Lokacja Szczecina

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj

Lokacja Szczecina – czyli nadanie praw miejskich nie była zdarzeniem jednorazowym, lecz długotrwałym procesem gospodarczo-politycznym, a ostatecznie była efektem negocjacji pomiędzy przedstawicielami społeczności miejskiej a panem feudalnym, na którego ziemiach powstawało i rozwijało się miasto. Średniowieczni władcy Pomorza co najmniej dwukrotnie przyznawali społeczności Szczecina prawa do niemal samodzielnego zarządzania własnymi sprawami oraz związane z tym obowiązki i przywileje. Przyjmuje się, że akt ostatecznego lokowania miasta przez Barnima I na prawie niemieckim miał miejsce w 1243 roku, co zostało potwierdzone w 1293 roku przez Bogusława IV.

Akt potwierdzający nadanie Szczecinowi praw miejskich.
Moneta wydana z okazji 750 rocznicy nadania Szczecinowi praw miejskich.

Nadanie prawa miejskiego oznaczało wyłączenie mieszczan spod sądownictwa księcia, nadanie miastu terenów rolniczych i użytków leśnych na własność, uprawnień handlowych i zwolnień od ceł książęcych, w zamian za określone opłaty na rzecz księcia oraz udział w obronie państwa książęcego i jego innych akcjach zbrojnych oraz dyplomatycznych. Dokument lokacyjny oznaczał także granice gminy miejskiej i formy jej samorządu (administracji i sądownictwa miejskiego).

Historia

Słowiańskie, wczesnośredniowieczne osiedle miejskie powstało na Wzgórzu Zamkowym (Górze Trygława) w drugiej połowie VIII w., a 100 lat później miasto było już na tyle rozrośnięte i bogate, że zostało umocnione grodem, u którego podnóża, w kierunku Odry rozrastało się podgrodzie. Do XI w. ukształtowały się tutaj stosunki charakterystyczne dla miast o ustroju plemiennym, którym przewodziła starszyzna rodowa[1]. Podporządkowanie Szczecina władzy książęcej nastąpiło stosunkowo późno, bo dopiero w połowie XII w., kiedy książęta Pomorscy zlikwidowali wcześniejszą władzę o charakterze republikańskim, z charakterystycznym dla niej wiecem. Pod koniec XII w. księciu udało się narzucić miastu swoją władzę na tyle, że w jego imieniu władzę sprawuje kasztelan[2]. Na przełomie XII/XII w. obok starego podgrodzia funkcjonującego w oparciu o zwyczajowe prawo słowiańskie, rozrosło się nowe podgrodzie zamieszkane przez przybywających z zachodu mieszczan – funkcjonujące w oparciu o ich zwyczajowe prawo niemieckie.

W 1237 r. książę Barnim I usankcjonował fakt wcześniejszego wchłonięcia gminy słowiańskiej przez rozrastającą się gminę niemiecką poprzez rozszerzenie „niemieckich” uprawnień sądowych na „stare” podgrodzie słowiańskie oraz wytyczania granic terytorium miejskiego[3]:

[…] miasto nasze Szczecin, którego zarząd dotychczas sprawowali Słowianie, przenosimy pod jurysdykcję niemiecką […], aby wszyscy Niemcy przebywający wewnątrz umocnienia i wału wraz z kaplicami już wybudowanymi i tymi, które mają być wybudowane w przyszłości, należeli do kościoła Św. Jakuba, położonego poza samym miastem, tam starając się o usługi kościelne; Słowianie natomiast mieszczący się wewnątrz umocnienia, niech szukają usług kościelnych przy kościele Św. Piotra, który położony jest poza umocnieniem[...] Osoby: Barnim, książę Słowian[...][4]

Aczkolwiek od 1237 r. w całym Szczecinie obowiązywało „prawo niemieckie” (najprawdopodobniej magdeburskie), to formalny dokument lokacyjny na prawie magdeburskim Szczecin otrzymał dopiero w 1243:

My, Barnim, z Bożej Łaski książę Pomorza, czynimy wiadomym, iż miastu naszemu Szczecinowi nadajemy te prawa, które obowiązują w Magdeburgu. Nadto dajemy sto łanów ziemi, za którą winni nam od każdego łanu płacić pół kwarty srebra (1 miarę) oraz dodajemy 30 łanów pastwisk, wolny połów ryb na Odrze bez niewodów, jedną milę w górę rzeki i jedną w dół od miasta oraz prawo korzystania z naszych lasów, gdzie one się znajdują. Tam, gdzie w naszym kraju obowiązuje prawo magdeburskie, mają się (korzystający z niego) w sprawie wszelkich niejasności odwoływać do Szczecina. Naszym obywatelom ze Szczecina przyznaliśmy nadto zwolnienie od cła i innych ciężarów ich dobytku w całej naszej ziemi z wyjątkiem Dziwnowa i Kołobrzegu, gdzie winni płacić połowę cła i innych świadczeń. Daliśmy nadto łąki i pastwiska o szerokości jednej mili po tej i tamtej stronie Odry w używanie, o ile oczywiście nie są one koniecznie potrzebna nam lub naszym wasalom. Nasze łąki, które my osobno posiadamy, zatrzymujemy na własny użytek. Postanowiliśmy nadto, że należy nam dawać cło od wozów, jak następuje: od jednego konia płaci się cztery fenigi od tych, którzy do tego są obowiązani, nadto świadczą od trzech miar towaru pół kwarty.[5]

Uzyskanie praw miejskich oznaczało także prawo do posiadania indywidualnej i zbiorowej własności ziemi, przywileje handlowe oraz możliwość wolnego wykonywania zawodu przez mieszczan, a więc swobodę gospodarowania. Lokacja wiązała się także z wytyczeniem nowej sieci ulic i działek, rynku jako placu targowego oraz określeniem umocnień miejskich.

Negocjacje w sprawie lokacji miasta prowadzone były według ogólnych zasad wczesnofeudalnych – miasto reprezentował ówczesny sołtys, Werner Barvoth, który był lennikiem książęcym.

Książę Bogusław IV, w związku z udziałem Szczecina w wojnie z Brandenburgią (1283-1284), nadał miastu przywilej wolnego handlu bezcłowego, prawo składu, obniżył olborę (podatek miejski) do 100 grzywien brandenburskich srebra rocznie. W okresie sporów o sukcesję po ojcu, Bogusław IV w 1293 nadał Szczecinowi kolejne przywileje sądowe i gospodarcze oraz potwierdził wcześniejsze nadanie prawa magdeburskiego[6].

Przypisy

  1. Władysław Filipowiak, Gerard Labuda (red.): Dzieje Szczecna – T. I. Pradzieje Szczecina. PWN, Warszawa – Poznań 1983, s.556-5565, ISBN 83-01-04342-3; ISBN 83-01-04343-1
  2. Gerard Labuda (red.): Dzieje Szczecina – T II. Wiek X-1805. Wyd. PWN, Warszawa – Poznań 1983, s.56, ISBN83-01-04344-X
  3. Gerard Labuda (red.): Dzieje Szczecina – T II. Wiek X-1805. Wyd. PWN, Warszawa – Poznań 1983, s.58-59, ISBN83-01-04344-X
  4. Pommersches Urkundenbuch, T. I, nr 348, s.261-262, Za: Henryk Lesiński (red.): Dzieje Pomorza Zachodniego w wypisach. Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1961, s.34-35
  5. Pommersches Urkundenbuch, T. I, nr 418, s.329, Za: Henryk Lesiński (red.): Dzieje Pomorza Zachodniego w wypisach. Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1961, s.34-35
  6. Tadeusz Białecki (red.): Encyklopedia Szczecina t. I A-O, Wyd. US-Instytut Historii, Szczecin 1999, s.106, ISBN 83-87341-45-2

Zobacz też

Źródła

  • Tadeusz Białecki (red.): Encyklopedia Szczecina, T1 (A-O), Wyd. US-Instytut Historii, Szczecin 1999, s.552, ISBN 83-87341-45-2

Linki zewnętrzne



IES64.png
Autor opracowania: Wojciech Banaszak