Magistrat Szczecina

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj

Magistrat Szczecina – organ wykonawczy, wykonujący polecenia miejskiego organu uchwałodawczego (Rady Miejskiej) oraz władz państwowych. W rzeczywistości nierzadko bywał organem władającym Miastem i jego majątkiem niemal samodzielnie (w ramach Miasta), jako urząd o rozbudowanych kompetencjach.

Określenie „magistrat” pochodzi z języka niemieckiego, od łacińskiego magistratus – urząd zwierzchni. Oznacza zarówno organ władz miejskich (zarząd), jak też bywa używany zamiennie ze słowem ratusz – w znaczeniu budynku, siedziby władz miejskich (uchwałodawczych i wykonawczych)[1].

W Polsce słowo „magistrat” (na określenie urzędu) funkcjonowało oficjalnie do 1933 roku, a następnie zostało zastąpione nazwą „zarząd miejski”. W potocznym języku funkcjonowało nadal. Do języka oficjalnego wróciło po 1990 roku, jako słowo niemal równorzędne z „urząd miasta”.

Średniowiecze

W wyniku uzyskania przez Szczecin praw miejskich, nie później niż w drugiej połowie XIII wieku zaczęły funkcjonować w nim organy samorządu miejskiego, działające na zasadach prawa magdeburskiego (niemieckiego), z których najważniejsze dotyczyły jednak nie tyle zarządzaniem własnością społeczności miejskiej, lecz zasad sprawowania władzy sądowniczej. Dopiero po pewnym czasie miasta uzyskiwały więcej samodzielności w sprawach administracyjnych i finansowych, uzyskując przywileje celne, podatkowe, składowe i różnego charakteru obiekty majątku wspólnego (młyny, rzeźnie, ziemie, wsie, a nawet mniejsze miasta). Zarządzała nimi Rada Miejska Szczecina, pierwotnie składająca się z najbogatszych obywateli miasta, pełniący dziedziczne funkcje sołtysów, wójtów miejskich, a ostatecznie burmistrzów. Burmistrzowie sprawowali swoje funkcje zarządcze osobiście, jednak do wielu „zadań specjalnych” Rada Miasta zatrudniała funkcjonariuszy pomocniczych, w tym nadzorcę dóbr miejskich, dozorcę ratusza i pisarza, a także strażników miejskich. Należy podkreślić, że w epoce panowania Gryfitów szczecińskie władze miejskie wywalczyły sobie dużą autonomię, a nawet okresowo udawało im się zyskiwać w regionie przewagę nad innymi miastami pomorskimi, co równocześnie podnosiło rangę i zakres kompetencji urzędników miejskich.

Epoka nowożytna

W okresie rządów szwedzkich (16481713), z małą przerwą na brandenburską okupację (1677-1679), władze miasta zostały całkowicie podporządkowane władzom szwedzkim [2], jednak władzę w Mieście nadal sprawowali burmistrzowie i dziedziczni członkowie Rady Miejskiej oraz podlegli im urzędnicy. Ogólna liczba urzędników miejskich w początkach XVIII w. wynosiła nie ma 60 osób. Jednocześnie od 1643 sąd miejski całkowicie podlegał Radzie Miejskiej[3].

Magistrat (okres pruski i niemiecki)

Wiek XVIII (2 połowa)

Po przejęciu Szczecina Prusacy usilni dążyli do uporządkowania prawno-formalnego systemu administracji, a jednocześnie do podniesienia wydolności gospodarczej miasta. W efekcie znacznie bardziej niż Szwedzi ograniczyli samodzielność samorządu miejskiego, podporządkowując działanie władz miejskich urzędowi „wojen i domen” (niem. Kriegs- und Domänenkammer). W 1723 powstał „Szczeciński Regulamin Ratuszowy”, tworzący z urzędu miejskiego pruski organ władzy państwowej – jego urzędnicy byli mieszczanami powoływanymi przez państwo. Magistrat pruski był organem kolegialnym. Zarządzał miastem, a jego urzędnicy nadzorowali sprawy policji, rzemiosł i handlu, wybory do Rady Miejskiej, obsadzanie stanowisk kościelnych, sprawami opieki społecznej i oświaty. Kierujący magistratem mianował urzędników, kuratorów szkół i osób nieletnich. Do magistratu Szczecina można było odwoływać się od wyroków sądowych; był też sądem rewizyjnym dla mieszczan Polic.

Członkowie magistratu otrzymywali stałe pensje (miało to zapobiegać korupcji) z kasy miejskiej. Ich liczba wynosiła 16 – 17 osób, w tym:

  • 3 burmistrzów,
  • 1 syndyk,
  • 2 skarbników,
  • 2 szafarzy,
  • 10 senatorów.

Jednocześnie spadła liczba urzędników ( w porównaniu do okresu szwedzkiego) – do 45.

Siedziba Magistratu Szczecina mieściła się w ratuszu przy Rynku Siennym.

Wiek XIX

Ordynacja miejska z 1808 ustanowiła magistrat jako ciało kolegialne powoływane przez Radę Miejską i zatwierdzane przez rejencję – miał sprawować całą władzę wykonawczą w Mieście, zważając na to, aby uchwały Rady były zgodne z prawem i zarządzeniami oraz interesem państwa. W jego skład wchodziły osoby „niepłatne” (6 lat kadencji) oraz urzędnicy zawodowi (ich kadencja trwała 12 lat) na czele z nadburmistrzem i burmistrzami. Realizowali zdania własne oraz poruczone przez władze państwowe. Urzędnicy magistratu załatwiali sprawy komunalne bezpośrednio (Kolegium Miasta) lub poprzez działające stale albo okresowo „deputacje” (wydziały) i komisje miejskie.

Warto podkreślić, że wcześniejsze władze miejskie od wieków były oskarżane o złą gospodarkę finansową i korupcję; Szczecin był bardzo długo miastem poważnie zadłużonym. Dopiero w 1832 nadburmistrz A. F. Masche doprowadził do zrównoważenia budżetu Miasta.

W 1853 pracowano kolejną ordynację miejską, która utrwalała „magistracji” system władz miejskich. Tzw. Kolegium Magistrackie było wybierane przez Radę Miejską. Kolegium było jej organem wykonawczym, ale miało prawo veta wobec uchwał Rady. Wprowadzono także obowiązek solidnej gospodarki budżetowej, z odpowiedzialnością Magistratu za jego prawidłowe planowanie i wykonanie. Magistrat nadal pozostawał elementem administracji państwowej, wykonując zadania własne gminy i zlecone przez państwo. Zadania magistratu realizowali urzędnicy deputacji i komisji miejskich (w 1857 było ich łącznie 8) oraz Naczelników Obwodów (niem. Amtsvorstcher).

Kolegium Magistrackie Szczecina tworzyło 15 członków niepłatnych oraz urzędnicy (członkowie) płatni:

  • nadburmistrz,
  • burmistrz,
  • skarbnik,
  • syndyk,
  • radca budowlany,
  • radca szkolny.

W XIX w. dotychczasowa siedziba Magistratu Szczecina okazała się za ciasna, wiec w 1856 roku podjęto decyzję o wybudowaniu nowego ratusza, w nowo powstałej dzielnicy Nowe Miasto. Zakończenie prac budowlanych nowej siedziby władz miejskich Szczecina nastąpiło 10 stycznia 1879.

Wiek XX

Po I wojnie światowej nadal obowiązywała Ordynacja Miejska z 1853, z tym jednak, że Kolegium Magistrackie składało się z 23 członków (13 płatnych i 13 niepłatnych). Zasadnicze zmiany nastąpiły po [[1933] roku, kiedy wprowadzono zasadę powoływania wszystkich członków magistratu przez Ministra Spraw Wewnętrznych Niemiec hitlerowskich lub prezesa rejencji, na 12 lat. Ówczesny aparat urzędniczy znacznie rozbudowano o komórki obsługujące poszczególne gałęzie życia wspólnoty miejskiej.

Ordynacja z 1935 wprowadziła podporządkowanie magistratu władzom partyjnym Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników .

Ostatnim organem niemieckim w Szczecinie o charakterze magistrackim był Szczeciński Zarząd Miejski, który oficjalnie zakończył działalność 5 lipca 1945.

Administracja polska

Zarząd Miejski Szczecina (1945 - 1950)

Polski Prezydent Szczecina Piotr Zaremba przejął władzę administracyjną z rąk Komendanta Wojennego miasta Szczecina 28 kwietnia 1945, jednak na stałe Polacy przejęli władztwo nad Szczecinem w dniach 5 i 6 lipca 1945. W latach 1945 - 1950 funkcje magistratu pełnił Zarząd Miejski. Na podstawie Ustawy z 20 marca 1950 O terenowych organach jednolitej władzy państwowej[4]Zarząd Miejski rozwiązano, a jego kompetencje przejęła Miejska Rada Narodowa i jej organy zarządzające – Prezydium Miejskiej Rady Narodowej. Prezydium MRN stopniowo zyskiwało na znaczeniu, gdyż do jego funkcji należało przygotowywanie sesji i uchwał Miejskiej Rady Narodowej.

Pierwszą po wojnie siedzibą szczecińskiego magistratu był gmach Urzędu Wojewódzkiego w Szczecinie. Wkrótce jednak siedziba polskiej administracji miejskiej została przeniesiona do [[Urząd Miejski (budynek)|gmachu Urzędu Miasta], który do dzisiaj pełni funkcje szczecińskiego ratusza.

Prezydium MRN (1950 – 1973)

Przepisy ustawy o radach narodowych z (11 września1944)[5] stworzyły organy uchwałodawcze (rady narodowe) i ich kolegialne organy wewnętrzne – prezydia. Członkowie Prezydium MRN nie byli zawodowymi urzędnikami – byli politykami lokalnymi i powoływano ich spośród członków MRN. Ustawą z 20 marca 1950 Prezydia Rad Narodowych stały się kolegialnymi organami wykonawczymi, kontrolnymi i zarządzającymi jednolitej, terenowej administracji państwa. Funkcje administracyjne Prezydium realizowało za pośrednictwem wydziałów MRN. Liczba wydziałów MRN wahała się od 13 do 22; często je reorganizowano.

W podległości do Prezydium MRN, od 1954, funkcjonowały dzielnicowe rady narodowe (Pogodno, Dąbie, Nad Odrą i Śródmieście. Ich uprawnienia były jednak niewielkie, a ich Prezydia podlegały bezpośrednio Preydium Miejskiej Rady Narodowej. Zostały zlikwidowane w 1975 roku[6].

Urząd Miejski (po 1973)

W 1973 zmieniono zasady funkcjonowania rad narodowych[7], na mocy których powołano urząd Prezydenta Miasta oraz podlegający mu Urząd Miejski. Instytucje te przejęły funkcje administracyjne Prezydium MRN. Prezydent Miasta nadawał Urzędowi statut, w którym ustalał schemat funkcjonalny i organizacyjny urzędu, dzieląc go na wydziały, biura, komisje i kuratoria. Organizacja Urzędu Miejskiego podlegała zmianom, ale zawsze kierował nim prezydent i jego zastępcy.

W latach 1990 - 2002 Urząd Miasta był organem pomocniczym Zarządu Miasta Szczecina, a później Prezydenta Miasta Szczecin.

Przypisy

  1. Słownik wyrazów obcych (red. Zygmunt Rysiewicz), PIW, Warszawa 1965, s. 408
  2. G.Labuda (red.): Dzieje Szczecina. T II, s.201
  3. Gerard Labuda (red.): Dzieje Szczecina – T II. Wiek X-1805. Wyd. PWN, Warszawa – Poznań 1983, s.415, ISBN83-01-04344-X
  4. Ustawa z dnia 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej, Dz. U. Nr 14/1950 (dostęp: 10.08.2012)
  5. Ustawa z dnia 11 września 1944 r. o organizacji i zakresie działania rad narodowych; Dz.U. 1944 nr 5 poz. 22 (dostęp: 10.08.2012)
  6. Tadeusz Białecki (red.): Encyklopedia Szczecina, T1 (A-O), Wyd. US-Instytut Historii, Szczecin 1999, s. 219, ISBN 83-87341-45-2
  7. Ustawa o zmianie ustawy o radach narodowych, z dn. 22.11.1973, DzU 47/1973 poz. 273 (uchylona 1984) (dostęp: 10.08.2012)


Zobacz też

Źródła

  • Tadeusz Białecki (red.): Encyklopedia Szczecina, T1 (A-O), Wyd. US-Instytut Historii, Szczecin 1999, s. 578, ISBN 83-87341-45-2

Linki zewnętrzne



IES64.png
Autor opracowania: Wojciech Banaszak