Albrecht Gripes jest wikariuszem (under deme welfte under der Fogen Capelle belegen dar Herr Albrecht Gripes vicarius to gewest ist). Wspomniany w 1496 roku. [87]
  • - (37.) Ołtarz „[położony] za chórem kapłańskim bezpośrednio przy tarczy [stojącego tu zegara] (achter deme kore lyk der Schywe ober, 1498). [88] Patronami są kanonicy i kapituła kościoła Mariackiego. Jest to kaplica oznaczona na szkicu sprzed 1789 cyfrą rzymską nr XXXIV. [89]
  • - (38.) Wikariat Trzech Króli. Ufundowany w 1501 roku przez mieszczanina Matheusa Sandera i książęcego mincerza Hermanna Mese. [90]
  • - (39.) Wikariat „[położony przy [ustawionych] pod górę siedziskach Rady (bawen des Rades stulte upwarth). Jako fundatorka wspomniana jest Wittenborn, czyli jest to zapewne fundacja tej rodziny w Kaplicy Rady Miejskiej położonej w w północnej nawie bocznej, na szkicu rzutu przyziemia sprzed 1789 oznaczonej cyfrą rzymską XVI-XVII. [91]
  • - (40.) Wikariat „położony za chórem kapłańskim, [którego patronem są] starsi cechu rzeźników“ (belegen achter dem Kore, olderlude van dem knackwerke patrone). Wspomniany w roku 1504 i 1533. [92]
  • - (41.) Wikariat poświęcony zmarłemu proboszczowi Mertenowi Schomann. Patronem jest tutejszy kościelny mistrz śpiewu. Wikariat wspomniany od 1509 roku. [93]
  • - (42.) Wikariat „[położony] pod organami“ (under der Orgelen, 1505), także „[położony] pod wielkim urządzeniem [do gry, organami]” (under deme groten Werke, 1512). Zatem położony był przy ołtarz w kaplicy oznaczonej na szkicu rzutu przyziemia sprzed 1789 cyfrą rzymską VII. Fundatorami i patronami są bracia Heinrich i Jaspar Pawel oraz Karsten Nortsteden, a po ich śmierci kapituła.
  • - (43.) Wikariat w kaplicy „[położonej] obok nowych organów, które ufundowano nieopodal wieży” (by den nygen orgelen so men up ten torme sticht, 1517), wikariat „[położony] przy kamiennych, spiralnie kręconych schodach przy wieży, nieopodal ufundowanych nowych organów (by dem Wendelsteyne alse men upp den torme sticht by den orgelen, 1525). Patronem jest kapituła. [94]

Po wprowadzeniu reformacji, w miejsce likwidowanych ołtarzy, od 1568 roku zaczęto stopniowo wznosić kaplice grobowe, z czego pierwsze z nich to nagrobki syndyka miejskiego dr Johanna Hoffmanna w kaplicy nr XXXVII i Paula Fahrenholtza w kaplicy nr VI. Nazwiskiem tego ostatniego przez dłuższy czas określano położoną obok Kaplicę Mariacką (Kaplica Fahrenholtza). Do końca XVI wieku powstało takich kaplic 24, a w ciągu XVII i XVIII wieku kolejnych 20, w sumie 44 grobowce. Z tej liczby po północnej stronie nawy głównej w czterech dużych kaplicach, powstałych jeszcze w okresie przed reformacyjnym, położonych było 7 kaplic grobowych (nr XIV-XX), z których jeden z grobowców usytuowany był pod stallami Rady, a jeden pod stallami kapituły; oprócz jednego, pozostałe były bez ozdób. W obejściu prezbiterium po północnej zewnętrznej stronie usytuowanych było 3 kaplice grobowe (nr XXI, XXVI-XXVII), natomiast po stronie chóru kapłańskiego 2 kaplice grobowe (nr XLIII-LXIV). W części północnej prezbiterium znajdowała się także duża kaplica zwana w dawnych czasach „Garwekammer” (zakrystia”), określana również nazwą „stara zakrystia” (nr XXIV-XXV), z położonym od jej zachodniej strony mniejszym pomieszczeniem, które tymczasowo (ad interim) pełniło rolę kostnicy (nr XXII-XXIII). Od wschodniej strony przy zewnętrznej ścianie obejścia prezbiterium położonych było 8 kaplic grobowych (nr XXVIII-XXXV), natomiast od południowej strony przy zewnętrznej ścianie obejścia usytuowano 2 kaplice grobowe (nr XXXVI-XXXVII). Z kolei na ścianie północnej chóru kapłańskiego położone były 2 kaplice (nr XLIII-LXIV), kolejne 2 kaplice na ścianie wschodniej chóru (nr XL-XLII), a na jej ścianie południowej także 2 (nr XXXVIII-XXXIX). Spośród wszystkich kaplic w obejściu tylko 8 było ozdobionych dekoracjami, a pozostałe bez ozdób. W południowej nawie bocznej kościoła położonych było dwie kaplice grobowe (nr VI i VII), natomiast w przyległej do południowej ściany kościoła Kaplicy Mariackiej 5 małych kaplic grobowych (nr I-V). Z kolei w zachodniej części kościoła w południowej kruchcie podwieżowej w jej zachodniej części (przy nieczynnych drzwiach) usytuowano jedną kaplicę grobową (nr VIII), a w przejściu z kruchty podwieżowej południowej do kruchty podwieżowej środkowej, przy jego zachodniej ścianie kolejną jedną kaplicę (na szkicu rzutu z 1789 nie oznaczona). W kruchcie podwieżowej środkowej przy wejściu z ulicy położone były 2 kaplice grobowe (nr IX-X), natomiast w kruchcie podwieżowej północnej 3 kaplice grobowe (nr XI-XIII).

Prezbiterium

Z wspomnianego wyżej opisu świątyni z lat 1700-1709 dowiadujemy się, że stojący wewnątrz prezbiterium nowy główny ołtarz pokryty był polichromią i spoczywał pomiędzy wielkimi podwójnymi kolumnami na 4 postumentach, pomiędzy którymi pośrodku wisiał obraz przedstawiający „Ukrzyżowanie”, natomiast poniżej szeroki prostokątny obraz „Ostatniej Wieczerzy”, a powyżej mały owalny obraz „Zdjęcia z Krzyża”, ponad którym wisiał duży owalny obraz „Złożenia Chrystusa do Grobu”.

Kaplice w obejściu prezbiterium

Kaplica nr XXI

- (XXI) [95] W okresie reformacji była to mała kaplica grobowa położona obok przejścia do przedniej, północnej części obejścia, usytuowana obok położonej tam również dużej kaplicy zwanej zakrystią (die Sacristey genannt). Pochowano w niej:
— Georg Otto. jubiler, 1667.
— Johann Georg Liebe, doktor medycyny, 1660.
— wdowa po administratorze Fundacji Mariackiej Braunschweigu, 1746.
— Herr, jej zięć, dyrektor konsystorza, 1770.


Gimnazjum Mariackie wybudowane na miejscu kościoła Mariackiego, stan po 1884

Wybudowany na miejscu kościoła Mariackiego budynek Królewskiego Gimnazjum Mariackiego (Königliches Marienstiftsgymnasium) uroczyście oddano do użytku 15 października 1832 roku [96], i prawie pięćdziesiąt lat później powiększono, dobudowując w latach 1884-1885 dwa skrzydła. [97] W latach 1869-1915 w jedynym zachowanym skrzydle krużganka kolegiaty Mariackiej umieszczono klasy przygotowujące do gimnazjum, tzw. „Vorschule”. Mimo to budynek szkolny już na początku XIX wieku stał się za ciasny, i 20 października 1915 roku uczelnia przeniosła się do nowo wybudowanego budynku na tyłach Hakenterrasse przy ulicy Schlutowstraße nr 2, obecnie mieszczącego Liceum Ogólnokształcące nr 2. W okresie międzywojennym opuszczony przez władze oświatowe miasto budynek przy Placu Mariackim nr 1 wyremontowało (m. in. przeprowadzono renowację elewacji zewnętrznej budynku), i w latach 1925-1934 służył m.in. jako siedziba szczecińskiego radia, a także do roku 1937 w jego pomieszczeniach mieścił się teatr i balet, jak również publiczny punkt sygnalizacji pożarowej (Öffentliche Feuermelder) i siedziba organizacji młodzieżowej Hitlerjugend. Od strony ulicy Farnej na terenie placu należącego do budynku przy Placu Mariackim 1 powstała stacja obsługi samochodów firmy ARAL. Podczas II wojny światowej w wyniku nalotu w dniu 6 stycznia 1944 roku dawny budynek szkolny uległ częściowemu spaleniu. [98]

W odbudowanym po zniszczeniach 2. wojny światowej budynku w 1961 roku siedzibę znalazła Szkoła Podstawowa nr 40, a w latach 1961-1966 mieściło się tu także Liceum Pedagogiczne im. Władysława Spasowskiego oraz Korespondencyjne Liceum Pedagogiczne dla Pracujących. [99] 10 sierpnia 1974 roku Wydział Oświaty Urzędu Miasta podjął decyzję o likwidacji SP nr 40 i do budynku przeniesiono Liceum Ogólnokształcące nr 9. Obecnie mieści się tu Zespół Szkół Ogólnokształcących Nr 6 w Szczecinie składający się z IX LO i 42 Gimnazjum [100].

Na dzień dzisiejszy świadectwem istnienia Kościoła Mariackiego w Szczecinie są dawne sztychy i ryciny oraz tzw. Domki Profesorskie, należące niegdyś do kanoników kapituły mariackiej, a następnie do profesorów Pedagogium. Także nazwy przyległych ulic (Mariacka i Farna) oraz jedyne zachowane wschodnie skrzydło średniowiecznego krużganka położone przy tzw. „Zaułku Mariackim” ze śladami gotyckiego muru w piwnicy i widocznymi ostrołukami na licu ściany zachodniej.

Przypisy

  1. Jednocześnie przyznał kanonikom dochody z wiosek Wąwelnica i Ladenthin (k./Grambow) oraz 30 marek ze szczecińskiej mennicy, a także wpływy z kościołów w Gartz, Tantow, Penkun, Woldin, Ladenthin, w Pniewie, we wsi Luckow k./Penkun, w Warszewie i Krzekowie; zob. PUB II, dokument nr 698 z 18 kwietnia 1261 r., oraz nr 710 z 2 grudnia 1261 r.
  2. Zob. PUB II, dokument nr 699 z 18 kwietnia 1261 r. Natomiast cysterkom ofiarował 10 marek z rocznego wpływów z mennicy za odstąpienie kościoła i kaplic; zob. PUB II, dokument nr 700 z 18 kwietnia 1261 r.
  3. Zob. PUB II, dokument nr 738 z dnia 25 czerwca 1263 r., oraz nr 739 z 27 czerwca 1263 r.
  4. Wspominają o niej liczne dokumenty pomiędzy 1243 a 1265 rokiem, m. in. zob. PUB I, dokument nr 415 z 25 lutego 1243 r., s. 327 (Ecclesiam quoque sancte Marie prenominato monasterio perpetuo jure conferimus cum omnibus pertinentiis suis...); nr 699 z 18 kwietnia 1261 r., s. 79 (capellam beatae Mariae...); nr 700 z 18 kwietnia 1261 r., s. 80 (capellarum sancte Marie...); nr 785 z 20 października 1265 r., s. 137 (capellae sanctae Mariae...); także M. Wehrmann, Die Gründung des Domstiftes zu St. Marien in Stettin. W: BSt AF Bd. XXXVI, H. 2. Stettin 1886, s. 127, 147. Na żądanie mieszczan książę gród zniszczył i zobowiązał się nie budować podobnego w promieniu trzech mil od miasta; zob. PUB I, dokument nr 484 z 1249 r. (b. d.), s. 377.
  5. Z aktu fundacji kościoła, spisanego na cmentarzu przy kościele św. Piotra i Pawła, wynika, że książę zatrzymał jednocześnie do swojej dyspozycji położone obok budowanego kościoła dwa dwory (curia), jeden w miejscu nieistniejącej obecnie parceli przy Placu Mariackim (Marienplatz Nr. 2), na terenie której w południe 5 października 1523 roku zmarł książę Bogusław X, oraz drugi po północnej stronie, dla marszałka dworu rycerza Konrada Kleista (nobis curia nostra in antedicto castro et curia quondam Conradi militis dicti Cleist); zob. PUB II, dokument nr 740 z 29 lipca 1263 r. Z dokumentu wystawionego w 1267 roku wynika, że plac, na którym postawiono kościół należał do mieszczanina Wessela (Weszelo), któremu kapituła kościoła Mariackiego nadała sześć włók w wiosce Wąwelnica jako odszkodowanie za należną mu rentę roczną ze spadku po placu; zob. PUB II, dokument nr 856 z 1267, s. 190.
  6. Zob. PUB II, dokument nr 785 z dnia 20 października 1265 r., s. 137.
  7. Zob. PUB II, dokument nr 810 z 27 września 1266 r., oraz nr 829 z 9 lutego 1267 r, a także nr 1405 z 1286 r.
  8. W krypcie kościoła Mariackiego, który odtąd aż do 1346 roku pełnił funkcję głównej nekropolii Gryfitów, w 1278 r. pochowano fundatora kościoła, Barnima I; zob. E. Rymar, Rodowód książąt pomorskich. Szczecin 2005, wyd. II, s. 538; także C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 1. W: BSt NF Bd. XXI, Stettin 1918, s. 161.
  9. C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche in Stettin..., op. cit. Bd. XXI, s. 161-163.
  10. Wspomina o tym zapis z 1269 roku o zaspokojeniu wierzycieli za "dwie dziedziczne posiadłości [Gobelina von Salzwedel i jego brata Heinemanna] położone na zachód od naszego cmentarza [przykościelnego]" (duae hereditates que iacent iuxta cimiterium nostrum versus occidentem); zob. C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche..., op. cit. Bd. XXI, s. 161.
  11. Tamże, s. 163.
  12. Stąd też w dokumentach dotyczących tej wieży określana jest nazwą "stauffen Thurm" od stuve czyli "pozostałość wieży, resztka, także tępo zakończona" (por. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Schiller-Lübben. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. I-VI. Bremen 1875-1881. Bd. IV, s. 456). W opisie kościoła z lat 1700-1709 czytamy, że: "Krokiew wzniesiona ponad drugą z wież [tu mowa o południowej] od początku była wyższa od podobnej wzniesionej nad sklepieniem nawy kościelnej" (Das Sparrwerck über dem anderen Thurm nach der Süderseite ist von Anfang an nicht höher als nur gleich dem kirchen gewölbe gebauet worden), por. Die ehemalige Marienkirche..., op. cit. Bd. XXI, s. 190.
  13. Tamże, s. 163.
  14. Tamże, s. 167-170.
