Miejsca straceń na terenie miejskim późnośredniowiecznego i nowożytnego Szczecina

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

STRONA W BUDOWIE

Szubienica trójsłupowa na Szubienicznym Wzgórzu (Galgenberg)

Miejsca straceń na terenie miejskim Szczecina. Począwszy od XIII wieku i przyznaniu przywilejów sądowych na terenie obszaru miejskiego Szczecina, podobnie jak w innych miastach, powstały miejsca straceń w formie stałych szubienic. Zwykle umieszczane były na rozstajach dróg położonych na granicy pól należących do miasta, ale również sytuowano je w obrębie murów miejskich. W Szczecinie początkowo ustawiono ją na głównym placu Dolnego Starego Miasta, ale już w okresie późnego średniowiecza pojawiają się wzmianki o miejscach straceń położonych poza murami miasta. Wiązało to się z wprowadzeniem w 1532 roku przez Karola V, króla Hiszpanii i cesarza rzymskiego kodeksu karnego zwanego Constitutio Criminalis Carolina, znanego również pod skrótem „Carolina”, co skutkowało tym, że większość miast przeniosło publiczne szubienice poza obręb murów.

Wykaz miejsc straceń

Szczecin w swojej historii posiadał co najmniej cztery miejsca kaźni odnotowane w przekazach źródłowych i jedno znane nam tylko ze szkicu projektu rozbudowy fortyfikacji szwedzkich (projekt z lat 1630-1631).

Szubienice miejskie w okresie średniowiecza

Szubienica miejska na Rynku Siennym

Rynek Sienny był głównym placem w obrębie murów miejskich na obszarze dolnego Starego Miasta, i jak wszystkie średniowieczne miasta posiadał również szubienicę usytuowaną w tradycyjnym miejscu pamiętającym jeszcze średniowieczne czasy. O tym, że było to istniejące od średniowiecza miejsce kaźni, upewnia nas kronika miasta Magdeburg, a właściwie kronika ławnicza (Magdeburger Schöppenchronik), która pod datą 20 listopada 1411 podaje, że w Szczecinie pojawił się pewien heretyk mieniący się synem bożym, za co został spalony na stosie. Kronika nie podaje szczegółów co do miejsca, ale jest bardzo prawdopodobne, że spalono go na Rynku Siennym. [1] Pierwszą wiarygodną informację o istnieniu miejsca straceń przy ówczesnym ratuszu miejskim, podaje nam Friedeborn w swoim historycznym opisie miasta Szczecina, gdzie pod datą 3 marca 1592 roku wymienia ścięcie oskarżonej o czary żony książęcego łowczego Elisabeth von Dobbersitz i spalenie jej zwłok na ułożonym obok stosie [2] Z kolei 10 lipca 1602 roku spalono tu na stosie oskarżoną o kontakty z diabłem Trine Rungen [3]

Szubienica miejska na Szubienicznym Wzgórzu

Gdy ciało powieszonego miało wisieć dłużej, skazanych wieszano na szubienicy miejskiej usytuowanej poza obrębem murów miejskich na tzw. Wzgórzu Szubienicznym (Galgenberg), położonym w południowej części Górnego Wiku, tj. na końcu obecnej ulicy Potulickiej (Linsingenstraße). [4] Stojąca tu od czasów średniowiecznych i doskonale widoczna z głównej drogi prowadzącej od zachodu do Bramy Passawskiej, szubienica przekazywała przybywającym do miasta wyraźny komunikat, że władze miasta używają prawa z pełną świadomością karząc śmiercią za jego nieprzestrzeganie. Jej położenie w tym miejscu potwierdzają nam źródła z drugiej połowy XVI wieku. [5] W 1560 roku Rada Miejska zleciła zbudowanie na Wzgórzu Szubienicznym nowej szubienicy, ale już w 1574 roku szubienicę musiano kolejny raz odnowić. Urządzenie to składało się z trzech słupów drewnianych i łączących je trzech belek szubienicznych, ułożonych na słupach ustawionych w kształt trójkąta. Niezbędną doń drabinę, a także koło do łamania kości wraz z należącym do niego palem na zlecenie kata zamawiało miasto. [6] Kat miejski wraz ze swymi pomocnikami miał tyle pracy, że pomieszczenie w ratuszu, zwane „Finkenbauer[7], a także lochy w basztach więziennych były najczęściej puste. [8]

Wygląd szubienicy na Szubienicznym Wzgórzu poznajemy dość późno, gdyż w ikonografii pojawia się dopiero na początku XVII wieku. Na widoku Szczecina z lotu ptaka zatytułowanym ALTEN STETTIN, autorzy Kote/ Rollos przedstawili ją jako trójsłupową szubienicę posiadającą trzy belki egzekucyjne, i otoczoną murem zbudowanym na planie czworokąta z zamykanym wejściem prowadzącym do wewnątrz. Z kolei na odręcznym planie fortyfikacji Davida Portiusa (lata 1630-1631) zaznaczona jest jako punkt opisany jako „Szubienica miejska” (Stad Galgen). Dokładniej widzimy ją na akwaforcie Romein (Romeyn) de Hooghe’a „Oblężenie Szczecina” (Verovering van Stettin) z ok. 1678 roku, na której artysta pokazał ją od południowo-zachodniej strony również w formie szubienicy trójsłupowej (niem. das dreibeinige tier – trójnogie zwierze), posiadającej trzy belki egzekujcyjne, na których wiszą skazańcy, a także ustawione obok koło do łamania kości oraz stojące obok charakterystyczne dla tego rodzaju miejsc kaźni obumarłe drzewo.


- Szubienica miejska na Wzgórzu Szubienicznym w latach 1625-1735 -

1625
1630-1631
1677
1693
1735
1735

Szubienica i szafot przy Bramie Młyńskiej

  • Średniowieczna szubienica miejska

Oprócz wspomnianej wyżej szubienicy miejskiej na Wzgórzu Szubienicznym, na pagórku położonym na rozwidleniu dróg prowadzących z Bramy Młyńskiej do Krzekowa i Tanowa usytuowane było kolejne średniowieczne miejsce kaźni [9] , na którym podobnie jak na Szubienicznym Wzgórzu stała również trójsłupowa szubienica, koło do łamania kości, a także drewniany szafot zwany „Köppengericht[10] lub murowany nazywany na terenie Niemiec „Rabenstein” [11], na którym wykonywano wyroki śmierci przez ścięcie mieczem. Położona była w miejscu, na której dzisiaj usytuowane są zabudowania willi przy Al. Wojska Polskiego nr 69, gdyż po likwidacji w tym miejscu fortyfikacji ziemnych w latach siedemdziesiątych XIX wieku w miejscu drogi w kierunku Tanowa oś nowo powstałej ulicy uległa w tym miejscu przesunięciu w kierunku zachodnim. [12] Źródła wspominają o spaleniu w tym miejscu na stosie w roku 1542 siedmiu morderców podpalaczy, ia także o wykonaniu w latach 1573-1580 pięciu wyroków śmierci przez ścięcie mieczem za cudzołóstwo, gwałt, bigamię i tym podobne. [13]

  • Średniowieczny szafot książęcy

Niezależnie od przyznanego miastu przywileju sądowego, na terenie tzw. jurydyki zamkowej (Schloßfreiheit) władzę sądowniczą sprawował książę. Stąd też książę Jan Fryderyk skorzystał z przysługujących mu praw i w 1574 roku obok miejskiej szubienicy przed Bramą Młyńską ustawił własną szubienicę. Jej pierwszą ofiarą był czeladnik malarski, który na terenie jurydyki zamkowej popełnił kradzież. Jednak gdy książę Jan Fryderyk rozkazał w tym miejscu postawić nowy murowany stały szafot z kamienia zbudowany na planie koła, Rada Miejska stanowczo zaprotestowała, uzasadniając to tym, że miejsce straceń w tym miejscu od zawsze podlegało jurysdykcji miejskiej. Mimo to wolę księcia wykonano. Odtąd też szafot, mimo że zazwyczaj określano go nazwą „Rabenstein”, z czasem zaczęto określać mianem „Fürstliche Rabenstein” (w wolnym tłumaczeniu „Książęcy Kruczy Kamień”) [14], lub po prostu „miejscem ścięć” (Köpfstätt, również Köpfhaus). [15]

    • Ścięcie Sydonii von Borck

W dniu 19 sierpnia 1620 /1 września 1620 roku [16] na książęcym Rabenstein'ie przed Bramą Młyńską ścięto oskarżoną o czary [17] siedemdziesięcioletnią szlachciankę Sydonię von Borck. [18] Następnie zgodnie z ówczesnym zwyczajem jej zwłoki spalono na stosie, a prochy prawdopodobnie pochowano na cmentarzu przy szpitalu kościelnym pw. św. Jerzego dla ubogich na Górnym Wiku (St. Georgs Kirchhof). [19]


- Szubienica i szafot przy Bramie Młyńskiej w latach 1630-1828 -

1630-1631
1652
[[Plik:

Szubienica na Dolnym Wiku

Raz jeden, na zboczu wysoczyzny dominującej nad Dolnym Wikiem oraz drogą prowadzącą z Dolnego Wiku do Grabowa, wytyczoną obok zabudowań karczmy „Nobis” i dalej wzdłuż doliny określanej pod koniec XVII wieku nazwą Studenckiej Doliny (Studentengrund) [20], zaznaczono na wspomnianym już wyżej planie Davida Portiusa z 1631 roku miejsce położenia kolejnej miejskiej szubienicy (opisanej tu nazw Galgen).

Miejsca straceń w okresie nowożytnym

Szubienica na Rynku Siennym

Po przejęciu Szczecina na początku XVIII wieku przez władze pruskie, i zamienieniu miasta w silną twierdzę, powiększono również umieszczony tutaj garnizon. W celu utrzymania dyscypliny wśród żołnierzy, przy odwachu wybudowanym w północnej części rynku na miejscu średniowiecznej szubienicy w 1674 roku, ustawiono już w 1720 roku nową szubienicę, która stała tu do 1725 r. Wieszano na niej zbiegłych z armii dezerterów lub wywieszano przybite do słupa szubienicy nazwiska tych, których nie udało się schwytać. [21]

Rabenstein na Szubienicznym Wzgórzu

Szubienica na Szubienicznym Wzgórzu w okresie nowożytnym na wspomnianym już planie Szczecina z 1882 roku została przedstawiona już jako konstrukcja składająca się z dwóch części osadzonych na kamiennym fundamencie zbudowanym na planie kwadratu, o czym świadczy druga wersja panoramy Szczecina od strony wschodniej Friedricha Bernharda Wernera „Stettinum - Stettin z lat 1730-1732 [22], a także widok i panorama Szczecina Matthäusa Seuttera „Stetinum celeberrima et munitissima Pomeraniæ Citerioris Metropolis ac Emporium florentissimum z ok. 1735 roku [23]. W części dolnej, czyli swojego rodzaju „studni” nakrytej platformą z desek, na której wykonywano egzekucję, stanowiącej przy tym ochronę zwłok skazańców przed złodziejami, widoczne są drzwi ułatwiające dostęp katu i jego pomocnikom do jej wnętrza, i prawdopodobnie także na platformę po wbudowanych tam schodach. Natomiast górna część, stanowiąca przy okazji rodzaj „sceny” dla widzów, składa się z trzech słupów, na których oparto belki szubieniczne.
Zgodnie z wolą króla Fryderyka Wilhelma I z 1735 roku szubienicę z Wzgórza Szubienicznego przeniesiono w latach 1736/37 na pagórek położony przy rozwidleniu dróg prowadzących do Krzekowa i Tanowa. [24]

Rabenstein przy Bramie Młyńskiej

Położenie dawnego książęcego Rabenstein'u i usytuowanej obok niego szubienicy miejskiej przy Bramie Młyńskiej przedstawiono również na planach sporządzonych po przejęciu miasta przez Szwedów w 1630 roku, co potwierdza nam wspomniany tu już odręczny plan fortyfikacji Davida Portiusa z przełomu roku 1630/1631, a także plan umocnień szwedzkich Szczecina (Befestigungsplan Stettin), wykonany w drugiej połowie XVII wieku przez sztycharza z Augsburga Gabriela Bodenehra Starszego (1664-1758), gdzie wyraźnie zaznaczono przy drodze z Bramy Młyńskiej do Wkryujścia (Űckermünde), przed rozwidleniem dróg do Krzekowa i Tanowa, miejsce położenia ksìążęcego miejsca kaźni i szubienicy miejskiej oraz towarzyszących jej kół do łamania kości. [25]

Szubienica kolankowa przy Bramie Parnickiej

W 1725 roku, na życzenie mieszczan szczecińskich szubienicę z Rynku Siennego przeniesiono na Łasztownię, gdzie w dalszym ciągu była wykorzystywana przez wojskowy wymiar sprawiedliwości w formie szubienicy kolankowej [26], ustawionej po lewej stronie odwachu przy Bramie Parnickiej. Podobnie, jak na poprzednim miejscu wieszano na niej dezerterów, lub przybijano do słupa szubienicy nazwiska zbiegów z armii pruskiej lub ich wizerunki. [27]

Przypisy

  1. Zob. Die Chroniken der deutschen Städte vom 14. Bis in’s 16. Jahrhundert. Siebenter Band. Leipzig 1869 : Die Chroniken der niedersächsische Städte. Magdeburg. Erster Band. Leipzig 1869. Buch III. 1411, s. 330 i n.
  2. P. Friedeborn, Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern [...] Gedruckt zu Alten Stettin, 1613. Das ander Buch, s. 138; także M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911, s. 264; a także A. Haas, Ūber das Pommersche Hexenwesen im 16. Und 17. Jahrhundert. W: BSt NF Bd. XXXIV, Stettin 1932, s. 162.; zob. również Die Chroniken der deutschen Städte vom 14. Bis in’s 16. Jahrhundert. Siebenter Band. Leipzig 1869 : Die Chroniken der niedersächsische Städte. Magdeburg. Erster Band. Leipzig 1869. Buch III. 1411, s. 330 i n; a także Georg Sello, Geschichtsquellen des burg- und schlossgesessenen Geschlechts von Borcke. Sidonia Borcke. III. Band. Sidonia Borcke. II. Teil: Vermischte Urkunden. Berlin 1910, s. 253..
  3. P. Friedeborn, Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern..., op. cit. Das drite Buch, s. 3; także A. Haas, Ūber das Pommersche Hexenwesen..., op. cit., s. 162.
  4. C. Fredrich, Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I...., op. cit., s. 84; dokładne miejsce położenia szubienicy na widocznym tu planie Szczecina] opracowanym przez prof. Carla Friedricha Meyera w 1882 roku na podkładzie szwedzkiego planu katastralnego okolic Szczecina z 1693 roku opisano nazwą „Szubienica” (Galgen); por. publikacja C.Fr. Meyera Stettin im Jahre 1693, nach der schwedischen Landesvermessung reducirt und mit Andeutung der späteren Anlagen versehen v. Dr C.Fr. Meyer. W: Stettin zur Schwedenzeit. Stadt, Festung und Umgebund am Ende des 17. Jahrhunderts mit besonderer Berücksichtigung der Belagerung von 1677. Mit einer Karte und zwei Plänen. Dargestellt von Dr. C. F. Meyer, Oberlehrer am Realgymnasium (Friedrich-Wilhelm-Schule). Stettin: Druck und Verlag von Ewald Gentzsohn 1886.
  5. Por. M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin..., op. cit., s. 228.
  6. Tamże, s. 228.
  7. W dialekcie dolnoniemieckim, m. in w wielu miejscowościach Dolnej Saksonii tak określano więzienie dla niemoralnie prowadzących się ludzi: stąd określenie „Finkenherr”, urzędnik policyjny ścigający męty społeczne, a także „Finkengeld” oznaczające karę dla schwytanych prostytutek. Zob. Deutsches Wörterbuch von Jacob und Wilhelm Grimm. 16 Bde. in 32 Teilbänden. Leipzig 1854-1961. Que llenverzeichnis Leipzig 1971, tu także wynik wyszukiwania w witrynie woerterbuchnetz.de.
  8. M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin..., op. cit., s. 228.
  9. Oznaczone również nazwa Galgen na wspomnianym już wyżej planie opracowanym przez prof. C.F. Meyera w 1882 r..
  10. Köppengericht - w wolnym tłumaczeniu miejsce wyznaczone przez sąd do ścinania głów (od koppen - ściąć komuś głowę; por. DRW Quellenverzeichnis Schiller-Lübben. Samo miejsce na którym postawiono szafot zwykle określano nazwą köpfplatz (plac na którym ścinano głowy), także köpfanger (łąka na której ścinano głowy), lub köpfgrube (piach, na który spada ścięta głowa).
  11. Rabenstein - kamienny szafot: od raben, rabe, rab = Rabe (kruk), natomiast rzeczownik Stein określa nam tu rodzaj murowanej budowli. Stąd w wolnym tłumaczeniu „Kruczy Kamień”. Żyjący w XVII wieku prawnik Jacob Döpler tak to wyjaśniał: Raben-Stein heisset der Orth deswegen, weil die Raben derer auf Räder allda gelegten, oder an Galgen gehengten Cörper zerhacken und fressen, auch sich deshalber an solchen Orthen häufig einfinden und aufhalten (powodem, iż tego rodzaju miejsce nazywano Raben-Stein było to, że na kołach egzekucyjnych siadały przeważnie kruki, które rozdziobywały i zjadały wiszące na szubienicy ciała, stąd też [te ptaki] najczęściej w tych miejscach się pojawiały i zatrzymywały); zob. Urs Herzog, Der vom Tode erlösete Mißethäter [tu: Anm. 125, Jacob Döpler: Theatrum Poenarum, suppliciorum et executionum criminalium. Oder: Schau-Platz derer Leibes- und Lebens-Straffen, welche nicht allein vor althers bey allerhand Nationen und Völckern in Gebrauch gewesen, sondern auch noch heut zu Tage in allen vier Welt-Theilen üblich sind, 2 Bde., Sonderhausen 1693/1697, s. 602]); por. D. Wojtucki, Rabenstein - honorowe miejsce straceń nowożytnego miasta (artykuł ze strony internetowej: [http://www.zjk.centrix.pl/index.php/rabenstein-honorowe-miejsce-stracen-nowozytnego-miasta/ Zabytki Jurysdykcji Karnej na Śląsku – Historia zapomnianych zabytków archeologii prawnej), tamże link obrazujący przedstawiona tu rekonstrukcję Rabenstein'u, której autorem jest Robert Heś.
  12. Na początku lat dwudziestych ubiegłego wieku, w trakcie prac budowlanych na tej parceli oznaczonej do roku 1936 numerem 36 (Falkenwalderstraße Nr. 36) znaleziono dwa szkielety; zob. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926, s. 83.
  13. Zob. M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin..., op. cit., s. 228.
  14. M. Wehrmann, Geschichte..., op. cit., s. 228.
  15. Określenie „Köpfhaus” ma związek z czasownikiem köpfen, czyli „ściąć komuś głowę” (por. przyp. nr 9), natomiast jego drugi człon Haus oznacza tu murowaną budowlę, na której wykonywano karę ścięcia; zob. także D. Wojtucki, Rabenstein - honorowe miejsce straceń..., op. cit.
  16. Podano tu dwie daty, gdyż różnica dat nowego (gregoriański) i starego porządku (juliański) wynosi obecnie 13 dni; por. Georg Sello, 'Geschichtsquellen des burg- und schlossgesessenen Geschlechts von Borcke..., op. cit., Bd. III., T. II., s. 253.
  17. Georg Sello, Geschichtsquellen des burg- und schlossgesessenen Geschlechts von Borcke. III. Band. Familiengeschichtliche Urkunden des 16. u. 17. Jahrhunderts. I. Teil: Urkunden. Berlin 1907, s. 808.
  18. Przyjmuje się, że Sydonia jako trzecie najmłodsze dziecko Otto on Borck urodziła się pomiędzy 1548 a 1551 rokiem (!551 - data śmierci ojca); jego najstarsza córka Dorota urodziła się przed synem Urlichem (który urodził się w 1545 lub 1546 r.); zob. Georg Sello, Geschichtsquellen des burg- und schlossgesessenen Geschlechts von Borcke..., op. cit., Bd. III., T. II., s. 5.
  19. Zob. M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin..., op. cit., s. 264; także W.H., Meyer, Stettin in alter und neuer Zeit. Stettin 1887, s. 216. Friedrich Thiede podaje, że na terenie cmentarza dla biednych (wówczas określanego jako St. Georgs Kirchhof), na skraju stoku Fortu Prusy znajdował się stary, do połowy zagłębiony w ziemi kamień upamiętniający miejsce pochowania prochów Sydonii v. Borck, zob. F. Thiede, Chronik der Stadt Stettin, bearbeitet nach Urkunden und den bewährten historischen Nachrichten. Stettin 1849. s. 625). Podobnie opisuje to Georg Sello, niemiecki historyk i archiwista, umieszczając przy tym w swojej publikacji z 1907 roku szkic położenia tego grobu, wykonany 28 sierpnia 1863 r. przez podoficera Gürtnera, jaki znamy też z dyskusji na portalu sedina.pl; por. Georg Sello, Geschichtsquellen des burg- und schlossgesessenen Geschlechts von Borcke..., op. cit., Bd. III., T. II., s. 255.
  20. Droga w tym miejscu była jednocześnie granicą pomiędzy miastem Szczecin i wioską Grabowo; zob. wspomniany już wcześniej plan Szczecina z 1882 roku na podkładzie szkicu katastralnego z 1693 r.
  21. C. Fredrich, Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I. W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929, s. 80, 84.
  22. Wykonana przez sztycharza Johanna Georga Ringlina (1691-1761), i wydana ok. 1735 roku w ramach cyklu 94 widoków miast Europy jako arkusz nr 50 przez oficynę Martina Engelbrechta (1684-1756) w Augsburgu; por. E. Gwiazdowska, Widoki Szczecina. Źródła ikonograficzne do dziejów miasta od XVI wieku do 1945 roku. Ansichten von Stettin. Ikonographische Quellen zur Stadtgeschichte vom 16. Jahrhundert bis zum Jahr 1945. Szczecin 2001, s. 174, tamże przyp. 60.
  23. Kompozycja, w której zestawiono widok z lotu ptaka Matthäusa Seuttera z panoramą F.B. Wernera wydana została w latach 1740-1742 przez tzw. wikariat rządowy w zbiorowym wydaniu w formie atlasu, o czym świadczy formuła przywileju zaznaczona poniżej ramki panoramy (Cum Gratia et Privil. S.R.I. Vicariatq. In partibq. Rhein. Svevioe, et Juris Franconici); por. E. Gwiazdowska, Widoki Szczecina. Źródła ikonograficzne do dziejów miasta..., op. cit., s. 186, tamże przyp. 97.
  24. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926, s. 82, 83. Wspomniane tu przez Fredricha, i nie wyjaśnione przez niego miano „Drabina do nieba” (Himmelsleiter) ma prawdopodobnie związek z tym, że kat wieszając skazańca dostawiał drabinę do jednej z belek szubienicy, a następnie wchodził na nią prowadząc za sobą skazanego (Himmelsleiter w języku niemieckim określa biblijną Drabinę Jakuba).
  25. Podobnie ujęto to na szkicu Matthäusa Meriana i Martina Zeillera z 1652 roku w: Topographia Electoratus Brandenburgici et Ducatus Pomeraniae: Stetin. Merian, Frankfurt am Main 1652, s. 102–107, opisanym jako Stetinum, Stettin. Abriss Der Vornehmen Fürstlichen Residens Stadt vnd Vöstungh Stetin.
  26. Wygląd szubienicy kolankowej przedstawia nam ilustracja umieszczona w pracy licencjackiej Bartłomieja Szwajgera, Archeologia miejsc straceń w późnym średniowieczu i wczesnym okresie nowożytnym (XIII-XVIII wiek) na ziemiach polskich. Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Wydział Nauk Historycznych i Społecznych. Instytut Archeologii. Warszawa 2018, s. 118, il. 25 (Szubienica kolankowa na Galgenbergu w Bydgoszczy. Miedzioryt z XIX wieku)
  27. C. Fredrich, Die Baugeschichte Stettins..., op. cit., s. 84; szubienica została prawdopodobnie zlikwidowana po zniesieniu w tym miejscu wału fortyfikacji i stojącego przy nim odwachu.


Bibliografia

Linki zewnętrzne



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk