Nowa Brama Panieńska

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
Widok Nowej Bramy Panieńskiej (Nr I.) od strony miasta

Nowa Brama Panieńska (niem. Frauen Thor); ciąg bram miejskich z okresu pruskiego, położony na terenie Fortu Leopolda i składający się z pięciu bram (Frauen Thor: Nr. I., Nr. II., Nr. III., Nr. IV., Nr. V.). W ich skład wchodziły początkowo także stare bramy średniowiecznej Bramy Panieńskiej (noszące do czasu rozbiórki urzędową numerację 1. i 2.) [1]

Budowę nowych bram, którym po rozebraniu średniowiecznych bram, nadano numerację od I. do V., rozpoczęto po 1728 roku. Bramę nr I. wybudowano w kurtynie łączącej bastiony nr I (Panieński) i nr II (Kaggena), pozostawiając w jej obrębie położony z lewej strony budynek tzw. szwedzkiej wartowni; w 1837 roku w bramie nr I. od strony miasta zamontowano dwuskrzydłowe dębowe wrota umożliwiające zamknięcie głównego wału. [2] Mimo, że nie posiadamy źródeł co do dokładnego położenia bram nr II. i nr III., uważa się, że brama nr II. prawdopodobnie umieszczone była w usytuowanym przed Bastionem Panieńskim rawelinie 1-2, natomiast brama nr III. w dodatkowym wale ziemnym przed tym rawelinem (tzw. Słoniczole 1-2). Pomiędzy bramami nr III. i nr IV. stał budynek koszar zwanych „Koszarami Bramy Panieńskiej” (Frauenthorkaserne), których budowę rozpoczęto 18 maja 1820 roku. Ziemię z wykopu pod jej fundamenty i z niwelacji wnętrza fortu Leopolda wykorzystano do budowy przyczółka mostu Parnickiego. Naprzeciw koszar położony był obmurowany przedwał (przeciwstraż) w formie odpornego na ostrzał artyleryjski rawelinu nakrytego dodatkowo ziemią, a także budynek wartowni przy bramie nr IV. oraz magazyn prochu. [3] Bramy nr IV. i kolejna nr V. powstały w latach 1737-1739. [4] Brama nr IV. usytuowana była za koszarami Bramy Panieńskiej na wysokości wylotu obecnej ulicy Admiralskiej do ulicy Jana z Kolna, a wylot bramy nr V. znajdował się przy Dolnym Wiku na wysokości obecnego północnego krańca Wałów Chrobrego. Wszystkie pięć bram poprowadzono w formie tuneli pod wałami Fortu Leopolda. Każda z nich posiadała wewnętrzny i zewnętrzny portal pozbawiony elementów rzeźbiarskich.
Zanim zostały zlikwidowane w 1880 roku szczeciński rysownik Felix Treder utrwalił ich wygląd na rysunkach z 1876 roku. [5]

Zespół Nowej Bramy Panieńskiej, 1850
1. - Brama nr I.,
2. - Brama nr II.,
3. - Brama nr III.,
4. - Brama nr IV.,
5. - Brama nr V.

Po ostatecznym zburzeniu średniowiecznej Bramy Panieńskiej, odcinek obejścia Dziedzińca Arsenału, położony tuż przed Nową Bramą Panieńską, na początku XIX wieku określony został nazwą „Przy Bramie Panieńskiej” (Am Frauen Thor, 1817). Po wyrażeniu zgody przez władze wojskowe na poprowadzenie drogi publicznej na terenie fortyfikacji, w drugiej połowie XIX wieku pojawiła się dla wewnętrznej drogi fortecznej nazwa „ulicy Bramy Panieńskiej” (Frauenthorstraße, 1876), która przechodząc tunelami kolejnych bram wiodła najpierw obok tzw. „Placu do suszenia bielizny” (Wäschetrockungsplatz, 1872), położonego między bramą nr I. a nr II., następnie przebiegała obok budynku „Koszar Bramy Panieńskiej”, i poprzez kolejne bramy nr IV. i nr V. prowadziła na teren Dolnego Wiku. [6]
Przejęcie terenów wojskowych, po wyburzeniu fortyfikacji i usunięciu systemu bram Nowej Bramy Panieńskiej na początku 1880 roku [7], spowodowało rozebranie około 1897 roku koszar Bramy Panieńskiej, a także rozpoczęcie wiosną 1901 r. brukowania na terenie parceli arsenału połączonej jeszcze w 1880 r. ulicy Panieńskiej z „ulicą Bramy Panieńskiej”, co z kolei umożliwiło dostęp do nowo budowanego ciągu nabrzeża statków parowych (Dampfschiffbollwerk). [8]

Przypisy

  1. E. Lukas, Średniowieczne mury miejskie na Pomorzu Zachodnim. Poznań 1975, s. 17 i n.; także K.O. Grotefend, Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 – 1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd. 1. – 2., Szczecin 1996. Regest nr 458 z 21 września 1795, s. 325 i n.; wg regestu bramę nr 2., czyli zewnętrzną bramę przednią, wraz z dwoma basztami kupił mistrz piekarski, Johann Friedrich Schumacher, i po rozebraniu wybudował obok budynek mieszkalny. Część tej bramy odprzedał w 1799 roku asesorowi sądu kolonii francuskiej, Theophilowi Rousselowi.
  2. Berghaus H.K.W., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. T. 2, Bd. 9. Berlin- Writzen/O 1876, s. 588, 602.
  3. Berghaus H.K.W., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern..., op. cit., T. 2, Bd. 9, s. 568 i n.; także I. Kozłowska, Szczecińskie fortyfikacje nowożytne, rola fortyfikacji nowożytnych w kształtowaniu układu przestrzennego miasta Szczecina oraz wpływ analizy historycznej na współczesne działania projektowe i zakres ochrony konserwatorskiej. Rozprawa doktorska. Szczecin 2007, s. 44, tamże przyp. 130.
  4. Berghaus H.K.W., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern..., op. cit., T. 2, Bd. 9, s. 568.
  5. E. Gwiazdowska, Widoki Szczecina. Źródła ikonograficzne do dziejów miasta od XVI wieku do 1945 roku. Ansichten von Stettin. Ikonographische Quellen zur Stadtgeschichte vom 16. Jahrhundert bis zum Jahr 1945. Szczecin 2001, s. 348 i n., tamże przypisy 21-25.
  6. T. Białecki, Szczecin na starych widokach (XVI – XX wiek). Stettin auf alten Abbildungen (16. – 20. Jahrhundert), Szczecin 1995, s. 264-265.
  7. W.H. Meyer‚ Stettin in alter und neuer Zeit. Stettin 1887, s. 277.
  8. B. Kozińska, Rozwój przestrzenny Szczecina od początku XIX wieku do II wojny światowej. Wydanie drugie, poprawione i rozszerzone. Szczecin 2015, s. 245.

Galeria

Bibliografia

  • Berghaus H.K.W., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. T. 2, Bd. 9. Berlin- Writzen/O 1876.
  • Meyer, W.H.‚ Stettin in alter und neuer Zeit. Stettin 1887.
  • Fredrich C., Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929.
  • Lukas E., Średniowieczne mury miejskie na Pomorzu Zachodnim. Poznań 1975.
  • Białecki T., Szczecin na starych widokach (XVI – XX wiek). Stettin auf alten Abbildungen (16. – 20. Jahrhundert), Szczecin 1995.
  • Grotefend K.O., Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 – 1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd. 1. – 2., Szczecin 1996.
  • Gwiazdowska E., Widoki Szczecina. Źródła ikonograficzne do dziejów miasta od XVI wieku do 1945 roku. Ansichten von Stettin. Ikonographische Quellen zur Stadtgeschichte vom 16. Jahrhundert bis zum Jahr 1945. Szczecin 2001.
  • Kozłowska I., Szczecińskie fortyfikacje nowożytne, rola fortyfikacji nowożytnych w kształtowaniu układu przestrzennego miasta Szczecina oraz wpływ analizy historycznej na współczesne działania projektowe i zakres ochrony konserwatorskiej. Rozprawa doktorska. Szczecin 2007 (zasoby internetowe: I. Kozłowska, Szczecińskie fortyfikacje nowożytne...)
  • Kozińska B., Rozwój przestrzenny Szczecina od początku XIX wieku do II wojny światowej. Wydanie drugie, poprawione i rozszerzone. Szczecin 2015.




IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk