Moltkestraße (Wyzwolenia)

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Moltkestraße
Śródmieście
Moltkestraße
Kamienica przy Moltkestraße 1 (narożnik z Pölitzerstraße
  Nazwa pełna Moltkestraße
  Osiedle Centrum
  Dzielnica Śródmieście
Zobacz ulicę na:
[{{{mapa_google}}} Mapa Google.]
[{{{google_street}}} Google Street View.]
Interaktywny Plan Miasta Szczecin.

Moltkestraße (od 1945 - Ulica Jaromira, od 1965 - Aleja Wyzwolenia).

Historia

Twierdza Szczecin, stan fortyfikacji szwedzkich w roku 1721 (przed pruską przebudową). Kolorem żółtym zaznaczono przebieg przyszłej ulicy Moltkego

Miejsce, w którym początek wzięła przyszła Moltkestraße, leżało między dwoma bastionami dawnych szwedzkich obwarowań. Jeden z nich był osadzony w rejonie, gdzie dziś pl. Żołnierza łączy się z Aleją Jana Pawła II, drugi zaś dokładnie na parceli banku przy pl. Żołnierza i sięgał do ul. Małopolskiej. Wybudowanie potężnych fortyfikacji przez Prusaków sprawiło, że w ich zasięgu znalazł się cały pas ziemi przyszłej ulicy Moltkego.

W 1873 roku zapadła decyzja o zburzeniu wojskowych umocnień. Ich obszar przeznaczono pod nową zabudowę miejską. Około 1879 roku wytyczono przebieg ulicy Moltkego. Ulica miała biec linia prostą od północno-zachodniego skraju Königsplatz (obecnie pl. Żołnierza) i połączyć się ze skręcającą nieco na wschód Pölitzerstraße (obecnie Roosevelta i Aleja Wyzwolenia). W ten sposób powstało krótsze połączenie Starego Miasta z północnymi osiedlami.



Patron ulicy

Patronem ulicy został, żyjący wówczas jeszcze, generał i feldmarszałek Helmuth Karl Bernhard graf von Moltke (1800-1891), który należał do najbardziej znanych dowódców pruskich. Dzięki skutecznym kampaniom przeciwko Danii, Austrii i Francji doprowadził do powstania Cesarstwa Niemieckiego. Do historii przeszedł przede wszystkim jako zwycięzca Napoleona pod Sedanem. Do dziś uznawany jest za reformatora armii pruskiej, a potem niemieckiej, za autorytet w dziedzinie strategii oraz zarządzania. Ponadto był autorem szeregu prac z dziedziny wojskowości.



Wygląd ulicy

Zabudowa

Moltkestraße plan22.jpg







LEGENDA









Na przełomie XIX i XX wieku ostatecznie wytyczono przebieg ulicy. Swój początek Moltkestraße brała na styku z Pölitzerstraße. Kolejno krzyżowała się z Friedrich-Karl-Straße (obecnie ul. Piłsudskiego), Schillerstraße (obecnie Mazowiecka) i Augustastraße (obecnie Małopolska), a kończyła przy Königsplatz (obecnie pl. Żołnierza). Tym samym należała do najkrótszych ulic śródmieścia.

Pierwsze kamienice zaczęły powstawać wkrótce po podjęciu decyzji o rozbiórce twierdzy szczecińskiej. Na początku XX wieku ulica była już całkowicie zabudowana. Ze względu na swą znikomą długość, Moltkestraße podzielona została jedynie na 21 parcel. Mimo to, na ulicy można było się doliczyć 25 budynków. Trzy narożne kamienice należały do Augustastraße (nr 5 i 6) i Königsplatz (nr 19). Czwartym budynkiem, którego jedna ze ścian wychodziła na Moltkestraße, był okazały gmach Gimnazjum Realnego im. F. Schillera przy Schillerstraße 6.

