Natalia Haltrecht-Pacanowska

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Natalia Haltrecht-Pacanowska
historyczka sztuki, polonistka
Data urodzenia 20 maja 1898
Miejsce urodzenia Łódź
Data śmierci 8 czerwca 1989
Miejsce śmierci Warszawa



Natalia Pacanowska-Haltrecht (1898–1989) – historyczka sztuki, polonistka, w latach 1952–1955 dyrektorka Muzeum Pomorza Zachodniego, poprzednika Muzeum Narodowego w Szczecinie.

Życiorys

Urodziła się 20 maja 1898 roku w łódzkiej rodzinie ortodoksyjnych Żydów. Ojciec Paweł (Pinkus) Pacanowski był średnio zamożnym kupcem, matka Helena (Hendla) Gajzler opiekowała się dziewięciorgiem dzieci. Część z potomstwa otrzymała artystyczne wykształcenie – Hilary został architektem i malarzem, Bolesław (Bencjon, Beniamin) – rzeźbiarzem i scenografem, Ewa i Róża (Rachela zwana Zulą) – aktorkami-amatorkami. Większość związała się też z komunistycznymi organizacjami młodzieżowymi, a imię Zuli, bohaterki przedwojennej Polskiej Partii Socjalistycznej – Lewica, weszło do łódzkiej toponimii, utrwalone w nazwie ulicy.

Pacanowska-Haltrecht, po ukończeniu pensji dla panien Cecylii Waszczyńskiej, rozpoczęła w roku akademickim 1919/1920 studia z zakresu historii sztuki, archeologii klasycznej i polonistyki na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jednocześnie uczęszczała na kursy w tamtejszej szkole dramatycznej. Po krótkim pobycie badawczym w Berlinie poznała w Łodzi przyszłego męża Józefa Mieczysława Haltrechta – ginekologa, pochodzącego z miejscowej rodziny lekarskiej. Ich dalsze wspólne losy naznaczyły przenosiny na kolejne placówki Józefa; Natalia, podążając za małżonkiem, zajmowała się edukacją wiejskich dzieci. 30 maja 1930 roku przyszła na świat córka Krystyna. Po śmierci męża w 1941 roku Pacanowska-Haltrecht została zmuszona do utrzymania rodziny w trudnych wojennych warunkach. Początkowo prowadziła w Jędrzejowie tajne komplety. Fale aresztowań małopolskich nauczycieli zmusiły ją w 1942 roku do tułaczki – przez Warszawę, Lwów, Niezwiska i Nadwórną koło Stanisławowa, gdzie otrzymała pracę biurową w kopalni fosforytu. W Annopolu pod Lublinem włączyła się w działalność ruchu oporu Armii Krajowej, a następnie wstąpiła w szeregi 2. Armii Wojska Polskiego, by od 24 sierpnia 1944 roku współtworzyć struktury Polski Lubelskiej jako oficer polityczno-wychowawczy. Za działalność wojenną Pacanowska-Haltrecht otrzymała dwukrotnie Srebrny Krzyż Zasługi, a także odznaczenia: Za pabiedu nad Giermaniej (Za zwycięstwo nad Niemcami); Odra, Nysa, Bałtyk; Zwycięstwo i Wolność oraz Odznakę Grunwaldzką.

Po demobilizacji pracowała w latach 1947–1948 w randze porucznika na stanowisku kierowniczki Wydziału Propagandy Komitetu Wojewódzkiego Polskiej Partii Robotniczej w Poznaniu. Przeniesiona przez władze partyjne do Łodzi, związała się z Kolumną Wystaw Historycznych (Fotomontażu) Centralnej Szkoły Partyjnej PPR, po czym w 1949 roku otrzymała awans do Wydziału Kulturalno-Oświatowego Okręgowej Rady Związków Zawodowych jako jego kierowniczka. Następnie była polonistką w robotniczym ośrodku dokształcającym, a w Państwowej Szkole Instruktorów Teatrów Ochotniczych wykładała historię kultury, literatury i sztuki. Z dniem 1 lutego 1951 roku otrzymała stanowisko kustoszki w Muzeum Sztuki w Łodzi. Jednocześnie wykładała w łódzkiej Państwowej Wyższej Szkole Aktorskiej oraz na kursach dla pracowników tamtejszego teatru „Pinokio”. Prowadziła także intensywną działalność społeczną, między innymi publikując popularne artykuły w miejscowym „Głosie Robotnika”.

1 kwietnia 1952 roku Pacanowska-Haltrecht została przeniesiona przez Ministerstwo Kultury i Sztuki na stanowisko kustoszki Muzeum Pomorza Zachodniego w Szczecinie. Miesiąc później wiceminister Włodzimierz Sokorski mianował ją dyrektorką szczecińskiej placówki. W krótkim czasie wypełniła oba gmachy muzealne – przy ulicach Janisławy (dziś Staromłyńskiej) i Wały Chrobrego – stałymi ekspozycjami, w tym wystawą współczesnej sztuki realizmu socjalistycznego. Wielokrotnie zabierała głos na łamach szczecińskiej prasy, brała udział w programach radiowych. Szczególnie bliska jej sercu była służba społeczno-oświatowa, wprowadzona do muzeów uchwałą rządu 9 lipca 1952 roku. Gdy w latach 1949–1952 zorganizowano w Szczecinie po jednej wystawie „oświatowej”, w roku 1953 przygotowano siedem, a w 1954 – aż jedenaście.

Pacanowska-Haltrecht stała się, obok pisarki Niny Rydzewskiej, najpotężniejszą działaczką kulturalną Szczecina lat 50. XX wieku. Mogąc się pochwalić osiągnięciami na polu ideologicznym, napotykała jednak coraz większe trudności w kierowaniu instytucją. 30 września 1955 roku Centralny Zarząd Muzeów i Ochrony Zabytków rozwiązał umowę z dyrektorką na prośbę samej zainteresowanej, co zbiegło się z ogólnymi przemianami w polskiej polityce kulturalnej czasu odwilży. Pacanowska-Haltrecht dołączyła do córki w Warszawie i do śmierci jedynie sporadycznie wykazywała się aktywnością zawodową, kierując swe zainteresowania ku zagadnieniom filmu edukacyjnego. W czasie antyżydowskich wystąpień lat 1967–1968 postanowiła pozostać w kraju. Zmarła 8 czerwca 1989 roku – w kolejnej wielkiej chwili politycznych przemian.

Bibliografia

  • Szymon Piotr Kubiak, Daleko od Moskwy. Gérard Singer i sztuka zaangażowana, Szczecin 2016.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: dr Szymon Piotr Kubiak