Missale Caminense 1506

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Missale Caminense 1506 (Missale ecclesiae Caminensis) – drukowany mszał przeznaczony dla diecezji kamieńskiej.

Ozdobny inicjał na pierwszej karcie liczbowanej
Modlitwa św. Ambrożego poprzedzająca Mszę św.
Kyriał (kyriale), nuty na czterolinii naniesione zostały ręcznie
Pierwsza prefacja adwentowa z ręcznie naniesionymi nutami na czterolinii

Mszał, będący główną księgą liturgii katolickiej, zawiera teksty mszy na każdy dzień roku kościelnego i przepisy jej odprawiania[1]. W średniowieczu rękopiśmienne księgi przywożone były przez zakonników i duchownych, a wraz z pojawieniem się lokalnych skryptoriów kopiowane były na miejscu. Od drugiej połowy XV w. mszały drukowane były w Augsburgu, Strasburgu, Bazylei, Wenecji, Norymberdze i Moguncji. Mszały przedtrydenckie, ułożone według rytu rzymskiego, zawierały odzwierciedlenie lokalnych zwyczajów, stąd ich tytuły, wskazujące na przeznaczenie do określonej diecezji (np. mszał krakowski, wrocławski, gnieźnieński). Do czasu przyjęcia luteranizmu w Księstwie Pomorskim w 1534 roku, diecezja miała dwóch patronów: św. Ottona i św. Faustyna, których odbicie kultu odnaleźć można w tekstach liturgicznych dedykowanych diecezji kamieńskiej. W 1570 roku papież Pius V, realizując ustalenia soboru w Trydencie (1545-1563), ogłosił nową wersję mszału obowiązującą cały Kościół rzymski (do 1969).

Pierwszy drukowany mszał, wykorzystywany w diecezji kamieńskiej, wydany został 29 marca 1485 roku w Bazylei przez Nicolausa Kesslera i przeznaczony był dla tamtejszego kościoła miejskiego (Missale Basiliense). Zapewne w okresie pełnienia funkcji biskupa przez Martina Karitha (1498-1521) został ręcznie skorygowany i tym samym dostosowany do potrzeb diecezji.

Herb M. Karitha w egz. Biblioteki Narodowej w Warszawie

Do końca XV w., z inicjatywy Karitha, dla diecezji kamieńskiej wydrukowane zostały następujące księgi liturgiczne, wznowione także na początku następnego stulecia: Breviarium Caminense (1480, 1491), Diurnale Caminense (1492), Ordinarius ecclesiae Caminensis (1499).

Na początku XVI w. biskup zawarł umowę z lipskim drukarzem i wydawcą Konradem Kachelofenem (1458-1528) na wydrukowanie 100 egzemplarzy mszału. Z jakiegoś powodu kontrakt nie został sfinalizowany, ale w 1505 roku jego warsztat opuściło Breviarium secundum Caminensis ecclesiae rubricam[2]. W związku z tym biskup zlecił wydrukowanie mszału drukarzowi, który wcześniej publikował księgi dla diecezji kamieńskiej (brewiarz z 1491 i diurnał) – Georgowi Stuchsowi (zm. 1520). Stuchs należał do najbardziej znaczących drukarzy norymberskich i specjalizował się w księgach kościelnych. W 1506 roku przebywał w miejscowości Schneeberg, dokąd przeniósł się z rodziną i warsztatem, w związku z szerzącą się w Norymberdze dżumą. Tam wydrukował dwa mszały dla biskupstw w Havelbergu i Kamieniu.

Mszał wydrukowany został 28 kwietnia 1506 roku w formacie folio, na papierze czerpanym, czarną i czerwoną farbą. Na czarno odbite zostały formuły modlitewne (tzw. nigryki), a na czerwono teksty dotyczące wykonywania poszczególnych obrzędów (tzw. rubryki). Księga zawiera 342 liczbowane karty oraz 39 nieliczbowanych[3]. Na pierwszej karcie znajduje się herb biskupa M. Karitha. W kolofonie[4] jest tytuł: Missale se[cundu]m veram Rubrica[m] et ordinariu[m] ecclesie Caminensis:… oraz adres wydawniczy in officina prouidi viri Georgij stuchs ex sultzpach... in monte niuis impressum... Anno salutis. M.cccccvi. iiij. ka[l]. May.

Nieznana jest liczba egzemplarzy jaka wyszła z drukarni Stuchsa, można się jedynie domyślać, że mogło ich być ok. 100. W 1822 roku pochodzący z biblioteki katedralnej w Kamieniu wolumin trafił, wraz z innymi starymi drukami i średniowiecznymi kodeksami, do Gimnazjum Mariackiego w Szczecinie[5]. W latach 30. XX w. na Pomorzu dostępne były poza tym jeszcze 4 egzemplarze: 3 w bibliotece Towarzystwa Pomorskiej Historii i Starożytności (Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde) i 1 w bibliotece uniwersyteckiej w Greifswaldzie[6] (obecnie zaginiony). W 1938 roku na wystawie w Pomorskim Muzeum Krajowym w Szczecinie, prezentującej skarby kamieńskiej katedry, znalazł się wolumin z biblioteki towarzystwa[7].

W bibliotekach polskich przechowywane są obecnie 3 egzemplarze, wszystkie niekompletne: w Książnicy Pomorskiej w Szczecinie[8], w Bibliotece Narodowej[9] i Bibliotece Uniwersyteckiej w Poznaniu[10]. Poza tym po jednym w Staatsbibliothek[11] i Stadtmuseum w Berlinie.


Przypisy

  1. Słownik języka polskiego PWN [online]. Przeglądany 29.10.2016.
  2. F. Schillmann, Der Auftrag eines Bischofs von Cammin an einer Leipziger Buchdrucker, Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde 1911, Bd. 25, H. 6, s. 81-82.
  3. VD16 [online]. Przeglądany 29.10.2016.
  4. Nota informacyjna umieszczana na ostatniej stronie tekstu, zawierająca tytuł, nazwisko autora, kopisty lub drukarza, miejsce i datę druku.
  5. W. Boehmer, De Pomeranorum historia literaria..., Berolini 1824, s. 90-91.
  6. H. Frederichs, Missa sancti Ottonis, Baltische Studien N.F. 1931, Bd. 31, H. 1, s. 52, przypis 3.
  7. Kammin. Domschatz, Urkunden, Drucke. Sonderaustellung 1. Februar bis 31. Mai 1938, Katalog, Stettin: Pommersches Landesmuseum, [1938], s. 46.
  8. Sygn. XVI.609.II, wcześniej w bibliotece Gimnazjum Mariackiego w Szczecinie (sygn. Cam.Imp.24), pierwotnie w bibliotece katedralnej w Kamieniu.
  9. Sygn. SD XVI.F.3191, wcześniej w bibliotece Towarzystwa Pomorskiej Historii i Starożytności (Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Alterthumskunde) w Szczecinie.
  10. Sygn. SD 762 IV.
  11. Sygn. Dq 6708.

Bibliografa

  • Lüpke Friedrich Wilhelm, Der Dom zu Cammin, Baltische Studien A.F. 1876, Bd. 26, s. 1-57.
  • Mazikiewicz Małgorzata, Śpiewy liturgiczne źródłem informacji o św. Faustynie i jego relikwiach, [w:] Kultura muzyczna, pod red. ks. dr. R. Masalskiego, Szczecin 2013. s. 42-51.
  • Missale secundum veram rubricam et ordinarium ecclesie Caminensis, Schneeberg: Stuchs, 28 IV 1506.
  • Uckeley Alfred, Zustände Pommerns im ausgehenden Mittelalter, Pommersche Jahrbücher, 1908, Bd 9, s. 49-142.
  • Voulliéme Ernst, Die deutschen Drucker des fünfzehnten Jahrhunderts. 2. Aufl. Berlin: Reichsdruckerei, 1922.
  • Petersohn Jürgen, Das Breviarium Caminense des Jahres 1491, „Baltische Studien" 1965, NF Bd. 51, s. 41–46.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Agata Michalska