Krużganek Mariacki

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
Krużganek Mariacki
(relikt kościoła Mariackiego)
Krużganek Mariacki(relikt kościoła Mariackiego)
Widok wschodniego skrzydła krużganka od strony zachodniej
Nazwa niemiecka Kreuzgang
Wcześniejsze nazwy Cruceggange (1415)
Lokalizacja Mariacka 24
Data budowy 1. poł. XIV wieku
[ Zobacz Krużganek Mariacki
(relikt kościoła Mariackiego) na mapie.]
200px-Obiekt zabytkowy znak.svg.png nr rej. nr 11 z dnia 14 czerwca 1954[1]

Geolokalizacja: 53.427307,14.556986

Krużganek kolegiaty Mariackiej, pierwotnie składał się z czterech skrzydeł, z których do czasów współczesnych zachowało się tylko wschodnie skrzydło, w tym w piwnicy i na parterze gotyckie mury. Jest to jedyna pozostałość po kolegiacie Mariackiej. Odbudowany po zniszczeniach drugiej wojny światowej. Obecnie mieści się tu biuro Towarzystwa Budownictwa Społecznego ” Prawobrzeże” Spółka z o.o., Mariacka 24.

Historia

Krużganek w okresie średniowiecza

Pochodzący z ok. 1330 roku krużganek kolegiaty Mariackiej, podobnie jak krużganek przy katedrze w Kamieniu Pom., przylegał do północnej nawy kościoła i otaczał wewnętrzny dziedziniec kanonii o nieregularnym kształcie, pełniący jeszcze w 1558 roku rolę wirydarza-ogrodu (viridarium). [2] Z czasem dawny wirydarz stał się dziedzińcem gospodarczym, który od położonego pomiędzy północną wieżą kościoła a budynkiem Wielkiego Audytorium składu na wapno, a także od przechowywanego na dziedzińcu wapna kościelnego, określano nazwą Dziedzińca Wapiennego (Kalkhof). Jeszcze w 1710 roku był dostępny od strony ulicy Mariackiej wozom konnym przez bramę o szerokości ok. 3,5 m, umieszczoną w budynku składu wapna. W 1415 r. wspomniano podwórze „[położone] naprzeciw krużganka kościoła naszej Panienki” (boven tiegen deme Cruceggange to unser Vrowen Kerken) [3], na które można było wjechać od strony uliczki przymurnej (penes murum). Do czasów obecnych z czterech gotyckich skrzydeł krużganka zachowało się tylko dolne piętro wielokrotnie przebudowywanego wschodniego ramienia, które pierwotnie od II połowy XVI wieku posiadało również dwie kondygnacje. Skrzydło zachodnie zostało wspomniane w informacji z 1543 roku przy okazji wzmianki o płycie kamiennej leżącej przed drzwiami budynku starej kapituły (Kleine Domstraße 25). Skrzydło to zostało wyburzone pomiędzy 1544 a 1550 podczas budowy Wielkiego Audytorium. [4] Kamienne płyty nagrobne zmarłych kanoników pokrywały również podłogę skrzydła wschodniego, natomiast w jego piwnicy posiadającej wejście od strony kościoła mieściła się krypta grzebalna, w której m. in. pochowano konserwatora kościoła Mariackiego, malarza i rysownika Heinricha Kote. [5] Skrzydło północne, któremu w 1564 roku dobudowano górne piętro, zostało zburzone w 1833 roku. Skrzydła południowego spalonego podczas oblężenia w 1677 r. już nie odbudowano. Najdłuższe, północne skrzydło, miało siedem przęseł, podobnie jak najwęższe z nich południowe. Obydwa miały po sześć gotyckich otworów skierowanych na dziedziniec. Natomiast skrzydło zachodnie posiadało cztery przęsła a wschodnie pięć, z tym, że w tym pierwszym były cztery otwory, a w drugim tylko trzy.

Przebudowa zachowanych skrzydeł krużganka na potrzeby Pedagogium, Gimnazjum Carolinum oraz Gimnazjum Akademickiego

W 1562 roku z rozkazu księcia postanowiono zachowane północne i wschodnie skrzydła krużganka przystosować dla potrzeb Pedagogium (południowe było za wąskie).
W północnym skrzydle w 1564 urządzono przedsionek (vestibulum) i Małe Audytorium (lectorium). Według opisu z 1710 roku ” stały w nim katedra, wzdłuż ścian po 9 ławek i 10 stołów, poza tym 5 luźno stojących ławek, następnie przed katedrą owalny stół i trzy taborety i jedna czarna tablica” . [6] Gotyckie otwory od strony dziedzińca wewnętrznego zostały zamurowane i przekształcone w okna. Na przełomie 1564/1565 roku dobudowano nad obu skrzydłami piętro o ścianach z szachulca. W skrzydle północnym, w jego wschodniej części uzyskano przechodni pokój, prowadzący do biblioteki. Pozostałą, zachodnią część podzielono na 5 pokoi, podobnie umeblowanych i nieogrzewanych, jak pokoje uczniowskie nad salą Wielkiego Audytorium. Posiadały okna od południa i drzwi wejściowe od północy. Wejście do nich umożliwiał ganek ciągnący się wzdłuż północnej ściany, który jednocześnie umożliwiał dojście do Wielkiego Audytorium, i być może zejście na położone od północnej strony podwórze, zwane Dziedzińcem Studentów (Studentenhof). Tędy od roku 1558 przechodził rektor ze swojego mieszkania przy Königsplatz 8 w kierunku ganku i dalej korytarzem do Pedagogium. Tą samą drogą od 1581 roku przez bibliotekę docierali profesorowie wraz z uczniami do swoich stall w kościele. [7]
W skrzydle wschodnim, oprócz wejścia południowego prowadzącego z kościoła, istniało również wejście od północy, którym po schodach można się było dostać do biblioteki na piętrze i pomieszczeń w skrzydle północnym, także wyjść na dziedziniec wewnętrzny, jak również przez wybite we wschodniej ścianie drzwi wyjść do ogrodu rektora. W 1595 roku podczas remontu schodów wyjście w ścianie wschodniej zamurowano i wybito nieco dalej w kierunku południowym. Umożliwiło to przejście od uliczki przymurnej przez krużganek na cmentarz przykościelny i dalej do wschodniej bramy cmentarnej od strony ulicy Große Domstraße, nie wchodząc przy tym na teren ogrodu rektora. Usytuowano je dokładnie na tyłach stajni należącej do domu przy Königsplatz 8. Do biblioteki wchodziło się przez niewielki przedpokój. Z opisu z 1710 roku wynika, że w oświetlonym pięcioma oknami przesklepionej sali stało siedem szaf, w których umieszczono księgi z zakresu teologii, prawa, filozofii i zbiory tekstów różnych autorów i różnej treści. Przy trzech ścianach w pomieszczeniu obok stały szafy z książkami z filologii i będące własnością zarządcy Pedagogium, Ecksteina. Jedna szafa zawierała podarowane w 1694 roku przez Andreasa Müllera z Gryfina orientalne druki i rękopisy.
W międzyczasie podupadające z powodów finansowych Pedagogium przy wydatnej pomocy władz szwedzkich zostało przekształcone w 1667 roku w szkołę średnią o akademickim profilu nauczania, nazwaną od imienia króla szwedzkiego Regium Gymnasium Carolinum (Królewskie Gimnazjum Karolińskie).
W czasie oblężenia z 1677 roku wieża kościoła Mariackiego, domy profesorskie oraz zabudowania szkolne od strony ulicy Mariackiej zostały spalone, natomiast skrzydło północne krużganka mocno uszkodzone, a przyległy doń ganek całkowicie zniszczony. Odbudowa ze zniszczeń ciągnęła się aż do 1701 roku. W pomieszczeniach obu skrzydeł w ciągu XVIII wieku nastąpiły zmiany związane z ich przeznaczeniem na potrzeby reaktywowanego w 1716 roku przez władze pruskie gimnazjum, określanego nazwą Królewskiego Gimnazjum Akademickiego - ” Carolinum” (Königliche Academisches Gimnasium Carolinum}. W roku 1729 przebudowano Małe Audytorium znajdujące się w skrzydle północnym; w połowie na stajnię, a w połowie na salę taneczną dla gimnazjalistów. Natomiast położone nad nim pokoje dla uczni przerobiono na salę anatomii. Z kolei pomieszczenie ” starego vestibulum” w połowie posłużyło jako przejazd z Dziedzińca Studentów na Dziedziniec Wapienny, a w połowie jako składzik na narzędzia. Schody usytuowane w północnej części skrzydła wschodniego umieszczono w wieży, a w 1752 w górnej części nadano im kręty kształt. Z kolei w pomieszczeniach biblioteki usytuowano salę wykładową, którą, po przeniesiono w 1781 r. do Kaplicy Mariackiej zbiorów bibliotecznych, przebudowano na czytelnię składającą się z dwóch pokoi. W 1764 roku usunięto stare trumny z piwnicy skrzydła wschodniego, a w 1767 kryptę grzebalną nabył na grobowiec rodzinny Henning Siegfried von Saldern, dziedzic wioski Klein Leppin w Brandenburgii [8]

Usytuowanie krużganka kościoła Mariackiego na szkicu z 1706 roku
A – Audytorium; D – Kleine Domstraße; H – dziedziniec wewnętrzny; K – kaplica Mariacka; M – mieszkanie zakrystiana, wcześniej ” stary konsystorz”;
N – mieszkanie murarza kościelnego; O – mieszkanie kalikanta, później grabarza; Pd – krużganek-skrzydło południowe; Pn – krużganek-skrzydło północne; T – Baszta Tortur;
W – krużganek-skrzydło wschodnie; Z – krużganek-skrzydło zachodnie.
Rzut poziomy krużganka kościoła Mariackiego po kolejnych przebudowach w XVIII wieku według szkicu z 1804 roku
A – ” Nowe” Audytorium; E – Ekonomia; D – Kleine Domstraße; F – skrzydło wschodnie służące jako przejście; G – najlepiej zachowane dwa średniowieczne przęsła skrzydła wschodniego; H – stajnia;
I – sala taneczna dla gimnazjalistów; K – Skład na narzędzia; P – przejazd z Dziedzińca Studentów na Dziedziniec Wapienny; W – Dziedziniec Wapienny.


























Krużganek jako siedziba wyższych klas Połączonego Królewskiego i Miejskiego Gimnazjum oraz niższych klas Gimnazjum Mariackiego

W 1805 roku w wyniku zarządzenia króla Prus gimnazjum królewskie połączono z gimnazjum miejskim, tworząc ” Połączone Królewskie i Miejskie Gimnazjum” (Vereinigtes Königliches und Stadtgymnasium). Jak wynika ze szkicu rzutu kościoła Mariackiego i położonych obok niego budynków z 1804 roku, obydwa zachowane skrzydła krużganka nadal służyły potrzebom nowo utworzonego gimnazjum. Dla jego potrzeb w 1803 roku ponownie przebudowano na salę wykładową górną kondygnację skrzydła wschodniego, określaną przez Fredricha ” nowym” audytorium. [9] Korzystały z niego trzy wyższe roczniki gimnazjum. [10] W czasie okupacji francuskiej sala taneczna w skrzydle północnym została zamieniona na pomieszczenie magazynowe. Jej dotychczasowe przeznaczenie przywrócono dopiero w 1818 roku. Jednak piętnaście lat później, w 1833 roku, skrzydło północne określane nazwą ” Anatomisches Theater” zostało zburzone. Powstał nawet plan (niezrealizowany), wybudowania na jego miejscu budynku powozowni, stajni, warsztatów krawieckich i pomieszczeń dla służby.
W kwietniu 1813 roku, w czasie oblężenia Szczecina przez wojska pruskie i kozackie, w skrzydle wschodnim w obawie przed zniszczeniem złożono zbiory biblioteczne, gdzie przechowywano je przez dłuższy czas. W 1818 roku na jego górnym piętrze urządzono tzw. ” Naturalienkabinet” (gabinet przyrodniczy), a także przechowywano zbiory przyrządów matematycznych. Dół natomiast przeznaczono na pomieszczenia stajni. [11]
W latach 1869-1915 w jedynym zachowanym skrzydle krużganka umieszczono klasy tzw. ” VorschuleKrólewskiego Gimnazjum Mariackiego (Königliches Marienstiftsgymnasium) wybudowanego na miejscu rozebranego w latach 1829-1830 kościoła Mariackiego. [12]

Krużganek w latach 1917-1945

[potrzebne źródło]

Galeria

Zabytek

Obiekt wpisany do Wojewódzkiego Rejestru Zabytków pod numerem 11 (decyzja Kl.V-0/11/54 z dnia 14 czerwca 1954, nazwa na liście: krużganek Mariacki (relikt kościoła Mariackiego) .[1]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Wojewódzki rejestr zabytków, w: Biuletyn Informacji Publicznej Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online] [Przeglądany 10.08.2013] Dostępny w: http://wkz.bip.alfatv.pl/strony/menu/9.dhtml
  2. Według Carla Fredricha datę budowy krużganka Mariackiego określono na podstawie stanu zachowanych dwóch przęseł wschodniego skrzydła usytuowanych od jego południowej strony; zob. C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 2 W: BSt NF Bd. XXIII, Stettin 1920, s. 23.
  3. H. Hoogeweg, Die Stifter und Klöster der Provinz Pommern. Bd. 2, Stettin 1925, s. 510.
  4. C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche in Stettin... op. cit., s. 23.
  5. Na wszystkich płytach nagrobnych, jakie znajdowały się w kościele i w przyległych pomieszczeniach w 1596 roku wybito kolejne numery (1-233). Płyty pokrywające podłogę wschodniego skrzydła nosiły numerację od 205 do 217; zob. C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche in Stettin..., op. cit., s. 18.
  6. Tamże, s. 23-24.
  7. W 1581 roku zostało zamknięte na zawsze stare przejście do północnej empory, która mieściła się w północnej wieży; zob. C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche in Stettin... op. cit., s. 25, przyp. 2.
  8. Tamże, s. 24; zob. także K.F. Pauli, Leben grosser Helden des gegenwärtigen Krieges, Bd. 3. Halle 1759, s. 51 [dostęp 2012-05-05]
  9. C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche in Stettin... op. cit., s. 26.
  10. Cztery niższe roczniki gimnazjum korzystały z pomieszczeń dawnej szkoły miejskiej przy ulicy Mönchenstraße; zob. B. Kozińska, ” Młodzieży dla wychowania w dobrych obyczajach” . Opis nowego budynku szczecińskiego Gimnazjum Mariackiego sprzed 180 lat W: Szczeciner. Magazyn Miłośników Szczecina. Nr 2, 2012, s. 170.
  11. M. Wehrmann, Festschrift zum dreihundertfünfzigjährigen Jubiläum des Königlichen Marienstifts-Gymnasiums zu Stettin am 24. und 25. September 1894. Stettin 1894, s. 163.
  12. M. Wehrmann, Festschrift... op. cit., s. 163; w roku 1869 nastąpił podział gimnazjum na Królewskie Gimnazjum Mariackie, które pozostało w dotychczasowym miejscu i na Gimnazjum Miejskie, które przeniesiono do budynku przy ulicy Dworcowej. W 1915 roku w związku z wybudowaniem nowej siedziby Gimnazjum Mariackie zakończyło działalność w dotychczasowym miejscu i w 1916 roku zostało przeniesione do nowego budynku, wybudowanego w latach 1913-15 przy ulicy Henryka Pobożnego nieopodal Wałów Chrobrego. Nazwą ” Vorschule” określano w cesarskich Niemczech (do 1918 roku) trzy klasy przedgimnazjalne - ” Obere”, ” Mittlere” i ” Untere Klasse” .

Bibliografia

  • Pauli K.F., Leben grosser Helden des gegenwärtigen Krieges, Theil 3. Halle 1759.
  • Wehrmann M., Festschrift zum dreihundertfünfzigjährigen Jubiläum des Königlichen Marienstifts-Gymnasiums zu Stettin am 24. und 25. September 1894. Stettin 1894.
  • Fredrich C., Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 2 W: BSt NF Bd. XXIII, Stettin 1920.
  • Hoogeweg H., Die Stifter und Klöster der Provinz Pommern. Bd. 2, Stettin 1925.
  • Kozińska B., ” Młodzieży dla wychowania w dobrych obyczajach” . Opis nowego budynku szczecińskiego Gimnazjum Mariackiego sprzed 180 lat W: Szczeciner. Magazyn Miłośników Szczecina. Nr 2, 2012.

Zobacz też



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk