Madonna z Dzieciątkiem z Bienic

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Madonna z Dzieciątkiem z Bienic
Madonna z Dzieciątkiem z Bienic
Fot. G. Solecki, A. Piętak
Autor warsztat gotlandzki, z kręgu warsztatu retabulum z Hubbo
Lokalizacja Muzeum Narodowe w Szczecinie, ul. Wały Chrobrego 3, Magazyn Sztuki Dawnej, nr inw.: MNS/Szt/178
Data powstania ok. 1325-1350 r.
Materiał drewno dębowe, pozostałości polichromii
62,5 x 25 x 13 cm
Wymiary {{{wymiary}}}


Madonna z Dzieciątkiem z Bienic - wczesnogotycka figura tronującej Marii z Dzieciątkiem, wykonana przez warsztat gotlandzki, z kręgu warsztatu retabulum z Hubbo, ok. 1325-1350 r.; pochodzi z miejscowości Bienice (niem. Gross Benz), powiat łobeski, gmina Dobra (Nowogardzka).[1]

Opis

Rzeźba przyścienna, z tyłu drążona. Przedstawia tronującą Marię z Dzieciątkiem stojącym na jej lewym kolanie. Maria siedzi na wąskiej ławie o lekko pochylonym do przodu siedzisku. Jej sylwetka zakomponowana na kształt miękko wydłużonego „S”, z subtelnie pochyloną głową, kontrastuje z hieratyczną postawą wyprężającego się Jezusa ukazanego w typie chłopca. Ubrana jest w tunikę o długich wąskich rękawach z dekoltem wykrojonym szerokim łukiem, oraz w płaszcz sięgający do stóp. Płaszcz narzucony na wąskie ramiona ciasno obejmuje prawą rękę Marii łagodnym gestem podającą synowi jabłko. Przylegające w górnej partii szaty o nieznacznych poziomych marszczeniach, od kolan opadają długimi prostymi fałdami, a po bokach figury układają się zygzakowato. Uwagę zwraca trójkątna fałda zapadająca się pod kątem ostrym między kolanami Marii, wydobyta przez głębokie drążenie na kształt litery „M”. Spod płaszcza wystają spiczasto zakończone noski trzewików.

Dość duża głowa Madonny okryta jest płasko przylegającym maforium, na którym nałożona jest korona. Spod maforium na ramiona opadają pojedyncze spirale włosów. Miękko zaznaczone rysy twarzy z delikatnie wypukłymi ustami ułożonymi w nieznacznym uśmiechu łagodzą zamyślony, zatroskany wizerunek matki. Lewą dłonią troskliwie obejmuje chłopca pewnie stojącego na jej kolanie, zwróconego w naszą stronę. Jego smukłe ciało okrywa długa gładka tunika. Prawą wyciągniętą ręką dotyka podawanego mu przez Marię jabłka, w lewej zgiętej trzyma okrągły przedmiot, być może pozostałość drugiego jabłka. Fryzura symetryczna. Półdługie włosy gładko zaczesane i rozdzielone przedziałkiem faliście układają się przy twarzy.

Madonna z Dzieciątkiem z Bienic, na ekspozycji w Pommersches Landesmuseum w Szczecinie, ok. 1937 r.

Historia i stan zachowania

Rzeźba prawdopodobnie przed 1900 r. trafiła do zbiorów szczecińskiego Towarzystwa Historii i Starożytności Pomorza (Gesellschaft für pommersche Geschichte und Altertumskunde), na co wskazuje niski numer inwentarzowy zachowany na rzeźbie (P.S. 602).[2] W 1928 r. kolekcja została włączona do zbiorów Muzeum Prowincjonalnego (Provinzialmuseum Pommerscher Altertümer), gdzie rzeźba Madonny była prezentowana na stałej ekspozycji sztuki sakralnej. W okresie drugiej wojny światowej, zapewne w wyniku ewakuacji rzeźba zaginęła. Do zbiorów szczecińskiego muzeum, obecnie Narodowego, powróciła jako rewindykat z Moskwy w 1956 r.

Stan zachowania dobry. Ubytki mechaniczne można zauważyć po prawej stronie szyi Marii – spory otwór po wyłamanym fragmencie maforium, brak piór korony, twarz figury Jezusa jest znacznie zatarta, przy podstawie figury wyszczerbienia. Na powierzchni liczne pionowe pęknięcia. Pierwotna polichromia zachowana szczątkowo, głównie w partii jasnej twarzy Marii z zaznaczonymi czerwono policzkami, nieliczne ślady czerwieni na sukni Marii, na całej powierzchni liczne drobne miejsca z resztkami zaprawy malarskiej.

Charakterystyka

Rzeźba w typie popularnym w XIV wieku. Wówczas przypada rozwój kultu Marii i działalności warsztatów snycerskich na Pomorzu Zachodnim, zaopatrujących kościoły w dzieła związane z liturgią i dewocją. Przedstawienie podkreśla znaczenie Marii jako Matki Bożej i Królowej Niebios, jej rolę w dziele Odkupienia. Wyraża również ideę związaną z osobą Jezusa, który stając się człowiekiem, zachował swą Boską naturę. Maria – Matka Boga dała mu ciało, otoczyła troskliwą miłością oraz w sposób świadomy i dojrzały pokornie złożyła z niego ofiarę, zgodnie z Jego przeznaczeniem. Ten kontekst tłumaczy zatroskanie na twarzy Marii. Dzięki temu jednak, Maria jako nowa Ewa, u boku nowego Adama, swego Syna, przyczyniła się do oczyszczenia ludzkości z grzechu pierworodnego, Odkupienia i zbawienia. Dwoisty charakter symbolu jabłka odnosi się do berła - symbolu władzy oraz rajskiego jabłka – symbolu grzechu pierworodnego.