  15. Por. Das Grosse Pomrische Kirchen Chronicon D. Danielis Crameri. Das ist Beschreibung und aussführlicher Bericht, was sich fürnemblich in Religions Sachen, von Enderung der Heydenschafft her, im Land zu Pomren, und zugehörigem Fürstenthumb Rügen, auch Graff- und Herrschafften, bey noch wehrendem Christenthumb, und dabey verlauffener Evangelischer Reformation, biss auff kegenwertige Zeit, begeben und zugetragen hat [.... Zuvor niemahln also in Truck gegeben [...] 1628. Das Dritte Buch der Pommerischen, s. 42. Przed środkową częścią lektorium wybudowano w 1571 roku ołtarz (Altar unter dem Ambonio) który stał tam do oblężenia w 1677 roku, a na początku XVIII został z kościoła usunięty. Lektorium zostało zniszczone podczas oblężenia w 1677 roku. Według Fredricha lektorium z kolegiaty szczecińskiej w dużej mierze wykazywało podobieństwo do lektorium z kolegiaty kołobrzeskiej, zniszczonego w czasie walk o Kołobrzeg w 1945 roku; zob. również C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche..., op. cit. Bd. XXI, s. 170, także s. 222.
  16. Tamże, s. 170.
  17. M. Wisłocki, Sztuka protestancka na Pomorzu. 1535-1684. Szczecin 2005, s. 94, tamże przyp. 34.
  18. C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche..., op. cit. Bd. XXI, s. 172.
  19. Nie udało się ustalić z jakiego powodu i kiedy ołtarz ten przeniesiono na polecenie księcia Jana Fryderyka do myśliwskiej rezydencji książęcej zwanej Friedrichswalde koło Sowna koło Stargardu. Następnie w latach 1635-1661 został wypożyczony do kościoła Mariackiego w Stargardzie, skąd wrócił ponownie do Sowna, tym razem do kościoła wioskowego pw. św. Marii Magdaleny.
  20. Materiały na renowację pochodziły miedzy innymi od książąt; np. w latach 1582-1583, oprócz wymiany wspomnianego wyżej ołtarza, na odbudowę dachu i sklepień dostarczono z zamku Oderburg dachówki i cegłę, co świadczy o tym, że zamek ten po śmierci Barnima XI (1573) był już opuszczony; zob. C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche..., op. cit. Bd. XXI, s. 173.
  21. Tamże, s. 175-176.
  22. Tamże, s. 208-209, także s. 209 przyp. 1.
  23. Tamże, s. 210-211.
  24. Tamże, s. 211-212, także H. Heyden, Die Kirchen Stettins und ihre Geschichte. Stettin 1936, s. 150.
  25. C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche..., op. cit. Bd. XXI, s. 214-215.
  26. Christoph Köckeritz był przedstawicielem rodziny ludwisarzy działającej w Szczecinie, a także w innych miastach Pomorza; oprócz dzwonów odlewali lufy armatnie, moździerze, a także elementy dekoracyjne do kościołów, świeczniki i inne przedmioty codziennego użytku, wśród nich byli także konwisarze. Jego syn, Lorentz Köckeritz odlał w lipcu 1669 roku największy dzwon dla kościoła św. Jakuba, ufundowany między innymi przez króla szwedzkiego Karola XI, stąd jego nazwa „DN. CAROLO XI.” (był to czwarty w kolejności w historii kościoła św. Jakuba odlew dzwonów). Do Lorentza Köckeritza należał od 1660 r. grób nr 190, położony pod posadzką bocznej nawy południowej kościoła Mariackiego; zob. C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche..., op. cit. Bd. XXI, s. 216-221; tamże s. 216, przyp. 1, także ryc. 26, po s. 246. Największy dzwon dla kościoła św. Jakuba z piątego odlewu z roku 1681, również odlany przez Lorentza Köckeritza, w czasie II wojny światowej został zamurowany w kruchcie północnej wieży i przetrwał zniszczenie kościoła w czasie nalotu z 17 sierpnia 1944 r. Obecnie wisi na placu obok kościoła (tzw. dzwon „Wielki”, zwany także „Dzwonem Szwedzkim”).
  27. Lucas Tabbert, grawer i sztycharz był synem złotnika i grawera szczecińskiego Gottfrieda, który wykonał m. in. w 1660 roku plakietkę przedstawiającą oblężenie Szczecina z 1659 r. z plastyczną panoramą miasta. Do rodziny tej należały groby nr 74 i 161 położone odpowiednio w nawie głównej i po północnej stronie obejścia prezbiterium w kościele Mariackim; zob. C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche..., op. cit. Bd. XXI, s. 217, tamże przyp. 1.
  28. Tamże s. 217, także ryc. 25, po s. 246.
  29. Tamże, s. 154-155, także 218-219.
  30. Dachówkę dostarczyła Kamera Cesarska z połowy należnej kościołowi kwoty ze sprzedaży położonego na Łasztowni murowanego spichlerza zwanego „Czerwonym spichlerzem” (Rote Speicher), wraz z oficynami i ogrodami, który w tym czasie przez kilka miesięcy był własnością kościoła Mariackiego; zob. C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche..., op. cit. Bd. XXI, s. 178, także tego samego autora, Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz. T. 2. BSt NF XXIII. Stettin 1920, s. 47.
  31. Pochodzący z końca XIII wieku kościół w Ustowie, wybudowany z kwadr granitowych, nieużytkowany po wojnie został rozebrany w latach 60. XX wieku, a jego wyposażenie, oprócz dzwonu, prawdopodobnie rozkradziono lub uległo rozproszeniu.
  32. C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche..., op. cit. Bd. XXI, s. 177-183, także s. 223-224.
  33. Stalle rady miejskiej po pożarze kościoła zostały przeniesione do kościoła św. Jakuba, gdzie usytuowano je w kaplicy położonej od północnej strony nawy głównej; z kaplicy tej wiodło północne wyjście z kościoła (cyfra „18” na rzucie kościoła św. Jakuba z 1902 r.); zob. H. Schulz, Die Jakobikirche in Stettin. Eine Führung durch die Baugeschichte und Innenausstattung. Stettin 1937, s. 23, tamże ryc. 12.
  34. Anioł Chrzcielny (Taufengel), obecnie rzadko spotykany, niegdyś powszechny w wyposażeniu świątyń protestanckich na Pomorzu od około 1700 roku aż do 1945 roku. Anioły Chrzcielne służyły do chrztu niemowląt i skutecznie zastępowały tradycyjne chrzcielnice – stąd misa w kształcie muszli w której znajdowała się woda święcona. Anioły niosły również dobrą nowinę i roztaczały opiekę nad niemowlakami. Anioł z kościoła Mariackiego po pożarze kościoła w 1789 przekazano do kościoła Mariackiego w Pasewalku, a stamtąd do kościoła w Belling koło Pasewalku; zob. H. Lemcke, Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Pommern. 2. Theil, Bd. 1., Heft 3; Der Kreis Ückermünde. Stettin 1900, s. 272.
  35. Ambona z kościoła Mariackiego, po pożarze kościoła, została po 1792 roku przekazana do kościoła we Friedrichsthal koło Gartz (baldachim nad amboną spłonął po pożarze w 1894 r., natomiast figura Marii, której brakowało prawej ręki z Dzieciątkiem według Fredricha jeszcze w 1918 roku znajdowała się w Muzeum w Szczecinie); zob. C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche..., op. cit. Bd. XXI, s. 226; także H. Lemcke, Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Pommern. 2. Theil, Bd. 2., Heft 5; Der Kreis Randow. Stettin 1901, s. 21-22.
  36. C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche..., op. cit. Bd. XXI, s. 145-156.
  37. Autorstwo projektu wieży kościoła Mariackiego niektórzy przypisują szczecińskiemu majstrowi budowlanemu Karlowi Dornsteinowi (ur. w 1725 w Nipperwiese, zm. w 1771 w Szczecinie). Nie wydaje się jednak, by opracowywał ten projekt w wieku 5 lat; nie mógł to być również, często wymieniany w różnych aktach budowlanych, pruski inspektor budowlany Karl Dornstein z Wriezen, czynny w Brandenburgii i na Pomorzu na przełomie XVIII I XIX wieku.
  38. zob. C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche..., op. cit. Bd. XXI, s. 202-207.
  39. Tamże, s. 206.
  40. Tamże, s. 203-207.
  41. Königliche privilegirte Stettinische Zeitung, Nr. 56 z poniedziałku 13 lipca 1789 r. wg: C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche..., op. cit. Bd. XXI, s. 206-207.
  42. J.F. Zöllner, Reise durch Pommern nach der Insel Rügen im Jahre 1795. Zweiter Brief. Stettin, den 23. Juli 1795.
  43. Zob. C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche..., op. cit. Bd. XXI, s. 185-189.
  44. Podobną nazwą określano w tym czasie w kościele również przejścia wzdłuż nawy bocznej i te prowadzące przez wieżę, a także dzielące halę głównej nawy.
  45. Zob. wykaz 43 kaplic, ołtarzy i wikariatów z tego okresu wraz z wskazaniem źródeł w: C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche..., op. cit. Bd. XXIII, Stettin 1920, s. 6-8; tamże szkic rzutu przyziemia „Kaplice i i groby w kościele Mariackim (stan sprzed 1789)”, po s. 1, ryc. 33.
  46. Akta Fundacji Mariackiej; zob. PUB II, dokument nr 1163 z dnia 30 maja 1280, s. 423.
  47. Zob. PUB II, dokument nr 1194 z dnia 22 marca 1281, s. 443.
  48. PUB II, dokument nr 1323 z dnia 2 lutego 1285, s. 545.
  49. PUB II, dokument nr 1337 z dnia 27 kwietnia 1285, s. 559, także dokument nr 1399 i 1400 z dnia 5 grudnia 1286, s. 608-609.
  50. PUB III, dokument nr 1444 z 1287 roku, s. 27 (wystawiony w Dąbiu).
  51. PUB III, dokument nr 1713 z dnia 12 lutego 1295, s. 233.
  52. PUB III, dokument nr 1849 z dnia 25 maja 1298, s. 339; dokument nr 1926 z dnia 14 lutego 1300, s. 397.
  53. PUB V dokument nr 2885 z dnia 4 kwietnia 1314, s. 170; także Daniel Cramer, Das Grosse Pomrische Kirchen Chronicon [...]. Stettin 1628, der Andere Buch, s. 34, także 60.
  54. PUB III, dokument nr 1916 z dnia 26 grudnia 1299, s. 390.
  55. PUB IV, dokument nr 2011 z dnia 1301, s. 32.
  56. PUB IV, dokument nr 2390 z dnia 25 stycznia 1308, s. 291-292; PUB V, dokument nr 2876 z dnia 25 stycznia 1314, s. 163; PUB V, dokument nr 3044 z dnia 5 lutego 1317, s. 289. Informacje te potwierdzają także niezachowane księgi zgonów z tych lat.
  57. PUB V, dok. nr 3032 z 30 listopada 1316, s. 276.
  58. PUB V, dok. nr 3048 z 20 lutego 1317, s. 292; zob. także Daniel Cramer, Das Grosse Pomrische Kirchen Chronicon..., op. cit., der Andere Buch, s. 34, 60.
  59. PUB IV, dokument nr 2605 z dnia 6 marca 1310, s. 418.
  60. PUB V, dokument nr 2798 z dnia 1 maja 1313, s. 104.
  61. PUB V, dok. nr 2800 z 26 maja 1313, s. 106.
  62. PUB V dokument nr 3044 z dnia 5 lutego 1317, s. 289; informacja powzięta z matrykuły kościoła Mariackiego z 1632 r. (M St A, zum Teil in Königliches Staatsarchiv Stettin, vol. 17).
  63. PUB V, dokument nr 3216 z dnia 18 sierpnia 1318, s. 397 (wystawiony w Dąbiu).
  64. PUB VI, dok. nr 3629 z 23 sierpnia 1322, s. 131.
  65. Dokument oryginalny nr 32, 43; informacja powzięta ze zniszczonych akt Fundacji Mariackiej znajdujących się w Królewskim Archiwum Państwowym w Szczecinie (M St A Tit. I Sect. Nr. 107 vol. 60, 298, 306), a także z matrykuły kościoła Mariackiego z 1632 r. (vol. 33).
  66. Dokument oryginalny nr 33; informacja powzięta ze zniszczonych akt Fundacji Mariackiej znajdujących się w Królewskim Archiwum Państwowym w Szczecinie (M St A Tit. l Sect. l Nr. 1 vol. 246, 268. Tit. Sect. l Nr. 107 vol. 64) ; także. Daniel Cramer, Das Grosse Pomrische Kirchen Chronicon..., op. cit., der Andere Buch, s. 61.
  67. Informacja powzięta ze zniszczonych akt Fundacji Mariackiej znajdujących się w Królewskim Archiwum Państwowym w Szczecinie (M St A Tit. l Sect. l Nr. 107, vol. 76); także Daniel Cramer, Das Grosse Pomrische Kirchen Chronicon..., op. cit., der Andere Buch, s. 63.
  68. Informacja powzięta ze zniszczonych akt Fundacji Mariackiej znajdujących się w Królewskim Archiwum Państwowym w Szczecinie (M St A Tit. I Sect. I Nr. 107 vol. 82.
  69. Położona w w północnej nawie bocznej, na szkicu rzutu przyziemia „Kaplice i groby w kościele Mariackim (stan sprzed 1789)” oznaczona cyfrą rzymską XVI-XVII; por. C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche..., op. cit. T. 2. Bd. XXIII, szkic po s. 1, ryc. 33.
  70. Spółka handlowa bractwa żeglugowo – handlowego kupców szczecińskich stowarzyszonych w tzw. Bractwie Panny Marii z Falsterbo (osada rybacka w Skanii, płd. Szwecja) oraz Dragør (miasteczko w Danii), zajmujących się połowem, skupem, przeróbką i rozprowadzaniem ryb, przede wszystkim śledzi; por. Paul Friedeborn, Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern [...]. Das Erste Buch. Gedruckt zu Alten Stettin [...] Anno MDCXIII (1613), s. 104, także O. Blümcke, Stettins hansische Stellung und Heringshandel in Schonen w: BSt AF Bd. XXXVII. Stettin 1887, s. 264. Informację o fundacji ołtarza potwierdzają także niezachowane księgi zgonów z lat 1440 i 1424.
  71. Rzymska numeracja tych kaplic odnosi się do rzutu przyziemia „Kaplice i i groby w kościele Mariackim” (stan sprzed 1789), z często cytowanej tu publikacji Fredricha; por. C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche..., op. cit. Bd. XXIII, po s. 1, ryc. 33.
  72. Tamże, s. 5.
  73. Położona w północnej nawie bocznej, na szkicu sprzed 1789 oznaczona cyfrą rzymską XIV-XV; o kaplicy i pozostałych w północnej nawie bocznej zob. C. Fredrich, T. 1. BSt XXI, s. 167 i 237; usytuowanie na szkicu sprzed 1789 T. 2. Bd. XXIII, po s. 1, ryc. 33.
  74. Wspomniany w: [Miejska] Księga skarg (Liber querel), vol. 220, także księgi zgonów z tego okresu.
