Nicolaus Decius

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
Nicolaus Decius
reformator, poeta religijny, kompozytor
Data urodzenia ok. 1485
Miejsce urodzenia Hof (?)
Data śmierci po 1546
Miejsce śmierci Młynary (?)
Narodowość niemiecka

Nicolaus Decius (także Nikolaus Tech, Tecius, Degius, Deeg, Teach, Hovesch, a Curia) (ca. 1485-1546) – kompozytor, kaznodzieja, duchowny protestancki (uczeń Marcina Lutra), autor muzyki i tekstów pieśni kościelnych w okresie reformacji.

Życiorys

Dane biograficzne o Deciusie są skąpe, nie jest znana też dokładna data jego urodzin. Ponieważ przy jego nazwisku spotyka się często dodatek vom Hofe, uważa się, że prawdopodobnie pochodził z miasta Hof w Górnej Frankonii (dziś na terenie Bawarii). Jego nazwisko rodowe brzmiało prawdopodobnie Deeg lub Tech i do dziś jest spotykane w Hof. Poprzez popularną w ówczesnych Niemczech latynizację nazwiska powstała forma Decius, spotykana w dokumentach także jako Tecius.

W swoim rodzinnym mieście Decius ukończył nauki w szkole łacińskiej, a następnie 16 października 1501 roku został immatrykulowany na Uniwersytecie w Lipsku, gdzie 5 lutego 1506 roku zdał egzamin na stopień baccalaureus artium liberalium (bakałarz sztuk wyzwolonych). Od 1521 roku legitymował sie także tytułem baccalaureus utriusque iuris (bakałarz obojga praw).

Wiadomo, że po ukończeniu studiów wstąpił do zakonu. Być może był to zakon franciszkanów (brat przyrodni Nicolausa, Johannes Decius był gwardianem zakonnym franciszkanów w Hof).[1] Nie jest znana lokalizacja klasztoru, w którym przebywał Nicolaus Decius, wiadomo jednak, że w roku 1515 przeniósł się do Brunszwiku. Tam poświęcił się pracy pedagogicznej i nauczył się języka dolnoniemieckiego.

W 1519 roku Decius został, za pośrednictwem księcia Henryka II Brunszwickiego ustanowiony proboszczem w Streterburgu. Były to pierwsze lata Reformacji i idee Marcina Lutra dotarły szybko do Deciusa, który stał się zdecydowanym ich zwolennikiem. Będąc w Steterburgu napisał swoje jedyne zachowane dzieło literackie, zatytułowane "Summula doctrinsrum Jhesu Christi ex Codice Mathei per Nicolaum Thecium Curiensem Atrium et Utriusque Juris Baccalaureum".
Wkrótce Decius wyjechał do Wittenbergi studiować teologię u samego Marcina Lutra.

W 1524 roku popierający Reformację książę pomorski Bogusław X, wystosował do Lutra list z prośbą o przysłanie mu odpowiedniego kaznodziei. Człowiekiem tym okazał się byc może Nicolaus Decius, który jako Nicolaus Hovesch wymieniany jest, wśród współpracowników Paula vom Rode i początkowo wikary, a później proboszcz szczecińskiego kościoła św. Mikołaja (obiekt dziś nie istniejący, stał na terenie Nowego Rynku). Decius przebywał w Szczecinie co najmniej trzy lata. Później udał się Liebstadt w Dolnej Saksonii. Stamtąd wyjechał następnie do Prus Wschodnich, aby uprawiać działalność kaznodziejską i artystyczną m.in. w Bartoszycach, Młynarach i Królewcu. Będąc w Królewcu również kierował zespołem śpiewaczym, a w 1540 roku został kaznodzieją dworskim i zastępcą kantora królewieckiej katedry.

W 1543 Nicolaus Decius wziął udział w wyprawie przeciw Turkom jako kaznodzieja polowy. Z wyprawy tej powrócił do miasteczka Młynary niedaleko Elbląga. Po 1546 roku ślad jego działalności się urywa.

Twórczość

Pieśni Deciusa zyskały popularność już za życia autora, ale w pierwszych śpiewnikach luterańskich XVI wieku nie wymieniano jego nazwiska. Zapewne wiąże się to z faktem, że początkowo będący uczniem Lutra Decius zbliżył się teologicznie do doktryn kalwinizmu, co zostało uznane za zdradę wobec luteranizmu. Śpiewnik wydawany pod nadzorem samego Lutra nie zawiera więc nazwiska Deciusa, choć zawiera jego pieśni, wydane jako anonimowe.

Trzy chorały Deciusa odpowiadają ściśle odpowiadają trzem częściom łacińskiej liturgii mszalnej – Gloria, Sanctus i Agnus Dei. Są to więc niemieckie odpowiedniki trzech z pięciu stałych części liturgicznych, określanych jako ordinarium misse (Kyrie, Gloria, Credo, Sanctus, Agnus Dei), przejętych również przez kościoły protestanckie podczas reformacji:

  • Gloria – Allein Gott in der Höh sei Ehr
  • Sanctus – Heilig ist der Gott der Vater
  • Agnus Dei – O Lamm Gottes unschuldig

Chorał "Heilig ist der Gott der Vater" w wersji Deciusa był śpiewany w kościołach do końca XVII wieku, później stracił popularność. Dwa pozostałe chorały weszły do kanonu liturgii luterańskiej i do dziś nie utraciły swojej pozycji w liturgii protestanckiej. Są to: wykonywana w całorocznej liturgii ewangelickiej pieśń "Allein Gott in der Höh sei Ehr" (w polskiej wersji "Na wysokościach Bogu cześć/ I dzięki łasce Jego!") oraz pieśń wielkopostna "O Lamm Gottes unschuldig/ Am Stamm des Kreuzes geschlachtet", śpiewana również w polskim kościele ewangelicko-augsburskim z początkowymi słowami "Baranku Boży niewinny/ Na krzyża pniu umęczony".

Chorały Deciusa wielokrotnie również wykorzystywane bywały przez różnych kompozytorów, m.in. przez Michaela Praetoriusa, Jana Sebastiana Bacha, Feliksa Mendelssohna-Bartholdy’ego, którzy przetwarzali te znane tematy jako materiał melodyczny w swoich utworach organowych, albo opracowywali je jako części sakralnych dzieł wokalno-instrumentalnych (kantaty, pasje).

Niektóre przykłady opracowań chorałów Deciusa:

Michael Praetorius:

  • O Lamm Gottes unschuldig – pieśń-kantata na sopran, chór i zespół instrumentalny.

Johann Sebastian Bach:

  • preludium chorałowe BWV 656 na organy
  • preludium chorałowe BWV 1095 na organy

Feliks Mendelssohn-Bartholdy:

  • Opracowanie chorału Allein Gott in der Höh sei Ehr we fragmencie oratorium Paulus (1836).

Przypisy

  1. Możliwe jednak, że Decius związał się wcześniej z benedyktynami, skoro wiadomo, że w 1519 książę Henryk II Brunszwicki przyznał mu stanowisko proboszcza klasztoru benedyktynów w Steterburgu.

Bibliografia

  • Schneider, Matthias. Nicolaus Decius. W: Kompozytorzy szczecińscy. Red. Eugeniusz Kus, Mikołaj Szczęsny i Edward Włodarczyk. Szczecin 2003, s. 43–52.



IES64.png
Autor opracowania: Wojciech Kral