Geneza artystyczna

Typ ikonograficzny, kompozycja, modelunek, proporcje figur, a także naturalizm w opracowaniu szczegółów twarzy i włosów to elementy przypisujące rzeźbę wczesnej sztuce gotyckiej. Zofia Krzymuska-Fafius początkowo wiązała dzieło z warsztatem kołobrzeskim.[3] Wskazywała na analogie z chrzcielnicą kołobrzeską, co świadczy o tym, że ten sam artysta miał wykonać również wzory do odlewów dla tamtejszego warsztatu związanego z Janem Alartem. Inne dzieła kołobrzeskiego środowiska typu stalle radnych z Kołobrzegu datowane na koniec XIV wieku oraz Krucyfiks mistyczny z Benz z 3 ćwierci XIV w. o dość archaicznej formie i raczej prowincjonalnym pochodzeniu, autorka również wiązała z Madonną z Bienic, przez co datowała obiekt na lata 1360-70. Bardziej słuszna wydaje się jej późniejsza hipoteza, uznająca dzieło za import z warsztatu gotlandzkiego z Visby, który wykonał retabulum z Hubbo z 2 ćwierci XIV w., nawiązujące do kolońskiego stylu dworskiego z ok. 1330 r.[4] Modelunek ostro ciętych fałd, charakter gestów i typ fizjonomiczny postaci to cechy wspólne wymieniane przez autorkę. Z twórczością warsztatów gotlandzkich 1 połowy XIV wieku związane są również inne cechy Madonny z Bienic. Wśród nich charakterystyczne kontrastowe różnicowanie modelunku fałd, występowanie obok siebie powierzchni gładkich i głęboko drążonych, sztywne, surowe, a jednocześnie pełne wdzięku pozy, włosy kształtowane spiralnie lub w postaci falistych kosmyków i niemal wszechobecne występowanie trójkątnej, głęboko wybranej fałdy, zazwyczaj w przedstawieniach siedzących, na osi postaci, między goleniami. Dodatkowe analogie pozwalające wiązać dzieło z Bienic z warsztatem retabulum z Hubbo, poza wymienianymi przez Krzymuską-Fafius odnaleźć można w kompozycji figur, w sposobie opracowania modelunku, gdzie występują ciasno przylegające szaty, zwłaszcza w partii korpusu i na udach siedzących postaci oraz charakterystyczne fałdowania szat w partii dolnej tronujących, uwarunkowane lekkim przesunięciem nóg w stosunku do osi.[5]

Przypisy

  1. W archiwum fotograficznym MNS zachowana jest karta z fotografiami czterech figur gotyckich. Wśród nich jest zdjęcie omawianej Madonny z podpisem „Benz PS 602”. Niemieckojęzyczna nazwa miejscowości Bienice brzmi „Groβ Benz”. Obok znajduje się zdjęcie innej zaginionej obecnie figury stojącej Madonny z Dzieciątkiem z ok. 1430, pod którą widnieje napis „Benz, Kr. Naugard, PS 632”. Ta sama zaginiona Madonna na innej fotografii opisana jest jako pochodząca z „Benz, Kr. Usedom-Wollin”. Na terenie Pomorza Zachodniego istnieje jeszcze jedna miejscowość o nazwie Benz, są to Benice w powiecie kamieńskim. Na tę chwilę miejscowość, z której pochodzi omawiana figura Madonny pozostaje nieustalona. W opisie przyjęto określenia funkcjonujące w publikacjach.
  2. Najstarsza z zachowanych ksiąg inwentarzowych, znajdująca się w Muzeum Narodowym w Szczecinie, zawiera wpisy nabytków z lat 1890-1892 z numerami inwentarzowymi od P.S.2764.
  3. Krzymuska-Fafius, Z., Plastyka gotycka na Pomorzu Zachodnim. Katalog zbiorów. Szczecin 1962, s. 43-44.
  4. Średniowieczna sztuka skandynawska na Pomorzu Zachodnim, katalog wystawy, red. M. Frankowska-Makała, Muzeum Narodowe w Szczecinie, 7–30 czerwca 2002, Szczecin 2002, s. 6, 27.
  5. Por. A. Andersson, Medieval wooden sculpture in Sweden, II, Stockholm 1966, s. 143-145, il. 81 a, b.


Bibliografia

  • Krzymuska-Fafius Zofia, Plastyka gotycka na Pomorzu Zachodnim. Katalog zbiorów. Szczecin 1962, s. 43-44, kat. 14, il. 15.
  • Średniowieczna sztuka skandynawska na Pomorzu Zachodnim, katalog wystawy, red. M. Frankowska-Makała, Muzeum Narodowe w Szczecinie, 7–30 czerwca 2002, Szczecin 2002, s. 6, s. 27, kat. 10, il. 11 na s. 18.




Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Kinga Krasnodębska