Narożnik Augustastraße i Moltkestraße. Obecnie znajduje się tu sklep „Małe ZOO” (ok. 1899)

Ozdobne elewacje domów, choć róźniły się szczegółami, tworzyły urokliwą eklektyczną monotonię, zachowaną i widoczną do dzisiaj na pobliskich ulicach - Jagiellońskiej czy Mazurskiej. Na Moltkestraße stało kilka kamienic wyróżniających się bogato rzeźbionymi frontami, balkonami o pięknie kutych w metalu barierkach, a także wspaniałym rysunkiem okien. Na narożnikach trzech kamienic pomiędzy Schillerstraße a Friedrich-Karl-Straße (po wschodniej stronie), wznosiły się ozdobne wieżyczki. W przeciwieństwie do wzbudzających zachwyt artystycznie ozdobionych frontonów kamienic, kryjących przestronne, luksusowe mieszkania, tyły domów były zazwyczaj typowymi podwórzami-studniami, o zamkniętej przestrzeni i ciasnych oficynach. Tu też najczęściej mieściły się warsztaty rzemieślnicze.

Mimo iż na początku XX wieku ulica należała do bardziej ruchliwych części miasta, pozbawiona była całkowicie gmachów publicznych. Wyjątek stanowiło Gimnazjum Realne, którego jednak główne wejście mieściło się przy prostopadłej Schillerstraße. Przez wiele dziesięcioleci (aż do lat 70. XX w.) nie zmieniał się kształt ulicy. Szerokie chodniki były wyłożone ogromnymi płytami ze szwedzkiego granitu. Środkiem wąskiej brukowanej jezdni jeździły tramwaje.



Ciekawsze kamienice



Linie tramwajowe

W 1897 roku, w związku z rozbudową i elektryfikacją sieci tramwajowej w mieście, postanowiono położyć szyny tramwajowe także na ulicy Moltkego. Działająca w Szczecinie od 1879 roku tramwajowa trakcja konna dotąd omijała tę ulicę. Pierwszy elektryczny tramwaj z Nemitzer Friedhof (obecnie Cmentarz Niemierzyński) do Hauptbahnhof (obecnie Dworzec Główny) przejechał ulicą Moltkego dopiero w 1900 roku. W 1905 roku wprowadzono numeryczne oznakowanie szczecińskich tramwajów. Linia przechodząca przez Moltkestraße otrzymała numer 3. W 1912 roku wprowadzono także odrębne kolory dla poszczególnych linii. Wozy „Trójki” pomalowano na pomarańczowo. Począwszy od 1906 roku trasę tramwaju nr 3 sukcesywnie przedłużano w kierunku Eckerberger Wald (obecnie Las Arkoński) . W 1924 „Trójka” wydłużyła także kursy z Hauptbahnhof (Dworzec Główny) do Pommerensdorf (obecnie Pomorzany).

W 1932 roku wprowadzono na ulicę Moltkego tzw. tramwaje pomocnicze, oznaczone literą E. Kursowały one w godzinach szczytu, łącząc Berliner Tor (obecnie Brama Portowa) z Grenzstraße (obecnie ul. Staszica). W latach 1932-1935 tramwaje linii E obsługiwały trasę Eckerberger Wald (Las Arkoński) - ulica Moltkego - Hauptbanhof (Dworzec Główny), natomiast w latach 1935-1944 tramwaje kończyły trasę na Grüne Schanze (ul. Dworcowa). Wszystkie te kursy wykonywano w związku z meczami piłki nożnej na stadionie Arkonii. Z kolei w każdą środę, sobotę i w niedzielę uruchamiano pomocniczą linię E na trasie Moltkestraße (przystanek przy dzisiejszym pl. Rodła) – Apfelallee (obecnie al. Powstańców Wlkp.). Były to dni odwiedzin chorych w szpitalu na Pomorzanach.

Zieleń

Ulica niemal całkowicie pozbawiona była zieleni. Jedyną enklawę stanowił ozdobny pagórkowaty skwer (Schmuckplatz) po wschodniej stronie ulicy, pozostałość po dawnej fortecy. Gęsto porośnięty drzewami, głównie olchami, skwer leżał w trójkącie pomiędzy Moltkestraße, Pölitzerstraße i Friedrich-Karl-Straße. W czasie II wojny światowej we wnętrzu pagórka Niemcy wybudowali betonowy bunkier przeciwlotniczy. Został on zlikwidowany dopiero w latach siedemdziesiątych podczas modernizacji al. Wyzwolenia. Jedyną pamiątką po dawnym skwerze są dwa zachowane drzewa - jedno na przystanku tramwajowym przy ul. Piłsudskiego vis a vis hotelu Radisson, i drugie naprzeciw ruchomych schodów.

Mieszkańcy

Niewiele można powiedzieć o osobach zamieszkujących ulicę Moltkego. Większość materiałów dotyczących ludności uległa zniszczeniu w ostatnich miesiącach wojny. Ciekawostkę stanowią nazwiska mieszkańców Moltkestraße o polskim brzmieniu, odnalezione w ocalonej niemieckiej książce adresowej (Adressbuch) z 1930 roku. Niektóre z nich są zniekształcone niemiecką pisownią, inne z kolei zachowały się w czystej postaci. Jest wielce prawdopodobne, że przodkowie tych osób wywodzili się od pomorskich Słowian:

  • Karl Goslawski – urzędnik kolei żelaznych (Moltkestraße 4)
  • von Diezelsky – pułkownik (6)
  • Arthur Garbarsky – lekarz dentysta (13)
  • Franz Korsitzki – sekretarz podatkowy (13)
  • Paul Jankowski – inspektor podatkowy (14)
  • Maximilian Mamzarz – kupiec (20)
  • P. Pulkowski – lekarz dentysta (21)



Widok ulicy na przestrzeni lat



Bombardowania

Tylko przez czterdzieści lat żyli mieszkańcy Moltkestraße w spokoju. Druga wojna światowa, a zwłaszcza jej ostatnia faza, była agonią ulicy. Dziś trudno ustalić, które naloty alianckie przyniosły zagładę tej części śródmiescia. Z dużym prawdopodobieństwem można przyjąć, że ulica doznała zniszczeń podczas bombardowań z 5 na 6 kwietnia 1943 roku, kiedy to płonęło otoczenie pomnika cesarza Wilhelma na Königsplatz (pl. Żołnierza). Prawdopodobny jest także termin 6 stycznia 1944 roku, gdy celem nalotu był ten sam rejon miasta. Kolejne bombardowanie, które dosięgło nie tylko port, ale i Stare Miasto i część Śródmieścia, zaskoczyło szczecinian w nocy z 17 na 18 kwietnia tego samego roku. Bomby spadły na ulicę Moltkego zapewne i w czasie ogromnego nalotu z 29 na 30 sierpnia 1944 roku. Zniszczono wówczas północno-zachodnie dzielnice Śródmieścia. Ostatni wielki i dotkliwy nalot na tę okolicę datowany jest 21 grudnia tego samego roku. Wtedy przestał istnieć rejon Pölitzerstraße (Roosevelta).

Pod koniec kwietnia 1945 roku, a więc z chwilą zakończenia działań wojennych w mieście, widok ulicy przedstawiał się tragicznie. W wyniku bombardowań alianckich Moltkestraße została niemal całkowicie zniszczona (w 88 proc.). Z całej zabudowy ocalały jedynie trzy domy, wprawdzie z dużymi uszkodzeniami, ale jednak nadające się do zamieszkania. Były to:

  • narożnikowa kamienica przy Moltke- i Augustastraße, z wejściem od tej ostatniej ulicy (na planie oznaczona literą A),
  • kamienica z nr 13, w której obecnie mieści się „Małe ZOO” i fryzjer, i w której przez długie lata mieścił się sklep z galanteria męską „Kazik” i sklepik spożywczy
  • sąsiednia kamienica nr 12, w piwnicy której mieścił się punkt naprawy sprzętu AGD

Pozostałą część ulicy stanowiły wypalone ruiny domów. Wokół rozpościerały się zwały gruzu zalegające chodniki i jezdnię. Pogięte latarnie, porwane przewody elektryczne, resztki ludzkiego dobytku i unoszący się nad wszystkim swąd spalenizny dopełniały obrazu Moltkestraße.

Wkrótce polskie władze Szczecina przemianowały ulicę na Księcia Jaromira.

Zobacz też


Bibliografia

Inne