  75. Ufundowany prawdopodobne w kaplicy oznaczonej na szkicu sprzed 1789 cyfrą rzymską XXIX lub XXX; originalny dokument nr 169, informacja powzięta ze zniszczonych akt Fundacji Mariackiej znajdujących się w Królewskim Archiwum Państwowym w Szczecinie ((Königtliches Staatsarchiv Stettin, MSt Acta Tit. l Sect. l Nr. 1 fol. 277, także Tit. l Sect. I Nr. 107 fol. 310).
  76. Originalny dokument z Królewskiego Archiwum Państwowego w Szczecinie, w skrócie KSt Acta Dep II 67; zob. także Fredrich, T. 1. BSt. XXI, s. 167.
  77. Informacja powzięta z księgi zgonów.
  78. Ufundowany prawdopodobne w kaplicy oznaczonej na szkicu sprzed 1789 cyfrą rzymską VI. Źródłem jest dyplomariusz rodziny Wussow, zatem może to być fundacja mająca związek z fundacją wikariatu z pozycji nr 35.
  79. Informacja powzięta z księgi zgonów z 1432 roku. Jakub Steen wspomniany został w latach 1401-1415 jako jeden z fundatorów wikariatu ławników w starej kaplicy Rady Miejskiej w kościele św. Jakuba w Szczecinie, obecnie kaplicy poświęconej św. Barbarze i św. Jerzemu oraz żołnierzom Armii Krajowej.
  80. Informacja powzięta z księgi zgonów z 1443 roku. Porównaj informację o patronie wikariatu w poz. nr 36.
  81. Informacja powzięta ze zniszczonych akt Fundacji Mariackiej znajdujących się w Królewskim Archiwum Państwowym w Szczecinie (MSt Acta Tit. I Sect. l Nr. 1 fol. 277, Tit. l Sect. l Nr. 107 fol. 310, MSt von 1632 fol. 18; zob. także O. Blümcke, Die Familie Glinde in Stettin w: BSt XXXI, s. 108.
  82. Informacja powzięta z akt Fundacji Mariackiej znajdujących się w Królewskim Archiwum Państwowym w Szczecinie (MSt Acta nr 97).
  83. Dyplomariusz kościelny S. H. lll fol. 103. Tit. l Sect. l Nr. 1 fol. 271;także Daniel Cramer, Das Grosse Pomrische Kirchen Chronicon..., op. cit., Das Ander Buch, s. 116.
  84. Informacja powzięta z księgi zgonów z 1480 r.
  85. Położony prawdopodobnie przy ołtarzu pod wieżą, usytuowanym przy wejściu do kościoła od strony zachodniej oznaczonym na szkicu sprzed 1789 cyfrą rzymską IX-X.
  86. Ufundowany prawdopodobne w kaplicy oznaczonej na szkicu sprzed 1789 cyfrą rzymską VI. Informacja powzięta z księgi zgonów z 1504 r.; źródłem jest także dyplomariusz rodziny Wussow, zatem może to być fundacja mająca związek z fundacją wikariatu z pozycji nr 26.
  87. Informacja powzięta z księgi zgonów 1496 r.; por. poz. nr 28.
  88. Informacja powzięta z księgi zgonów z 1498 r.
  89. Por. BSt XXl, s. 245.
  90. Ufundowany prawdopodobne w kaplicy oznaczonej na szkicu sprzed 1789 cyfrą rzymską VI. Informacja powzięta przez Fredricha w Królewskim Archiwum Państwowe w Szczecinie (KSt Acta, wcześniej akta miasta Szczecin nr 66; por. z pozycją nr 35 w niniejszym wykazie. O fundacja na rzecz wznowienia w 1494 r. uroczystości związanych z przeniesieniem relikwii Trzech Króli (23 lipca – rocznica złożenia w 1164 roku przez Rainalda z Dassel przywiezionych z Mediolanu do Kolonii szczątków Trzech Króli), a także wznowienia uroczystości związanych ze świętym Witem w 1492 r. zob. w: Robert Klempin, Diplomatische Beiträge zur Geschichte Pommerns aus der Zeit Bogislafs X. Berlin 1859, s. 66, także 128).
  91. Informacja powzięta z księgi zgonów z 1503 r.
  92. Informacja powzięta z księgi zgonów z roku 1504 i 1533.
  93. Informacja powzięta z księgi zgonów z 1509 r.
  94. Według Fredricha nie jest ten sam wikariat, co wspomniany w niniejszym wykazie w poz. nr 42, zatem musiał to być wikariat usytuowany przy ołtarzu położonym w południowej kruchcie podwieżowej, oznaczonej cyfrą rzymską VIII na szkicu rzutu przyziemia sprzed 1789.
  95. Rzymska numeracja kaplic odnosi się do rzutu przyziemia „Kaplice i i groby w kościele Mariackim (stan sprzed 1789)”.
  96. Położenie kamienia węgielnego pod budynek gimnazjum nastąpiło 3 sierpnia 1830 roku.
  97. B. Kozińska, „Młodzieży dla wychowania w dobrych obyczajach”. Opis nowego budynku szczecińskiego Gimnazjum Mariackiego sprzed 180 lat. W: Szczeciner. Magazyn miłośników Szczecina. Nr 2. 2012, s. 165.
  98. Korzystałem m. in. ze strony Zespół Szkół Ogólnokształcących Nr 6 w Szczecinie
  99. Informacja dotycząca LP nr 1 pozyskana od absolwentki Liceum Pedagogicznego nr 1, p. Ireny Zawartko, która uczęszczała do niego w latach 1957 - 1962 (mail do redakcji encyklopedia.szczecin.pl).
  100. Zob. także IX Liceum Ogólnokształcące im. Bohaterów Monte Cassino w Szczecinie i Gimnazjum nr 42 z Oddziałami Dwujęzycznymi w Szczecinie


Bibliografia

  • Friedeborn F., Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern [...]. Das Erste Buch. Gedruckt zu Alten Stettin [...] Anno MDCXIII (1613).
  • Das Grosse Pomrische Kirchen Chronicon D. Danielis Crameri, 1628.
  • Zöllner J.F., Reise durch Pommern nach der Insel Rügen und einem Theile des Herzogthums Mecklenburg im Jahre 1795. In Briefen. Berlin 1797.
  • Pommersches Urkundenbuch. Bd. 1. Abt. 1: Robert Klempin: 786-1253. Regesten, Berichtigungen und Ergänzungen zu Hasselbach's und Kosegarten' s Codex Pomeraniae diplomaticus. In Commission bei Th. von der Rahmer. Stettin 1868.
  • Pommersches Urkundenbuch. Bd. 2. Abt. 1: Rodgero Prümers: 1254-1278. In Commission bei Th. von der Rahmer, Stettin 1881.
  • Wehrmann M., Die Gründung des Domstiftes zu St. Marien in Stettin. W: BSt AF Bd. XXXVI, H. 2. Stettin 1886.
  • Blümcke O., Stettins hansische Stellung und Heringshandel in Schonen. W: BSt AF Bd. XXXVII. Stettin 1887.
  • Lemcke H., Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Pommern. 2. Theil, Bd. 1., Heft 3; Der Kreis Ückermünde. Stettin 1900.
  • Lemcke H., Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Pommern. 2. Theil, Bd. 2., Heft 5; Der Kreis Randow. Stettin 1901.
  • Fredrich C., Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 1. W: BSt NF Bd. XXI, Stettin 1918.
  • Fredrich C., Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 2. W: BSt NF Bd. XXIII, Stettin 1920.
  • Hoogeweg H., Die Stifter und Klöster der Provinz Pommern. Bd. 2, Stettin 1925.
  • Heyden H., Die Kirchen Stettins und ihre Geschichte. Stettin 1936.
  • Schulz H., Die Jakobikirche in Stettin. Eine Führung durch die Baugeschichte und Innenausstattung. Stettin 1937.
  • Rymar E., Rodowód książąt pomorskich. Szczecin 2005, wyd. II.
  • Wisłocki M., Sztuka protestancka na Pomorzu. 1535-1684. Szczecin 2005.
  • Kozińska B., "Młodzieży dla wychowania w dobrych obyczajach". Opis nowego budynku szczecińskiego Gimnazjum Mariackiego sprzed 180 lat. W: Szczeciner. Magazyn miłośników Szczecina. Nr 2. 2012.
  • Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Schiller-Lübben. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. I-VI. Bremen 1875-1881.

Zobacz też



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk